alışveriş alışkanlıklarının ekonomik yansımaları

2023’ten beri markette poşet poşet alınan atıştırmalıkların yerini, gram gram alınan temel gıdalar aldı. Eskişehir’de Migros’ta kasada “Oreo yerine bir kilo domates daha alayım” diyenleri çok duydum. Tüketici davranışı değişince, zincir marketler de indirimleri abur cuburdan yağa, süte kaydırdı. Ekonomide talep nereye kayarsa, fiyatlar da orayı takip ediyor; enflasyonun halk üzerindeki doğrudan etkisini sokakta böyle hissediyorsun.

Geçen ay market kasasında bir kadının sepetini gözlemledim: üç tane aynı marka bisküvi, iki litre süt, beş adet krem şanti. Kasiyerin "Birden fazla alıyor musunuz?" sorusuna "İndirim var, stok yapmak daha ucuz" diye cevap verdi. İşte ekonomi budur aslında – bireysel kararlar, toplandığında piyasayı şekil veriyor.

Ülkede son iki yılda enflasyon yüzde 40'ı geçince insanlar davranış değiştiriyor. Ucuz ürünleri toplu almaya başlıyorsunuz, marka değiştiriyorsunuz, restoran ziyaretini azaltıyorsunuz. Bir kişi değil milyonlar yapınca, üreticinin satış rakamları düşüyor, işçi çıkartılıyor, işsizlik artıyor. Bir çiftçi pazarını kaybedince ürün fiyatını düşürmek zorunda kalıyor, zaten az kazanan işçisi de işten çıkıyor. Ekonomi bu şekilde aşağı doğru spiral çizer.

Alışveriş alışkanlığı sadece bireysel tercih değil. Banka kredilerine talebin düşmesi, perakendecinin envanter yönetimi, dış ticaret dengesine kadar uzanıyor. Türkiye'de son beş yılda online alışveriş yüzde 300 arttı. Bu, küçük dükkanları kapattı, kargo şirketlerinin kar marjını artırdı, gayrimenkul fiyatlarını etkiledi çünkü lojistik merkezleri için yer gerekiyordu.

Tasarruf davranışı da önemli. Birisi ay sonuna kadar para kalmadığı için kredi kartı kullanmaya başlayınca, banka için risk artıyor. Milyonlar öyle yaparsa, faiz oranları yükseliyor. Yüksek faizle kimse ev alamıyor, inşaat sektörü seliyor, işçi işsiz kalıyor. Şimdi İstanbul'da boş binalar görmek daha kolay hale geldi.

2023’te Almanya’ya taşındığımdan beri market fişlerim gözümün önünde uzadı. Eskiden haftada 40 euroya mutfak dönerken, şimdi aynı alışveriş 70 euro tutuyor. Kampanya kovalayan insan sayısı da bariz arttı; Lidl’daki indirim günlerinde kasa önü Anadolu yakası metrobüs kuyruklarını aratmıyor. Alışverişin şekli değişince marketler zincirleme zam yapıyor, fiyatlar uçunca insanlar ufak üreticiyi değil dev zinciri tercih ediyor, böylece küçük esnaf iyice batıyor. Bir de alışverişin şekli psikolojik: “Bari harcadığım ürün kaliteli olsun” diyerek organiğe yönelenler, ya da "ucuzsa ucuz olsun" deyip karton pizzaya yüklenenler çoğaldı. Ekonomi, halkın alışveriş tercihiyle resmen nefes alıp veriyor; cüzdanlar daraldıkça ülkede tüketim şekli komple evriliyor.