döviz kurlarındaki dalgalanmaların sebepleri

2022’den beri her sabah uyanınca ilk işim döviz kurlarına bakmak oldu. Kurun anlık ataklarını bazen gece haberlerinde gördüm, bazen markette kasada hissettim. Gözümün önünde 1 dolar 14’ten 32’ye tırmandı. Arada 2023 yazında kısa bir duraklama oldu, ama o da kalıcı olmadı zaten.

Eskiden, yani 2000’lerin başında, dövizdeki hareketler daha çok dış kaynaklıydı. Mesela ABD’de faiz arttı mı, burada bir oynama olurdu. Yine de Merkez Bankası müdahale eder, TL’yi savunurdu. Şimdi ise içeride yapılan açıklamalar, hatta bir bakanın tek lafı, kurları fırlatabiliyor. Son bir yılda, alınan kararlar öngörülemez hale gelince güven bitti. İnsanlar parasını TL’de tutmaktan korkar oldu.

Şimdi sokağa çıkınca herkesin dilinde aynı şey: “Dolar daha da çıkar mı?” Çünkü işin özünde mesele güven. Parana güvenmezsen, hemen dövize kaçıyorsun. Özellikle 2023 sonrası Türkiye’de yaşanan kur ataklarının çoğu, yabancı yatırımcının çekilmesiyle başladı. Gelen döviz azaldı, içeride talep patladı, rezervler eridi.

Bir diğer sebep de enflasyon. 2024'te yıllık %70’lere dayandı. TL’nin alım gücü düştükçe, millet elindekini korumak için dövize yöneldi. Haliyle talep arttı, fiyat da fırladı. Geçmişte bu kadar yüksek enflasyon olduğunda, sabit kur rejimine geçilmişti. Şimdi ise serbest piyasa bahanesiyle bırakıldı, kontrol giderek azaldı.

Ayrıca seçim dönemleri de dövizi etkiliyor. 2023 seçimlerinden önce kurları sabit tutmak için arka kapıdan döviz satıldı, rezervler eridi. Sonrası malum: Seçim bitince freni patlamış kamyon gibi kur yukarı gitti. Bu film 2018’de de aynı şekilde oynanmıştı.

Dış faktörler de hâlâ önemli. Özellikle FED’in faiz kararları, Ortadoğu’daki savaşlar, yabancı yatırımcının risk iştahı… Ama son yıllarda içerideki politik belirsizlik, enflasyon ve rezervlerin tükenmesi asıl sebep oldu. Yabancı yatırımcı “bu ülkeye güven olmaz” demeye başladıysa, dövizdeki oynaklık kaçınılmaz.

Kendi gözümle gördüğüm, kasım 2024’te bir gecede euro 34’ten 36’ya fırladı. O gece çok kişi uykusuz kaldı, çünkü ithalatçı firmalar, döviz borcu olanlar, küçük yatırımcılar pozisyon alamadı. Eskiden böyle şoklar haftalar sürerdi, şimdi üç dört saatte olup bitiyor.

Net konuşmak gerekirse; kurdaki dalgalanmanın temelinde güven, ekonomi yönetiminin kredibilitesi ve enflasyon yatıyor. Dışarıdan gelen etkiler işin baharatı oldu, ana malzeme içeride. İstikrarsız politikalarla, günü kurtaran kararlarla uzun vadede bu işin düzelmesi mümkün değil. Ekonomi yönetiminde şeffaflık, öngörülebilirlik ve gerçekçi politikalar olmadan, dövizdeki oynaklık hayatın bir parçası olmaya devam edecek.

Merkez Bankası'nın faiz kararı açıklanır açıklanmaz dolar fırlamış, euro düşmüş olur — bu kadar basit değil ama başlangıç buradan. Kurların ne kadar duyarlı olduğunu anlamak için önce para akışlarını görmek lazım. Yabancı yatırımcı Türkiye'ye güven kaybederse parasını çekerek götürüyor; bu da doların değerini yükseltiyor. Enflasyon, faiz oranları, ülkenin dış ticaret açığı, jeopolitik riskler — hepsi aynı anda oynuyor.

Mart 2026'de bakarsak, küresel merkezler bankalarının politikası, petrol fiyatları, Çin'in ekonomik durumu bile Türk lirası üzerinde etkili. Borsada panik satış yaşansa, kurlar birkaç saatte yüzde 3-4 sıçrayabiliyor. Hazine Müsteşarlığı müdahale etse bile piyasanın iştahı kapatılmıyor. Kısacası kur, ekonominin nabzı — bir yerde atışı değişirse burası ilk tepki veriyor.

Bir sabah uyanıp Euro 45 liraya koşmuşsa, bilin ki Merkez Bankası gece rüyasında faizi indirip terlemiştir. Siyasetçi seçim öncesi “dolar düşecek” dediyse, ekran başında savrulan her beş kuruşun arkasında bolca panik, biraz da dış borç ödeme tarihi vardır. Banka müdürleri WhatsApp grubunda “Ne yapıyoruz?” diye soruyorsa, bilin ki işler çığırından çıkmak üzeredir.

Geçen yıl eylül ayında dolar/TL 28’i gördü, sonra gevşedi derken tekrar 38’in üstünü test ettik; borsa, tasarruf sahipleri, ithalatçılar herkes diken üstünde. Başlıca sebep güven eksikliği ve beklenti yönetimi: Merkez Bankası faiz artırınca yabancı sermaye bir nebze gelse de, siyasi açıklamalar ya da ani kararlar piyasayı hop oturtup hop kaldırıyor. Enflasyon zaten kronik, ama asıl dalgalanmayı tetikleyen şey dış borç ödemeleri ve enerji ithalatı gibi devasa döviz ihtiyaçları. Mesela mart başında petrol fiyatı yükseldi, hemen ardından dolar yine sıçradı. Bir de yerel seçimlerin yaklaştığı dönemlerde manipülasyon sıklaşıyor; kimisi hedge yapıyor, kimisi fırsat kolluyor. Kısaca, olay sadece ekonomiyle bitmiyor, dış ilişkilerden siyasi hamlelere kadar her şey kurun üstüne benzin döküyor.

10 Mart 2022’de gece yarısı 14,80’den 15,30’a çıkan doları canlı izlediğimde, o ekranda bir para biriminin sadece ekonomiyle oynamadığını, memleketin sinir uçlarını da titrettiğini fark etmiştim. Kur hareketinin bir sebebi var: Yabancı, Türkiye'ye güvenmedi mi anında kaçıyor. Bunun temel nedeni siyasi belirsizlik ve merkez bankasının bağımsızlığını kaybetmesi. Mesela 2021 Aralık’ta Merkez Bankası ardı ardına faiz indirdiğinde, TL’nin çakılması tesadüf değildi.

ABD’de enflasyonun 2021’de 7%’yi aşmasıyla FED’in faiz artıracağı kesinleşti. Yabancı yatırımcılar hızla dolara geçti. Türkiye gibi gelişen ülkelerde kurun fırlamasının ana nedeni bu dış şoklardı ama işi büsbütün çığrından çıkaran, içerideki yanlış hamleler oldu. Klasik ekonomi teorisi şunu söyler: Faizi indirirsen, yerli para değer kaybeder. Bizde ise “faiz sebep, enflasyon sonuç” hikayesiyle dürbün ters tutuldu.

2023’te Londra’da bir bankada çalışırken Türk Lirası ile ilgili sorular geldiğinde, kimse “Türkiye ihracatını artırabilir mi” diye sormuyordu. Herkes “Merkez Bankası müdahale eder mi, seçim sonrası ne olur” diye soruyordu. Dalgalanmanın ana kaynağı, hiç kimsenin kurun nerede duracağını kestirememesi. Ani kararlar, şeffaf olmayan uygulamalar piyasayı zıplatıyor.

Bir Avrupa ülkesinde mesela Almanya’da kur oynamaz, çünkü herkes bilir ki ekonomiyle oynanmaz, kurumlar bağımsızdır, kurallar bellidir. Orada, döviz kuru yavaş yavaş değişir, büyük sıçramalar neredeyse hiç yoktur. Türkiye’de ise bir akşam haberini kaçırırsan sabah bambaşka bir kurla uyanırsın.

Son iki senede İstanbul Kapalıçarşı’da döviz büfelerinin önü hiç bu kadar kalabalık olmamıştı. 2023 yazında dolar 27 lirayı geçerken yaşanan şoku daha unutmadık. Herkes “sebep ne” diye birbirine soruyor. Döviz kurları öyle sadece faiz veya enflasyon yüzünden oynamıyor. Türkiye gibi dış borcu yüksek, ihracatı ithalatını karşılamayan bir ülkede; bir sabah ABD’den gelen bir faiz kararı, ya da Ortadoğu’da patlayan bir kriz, anında dövizi zıplatıyor. Rezervler azaldığında Merkez Bankası müdahale etse de o da sonsuz değil. Bir de spekülasyon var: WhatsApp gruplarında “dolar uçacak” dedikodusu bir anda piyasaya yayılıyor, insanlar panikle TL’sini bozuyor. İşin garibi, bazen gerçekler değil, beklentiler kurları asıl fırlatan şey oluyor.