pasaportta_yorgunluk

2010’da şirkette çalışırken fiş toplamanın kralıydım, yıl sonunda gözümde canlanıyor; her alışverişte kasada “fiş lazım” diye diretirdim. O zamanlar gelir vergisinden ufak tefek indirimler vardı, yemek fişi, kırtasiye, sağlık masrafı… Şimdi ise sistem daha dijital, e-devlet’ten “Vergi İndirimi Sorgulama”ya girip, yıl içindeki giderleri belgeliyorsun. Mesela geçen ay özel hastanede check-up yaptırdım, faturayı doktor imzasıyla yükledim, otomatik olarak beyanda düştü. En kritik detay: Belgeleri doğru şekilde saklamak ve beyannameyi mart-nisan arasında kaçırmamak. Eskiden elle uğraşılırdı, şimdi çoğu otomatik ama hala kendin takip etmezsen devlet peşinden koşmuyor. Küçük esnafta KDV indirimi için ise gerçek giderleri belgelemek şart, kafadan yazınca 2024’te sıkı denetim yiyorsun, aklında olsun.

2018’de ilk kez borsaya girdim. İstanbul’da bir kafede oturmuşum, Ekşi Sözlük’te “ASELSAN uçacak” yazanlara bakıp hisse almıştım. Ertesi hafta yüzde 15 eksiye düştü. O zaman anladım, yatırımda risk yönetimi diye bir şey var, kulaktan dolma bilgiyle girilmez.

Portföyün tamamını tek ürüne yatırmak, bile bile lades. Hele ki kripto gibi gece yatarken sabah yüzde 30 eksiyle uyanma ihtimalinin olduğu piyasalarda. 2021’de Binance’da Shiba Inu furyasında küçük parayla girmiştim, yüzde 500 yapınca sevindim ama asıl dersi, toplam yatırımın yüzde 5’i kadarla girdiğim için öğrendim. Yatırımın kurallarından biri: Tek sepete yumurta doldurmayacaksın.

Bir de stop-loss olayı var. İlk başlarda “satınca gerçek zarar olur” diye düşünüyordum. Halbuki düşüşü kesmek, ileride pişman olmaktan iyidir. Mesela 2022’de BIST 100’de TAV Havalimanları’nda kararsız kaldım. Zararı yüzde 10’da kestim, hisse sonra yüzde 30 daha düştü. Net kural: Zararı büyümeden kabul et, duygusal davranma.

Kısa vadeli al-satçıysan kaldıraçtan uzak durmak gerekiyor. Hiç unutmam, 2023’te NASDAQ’ta 5x kaldıraçla Tesla açtım. Gece gelen bir Elon tweet’iyle margin call yedim, portföydeki tüm kâr gitti. Kaldıraç, hızlı kazandırır ama daha hızlı batırır.

2000’lerde anne babam maaşı aldı mı, evde hemen bir zarfa kira, bir zarfa faturalar ayrılırdı. Market fişi incelenirdi, bozukluk kavanozda birikirdi. Şimdi 2026’da ise her şey uygulamalarda, ama akar gider de artmış durumda. Masrafları yazmak yetmiyor, tutturmak zor; çünkü fiyatlar bir ayda uçuyor, alışkanlıkların bile değişmesi gerekiyor.

10 Mart 2022’de gece yarısı 14,80’den 15,30’a çıkan doları canlı izlediğimde, o ekranda bir para biriminin sadece ekonomiyle oynamadığını, memleketin sinir uçlarını da titrettiğini fark etmiştim. Kur hareketinin bir sebebi var: Yabancı, Türkiye'ye güvenmedi mi anında kaçıyor. Bunun temel nedeni siyasi belirsizlik ve merkez bankasının bağımsızlığını kaybetmesi. Mesela 2021 Aralık’ta Merkez Bankası ardı ardına faiz indirdiğinde, TL’nin çakılması tesadüf değildi.

ABD’de enflasyonun 2021’de 7%’yi aşmasıyla FED’in faiz artıracağı kesinleşti. Yabancı yatırımcılar hızla dolara geçti. Türkiye gibi gelişen ülkelerde kurun fırlamasının ana nedeni bu dış şoklardı ama işi büsbütün çığrından çıkaran, içerideki yanlış hamleler oldu. Klasik ekonomi teorisi şunu söyler: Faizi indirirsen, yerli para değer kaybeder. Bizde ise “faiz sebep, enflasyon sonuç” hikayesiyle dürbün ters tutuldu.

2023’te Londra’da bir bankada çalışırken Türk Lirası ile ilgili sorular geldiğinde, kimse “Türkiye ihracatını artırabilir mi” diye sormuyordu. Herkes “Merkez Bankası müdahale eder mi, seçim sonrası ne olur” diye soruyordu. Dalgalanmanın ana kaynağı, hiç kimsenin kurun nerede duracağını kestirememesi. Ani kararlar, şeffaf olmayan uygulamalar piyasayı zıplatıyor.

Lisede, 2011’de, en yakın arkadaşımın doğum gününe başka bir kızla gitmişti. O an içimden “Ben az önce dışlanmış mı oldum?” diye geçirmiştim. O kadar net bir mideye yumruk hissi geliyor ki, yaşadığın kıskançlığı saklamak da mümkün değil. Arkadaşlık dediğin şeyde kıskançlık, sandığımızdan daha yaygın. Üstelik sadece çocuklukta değil, 30 yaşında da, evli, bekar fark etmiyor; arkadaşını başkasıyla paylaşmak kolay değil.

İşin psikolojisine girecek olursam, Freud “başkasıyla bağ kuran birini kaybetme korkusu” diyor. Aslında kontrol edemeyeceğimiz bir güvensizlik geliyor bir anda. Özellikle üçlü arkadaş gruplarında sık görülüyor. Mesela üniversitede, Ankara’da, 2017’de üç kişilik bir kız grubu içinde hep bir “kim kiminle daha yakın” hesaplaşması vardı. Gruplar küçüldükçe kıskançlık büyüyor.

Pratikte baş etmek için yaptığım şeylerden biri, direk konuşmak. Lafı dolandırmadan “Bak, şu davranışın beni rahatsız etti” dedim mi, karşı taraf şok oluyor ama en azından açık oynuyorsun. Yoksa kendi kendini yiyip tüketiyorsun, sosyal medya stalk’ları, pasif agresif laflar başlıyor, arkadaşlık iyice yıpranıyor.

Geçen yaz, Eskişehir’de çocukluk arkadaşımın yeni bir grupla yakınlaştığını fark ettiğimde içten içe çatlamıştım. O an, insanın en saçma duygusunun “beni unutur mu?” korkusu olduğunu anladım. Kendi hayatıma odaklanıp onunla küsmeden mesafemi ayarlayınca hem kendim rahatladım hem dostluğumuz daha sağlıklı bir hale geldi. Her gün bir araya gelmek gerekmiyor, bazen biraz nefes almak iyi geliyor.

Geçen yıl maaşımın %20’sini kenara ayırmaya başladım, ama hedef koymadan bir türlü motivasyon bulamamıştım. Net bir tarih, rakam ve amaç şart. Mesela, “2027 Eylül’de Amsterdam’da ev kiralayacak kadar 20 bin euro biriktireceğim” gibi. Kafada bulanık hedef olunca harcama alışkanlıkları dağınık kalıyor. Tavsiye: Gelir-gider tablosu aç, aylık ne kadar kenara atabileceğini net gör. Sonra hedefi küçük parçalara böl; 20 bin euro için ayda 555 euro biriktirmek gibi. Bunu yazılı tut, duvarına as. Bir de otomatik ödeme talimatı kurup, maaş yatar yatmaz o para başka hesaba geçsin. Kendi kendinin finans müdürü olacaksın, yoksa para elde durmuyor.

2017’de Binance hesabı açarken “Ne kaybederim ki?” diyordum, şimdi o cümleyi hatırladıkça içim daralıyor. O zamanlar coinler fırlayınca zenginlik hayaliyle 1000 doları Shiba gibi saçma bir altcoine gömmüştüm, sonra bir gecede %70 eridi gitti. Bugün 2026’da işler daha karmaşık; kaldıraçlı işlemler, NFT’ler, staking, hepsi ayrı bir tuzak. Eskiden tek risk coin’in çakılmasıydı, şimdi borsanın hack’lenmesi, devletin ansızın yasak getirmesi, hatta coin’in arkasındaki ekip ortadan kaybolması var. 2024’te FTX’in batışı hâlâ aklımda, binlerce kişi parasını kurtaramadı. Kriptoda hâlâ “kaybetmeyi göze aldığın parayla oyna” kuralı en temel gerçek; yoksa bir sabah sıfırlanmış bakiyeye uyanmak işten bile değil.

2022’de İzmir’de bir limited şirketin kuruluşunda, imza sirkülerinden Ticaret Sicil Gazetesi’ne kadar her şeyin anında dijitalleştiğini görünce şaşırmıştım. Ama iş sözleşmeye ve alacak-vereceğe gelince hâlâ eski kafa. Mesela Türk Ticaret Kanunu’ndaki “ayıba karşı sorumluluk” ya da “temsil yetkisi” kavramlarını çoğu esnaf duymuş ama içeriğini bilmiyor. Halbuki satıcıya verilen malda hata çıkarsa, iade hakkın kanunen var. Veya şirket adına atacağın bir imzanın geçerli olması için o yetkinin açıkça tescil edilmiş olması şart. Kredi çekmek, çek-senet işleri, iflas gibi konularda da pratikte herkes birbirinin sözüne bakıyor ama iş mahkemeye gelince elindeki tek geçerli şey yazılı belge oluyor. Tavsiye: Ne iş yaparsan yap, yazılı sözleşmesiz millete güvenme. Hele ki ticarette, “Ben onu tanıyorum, sıkıntı olmaz” deyip yanmak var.

2023 yazında, 100 bin TL’yi üçe bölmüştüm: 40 bini mevduatta, 30 bini BIST 100’de birkaç hisseye, kalan 30’u da gram altına. O zaman, vadeli mevduat yıllık net %36 getiriyordu, ki o dönem için fena sayılmazdı. Yatırımı yaparken tek hedefim vardı: “En azından enflasyona ezilme.” Çünkü tüketici enflasyonu %68’lere vurmuştu.

Mevduatın olayı net: Paran garanti, faiz günü gününe işliyor. Ama getirisi, özellikle Şubat 2024’ten sonra, vergi ve stopaj düşülünce pek iştah açmıyor. Şu an (Mart 2026’da) ortalama faiz %42 civarı dönüyor, ama gerçek enflasyonun altında kalıyor. TL her sene eriyor, bankanın verdiğini anca markette kaybediyorsun.

Borsa tarafı tam roller coaster. 2024’ün başında bankacılık hisseleri uçtu, sonra sene ortasında “politik risk” dalgası geldi, çakıldık. Ekim 2025’te Akbank’la uğraşırken üç günde %12 kayıp yaşadım. Uzun vadede kazandırıyor diyorlar ya, ama sabrı olmayan için borsa riskin ta kendisi. Duygusal dayanıklılık şart.

Altın ise biraz başka bir hikaye. Ons fiyatı 2024 sonunda ABD faiz artışıyla bir düşüyor, sonra seçim belirsizliğiyle Mart 2025’te tekrar yükseliyor. 100 binin 30 biniyle aldığım gram altın, iki yılda %120 getirdi. Enflasyonun üstünde, ama ikide bir al-sat yaparsan spread’den zarar yazıyorsun. Döviz bozdur, tekrar al vs. derken bankaların makas oyununa dikkat etmek şart.

İki yıl önce Akbank’ın mobil uygulamasında bir sabah 3000 TL eksik görünce jeton düştü: Banka şubesi, müşteri hizmetleri derken iş savcılığa kadar gitti. Şifreyi kimseyle paylaşmadım, “oltalama” denen linklerden birine tıklamışım. Kim SMS gelince “önemsizdir” diyebiliyor? Şimdi her işlemde iki aşamalı doğrulama, kartı internete kapatma, mobil bankacılıkta tek cihaz kuralı. Bir kere soyulunca insanın güveni tamamen gidiyor.

Paranı yönetemeyen insan, parasının kendisini yönetmesine izin veriyor. Kredi kartı borcunu kapatamayan, faiz oranlarının hesabını bilmeyen, emeklilik planı yapmayan milyonlar var Türkiye'de — hepsi finansal okuryazarlığın yokluğundan.

Bir ev kredisi alırken yüzde 1.5'lik faiz farkı, 20 yılda milyonlar demek. Borsaya para yatırırken ne yaptığını bilmemek, kumara oynamamaktan farklı değil. Tasarruf yapıp da enflasyona yenik düşmek, o parayı hiç biriktirmemekle aynı sonuca götürüyor.

Finansal okuryazarlık bir lüks değil, hayatta kalma becerisidir. Paranın zaman değerini, bileşik faizi, riskli yatırımları anlayan insan, kendi geleceğini kontrol eder. Anlamayan insan, reklam ve pazarlama tuzağına düşerek harcadığı parayı hiç geri göremez.

KOBİ sahibine banka kredi başvurusu yapmak, Tinder’da DM atmak gibi; cevap gelirse mucize, genelde de “şartlar uygun değil” mesajı düşüyor. 2025’te İstanbul’da bir arkadaşım 300 bin TL’lik kredi için 3 ay uğraşıp, kefil+ipotek+eş onayıyla ancak alabildi. Teşvik paketi diyorlar, ama çoğu sadece tabelada yazıyor. Para bulmak için cambaz olmayı öğreniyorsun burada.

Bir gün boyunca kaç bardak su içtiğini gerçekten sayan var mı? 2024 yazında Almanya'da, sıcak bir Temmuz gününde, yapılan bir spor festivalinde çoğu insan 1 litre bile su içmedi. Oysa ortalama yetişkinin, özellikle hareketsiz bile olsa, günde en az 2-2,5 litre suya ihtiyacı var. Kahve ya da çayın suyun yerini tutmadığını doktorlar yıllardır tekrar ediyor. Vücudun sinyali baş ağrısı ya da halsizlik olunca panikle suya saldırıyoruz ama o saatten sonra iş işten geçmiş oluyor. Ben sabah kalkınca direkt bir büyük bardak (yaklaşık 300 ml) su içmeden kendime gelemiyorum, gün içinde de mutfakta sürahiye limon atıp içmek daha kolay geliyor. Unutulunca cep telefonu uygulamaları bile hatırlatıyor artık ama işin özü şu: O suyu içmeden tam anlamıyla ayılmak, zinde kalmak mümkün değil.

İnternette "Yüzde 50 indirim" yazıp eski fiyatı iki katına çıkaranları 2024 Kasım’ında çok gördüm, özellikle Trendyol’da. Bir ürünü sepete atıp birkaç gün bekleyince fiyatı önce şişirip sonra indirim yapıyorlar, sözde indirim oluyor. Gerçekten ihtiyacın varsa farklı sitelerde fiyatı karşılaştırmadan sakın alma. En sağlamı, marketlerde ya da elektronik mağazalarda raftaki eski etiketi kontrol etmek; çoğu zaman yeni etiketle oynanmış oluyor.

2021’de borsada “herkes kazanıyor” havasına kapılıp tüm parayı ASELSAN’a gömmüştüm, hisse yüzde otuz düşünce gece uykum kaçtı. O gün anladım, yatırımda risk yönetimi “aman bi’ şey olmaz” kafası değilmiş. Temel kural: Paranın tamamını tek sepete atma, duygusal karar verme. Yatırım biraz da kafayı yastığa rahat koyabilmek için.

Markete aç gitmek, gereksiz abur cuburla doldurmak demek. O yüzden alışveriş listesi olmadan asla evden çıkmıyorum. Salı günleri Kadıköy Salı Pazarı’ndan kilo işi sebze-meyve almak hem daha ucuz hem de taze oluyor. Akşamdan bir tencere nohut ya da mercimek haşlamak, ertesi gün pilavın üstüne döküp yanına da yoğurt koymak kurtarıcı. Beyaz ekmek hiç girmiyor eve, tam buğday veya çavdar alıyorum; tost bile yapsam farkı hissediliyor. Atıştırmalık diye dolabı ceviz, badem, kuru kayısı ile doldurmak gereksiz şeker krizine karşı birebir. Dışarıda sipariş yerine evde basit bir çorba kaynatmak, hem masrafı hem mideyi rahatlatıyor. Bir de haftada bir gün kendine izin verdi mi, geri kalan günler daha kolay geçiyor.

Geçen yıl diyetisyene gittiğimde, haftada 3-4 gün spor yapanlar için günlük protein ihtiyacının çoğu zaman normal yemeklerle karşılanabileceğini söyledi. Tavuk, yoğurt, yumurta sofrasında varsa toza para gömmek çoğu zaman gereksiz. Mekanda milletin shaker sallaması biraz da Instagram şovu, öyle diyeyim. Sadece ciddi hacim, ağır antrenman varsa, vakit sıkıntısı varsa mantıklı; yoksa kuru fasulyede de var aynı etki.

2023’te İsveç’in NATO üyeliği pazarlığında, Ankara masaya yumruğu koydu ama Batı basınına göre son dakikada yumuşadı. Masada kalabilmek için önce yüksekten atıp sonra geri adım atmak, Türk diplomasisinin klasik refleksi. Kriz yönetiminde ise genelde önce inkâr, sonra zar zor itiraf, sonunda da “biz zaten planlamıştık” narası duyuluyor. Açık iletişim ve şeffaflık hâlâ lüks gibi.

Bir insanı 15 yıldır tanıyorsun, bir gün bakıyorsun araya mesafeler, işler, sevgililer girmiş ve konuşmak zor oluyor. İstanbul’da lise arkadaşlarımla bunu çok yaşadım; bir noktada ya oturup derdini, beklentini açıkça konuşuyorsun ya da yokuşa sürülüyor. Samimiyet bir kere delindi mi, o eski "ne halin varsa anlat" rahatlığı uçuyor. Bunu Almanya’ya taşındıktan sonra daha net gördüm; bazı arkadaşlar her yaz sadece tatil fotoğrafı atıyor, derdi olunca yazmıyor. Fark şurada: Kimisiyle haftada bir sesli arama yapınca, küçük olayları bile anlatınca o sıcaklık kalıyor. Diğerinde ise araya sinsi bir mesafe giriyor, “Ne oldu da böyle olduk?” diye düşünüyorsun. Net iletişim, ara sıra plansız buluşmak, elini taşın altına koymak gerekiyor. Yoksa “iyiyiz ya” deyip içten içe kopuyorsun.

KPSS’den çıkınca gerçek maraton başlıyor. Sınavdan daha stresli çünkü işin içinde torpil var mı, puan yetiyor mu, herkes birbirinin kuyusunu mu kazıyor, hepsi giriyor devreye. 2023’te sınava girdim, kendi gözümle gördüm. O puan açıklandıktan sonra ilk iş, hangi kurum hangi kadro açtı ona bakmak. Devlet Personel Başkanlığı’nın internet sitesinde ilanlar dönüyor. Tercih dönemi genelde 2-3 hafta sürüyor. Her memur adayı, kılavuzdan 30-40 kadro seçip başvurusunu yapıyor. Herkesin gözü, “Bu puan bana yeter mi?” derdinde. Mesela 82,5 puan aldım, Adalet Bakanlığı zabıt katipliğine başvurdum, 83 kapattı. 0,5 puanla yandık.

Tercihler bittikten sonra ÖSYM yerleştirme sonuçlarını açıklıyor. O anı anlatmaya kelime yetmez. 1-2 hafta içinde ilan edilir genelde. Eğer yerleşemediysen yeni kadro ilanını bekleyeceksin, o arada tekrar sınava girenler mi dersin, umudu kesmeyenler mi... Kazananlar için işin bürokrasi kısmı başlıyor.

Kurumlar yerleşen adaylardan evrak istiyor. Mezuniyet belgesi, KPSS sonuç belgesi, adli sicil kaydı, askerlik durumu vs. Yani koca bir dosya. Özellikle taşrada kadro bulduysan, evini barkını toplaman şart. Ben 2024’te Trabzon’daki vergi dairesine atandım, Ankara’dan kalkıp oraya gitmek, ev bulmak, yerleşmek tam bir macera.

Tapu müdürlüğüne miras devri için gittiğinde karşılaştığın ilk sorun: dosya eksikliği. Mahkeme kararı, ölüm belgesi, nüfus kaydı, emlak vergisi bildirimi—her biri farklı yerden, farklı zaman diliminde isteniyor. Bir belgeyi unuttuğunda başından başlıyorsun.

İkinci engel, değerleme meselesi. Tapu müdürlüğü arsa fiyatını 2019 rayiç değerinden hesaplayabiliyor, 2026'da pazar değeri üç katı olsa bile. Miras vergisini düşük rayiç üzerinden ödüyorsün, sonra vergi müfettişi çıkıp "bu değer gerçeğe uymuyor" diye yıllarca sorguluyor.

Birden fazla mirasçı varsa bölünme işlemi başka bir cebelleş. Tapu müdürlüğü "hepsi imzalamadı" diye yollamıyor, mahkemeye gidiyorsun. Mahkeme de aylarca bekletiyor. Arsa değeri artarken, varisler arasında husumet başlıyor.

En kötü senaryo: mütevelli, velayet altında, veya eski tapu kaydında yanlış isim yazılıysa, o zaman 6-12 ay ekstra. Banka kredisi almak istiyorsan, tapu temiz olmadan müşteri değilsin.

Çözüm tek: tapuya gitmeden önce tüm belgeleri toplayıp bir noter veya avukatla kontrol ettir. Başlangıçta 500 lira harcayıp sorun çözmek, sonradan 5000 lira harcamaktan iyidir.

Sabah işe yetişirken litrelerce kahve içip suyu unutunca baş ağrısından kaçmak imkansız oluyor. 2023 yazında Antalya’da, günde 1.5 litreyle hayatta kalmaya çalışınca anladım; “günde 2 litre” lafı boş değilmiş. Hatta spor falan yapıyorsan, 3 litreyi zorlamadan olmuyor. “Çay, kahve de sudan sayılır mı?” tartışması tam bir Türk klasiği ama maalesef sayılmıyor; böbrekler için saf su lazım. Ben baş ucuma 1 litrelik şişe koyup, her sabah ve akşam bitirmeden yatmıyorum. Çok su içince göbek iner diye bir hurafe de var, ona inanmayın, ama cilt bile parlaklaşıyor. Musluktan içiyorsan İstanbul’da arıtma şart; “musluk suyu candır” romantizmine girip mideni bozmaya gerek yok.

Geçen sene Kadıköy’de yoga dersi diye gittim, hoca “nefes alın, tüm dertleriniz çıksın” dedi, ama ben içime çekince eski sevgilinin anısı da geldi tabii. Diyaframdan nefes alıp yavaşça verince gerçekten sinir sistemi resetleniyor, bunu bilim de söylüyor. Özellikle kutu nefesi (4 saniye al, 4 tut, 4 ver, 4 bekle) insana anında yaz tatili etkisi yapıyor. Toksik patronun suratına bakmadan önce iki nefes, hayat kurtarır.

Mentolsüz sakız çiğnerken nefes tazelenmiyor, ağızda ferahlık hissi sıfıra yakın. 2024’te dişçim, şekersiz mentollü sakızların tükürük üretimini artırıp ağız içindeki asitleri dengelediğini söylemişti. Mentolsüzlerde bu etki zayıf; koku da kalıyor, ferahlık da yok. Kısa vadede fark edilmese de uzun vadede çürük ve ağız kokusu riskini arttırıyor.