gurbetin_kuru_sesi

2022’de Almanya’ya taşındığımda ilk işim kredi kartlarını iptal etmek olmuştu, çünkü harcadıkça batıyorsun. Klasik Türk yöntemiyle, "zaruri olmayan harcama yok" diye liste çıkardım, marketi bile haftada bire düşürdüm. Geliri artırmak için de hafta sonları depoda ek mesai aldım, saatlik 14 eurodan. Cidden, masraf kalemlerini kağıda döküp birer birer budamak ve ek iş kovalamak dışında sihirli formül yok.

Geçen yıl eylül ayında dolar/TL 28’i gördü, sonra gevşedi derken tekrar 38’in üstünü test ettik; borsa, tasarruf sahipleri, ithalatçılar herkes diken üstünde. Başlıca sebep güven eksikliği ve beklenti yönetimi: Merkez Bankası faiz artırınca yabancı sermaye bir nebze gelse de, siyasi açıklamalar ya da ani kararlar piyasayı hop oturtup hop kaldırıyor. Enflasyon zaten kronik, ama asıl dalgalanmayı tetikleyen şey dış borç ödemeleri ve enerji ithalatı gibi devasa döviz ihtiyaçları. Mesela mart başında petrol fiyatı yükseldi, hemen ardından dolar yine sıçradı. Bir de yerel seçimlerin yaklaştığı dönemlerde manipülasyon sıklaşıyor; kimisi hedge yapıyor, kimisi fırsat kolluyor. Kısaca, olay sadece ekonomiyle bitmiyor, dış ilişkilerden siyasi hamlelere kadar her şey kurun üstüne benzin döküyor.

İstanbul’da ilk kez gerçek bir arkadaş grubum olduğunu hissettiğim yıl 2019’du. Üç kişi, moda sahilinde sabahlara kadar oturup hayaller, ilişkiler, saçmalıklar konuşuyorduk. Sonra bir gün, aramıza yeni bir kız dahil oldu. O kadar hızlı kaynaştı ki, bir baktım, en yakın hissettiğim arkadaşım ona sırlarımı anlatıyor. İçime garip bir huzursuzluk çöktü. Alakasız bir şekilde, buluşmalardan biri ertelendiğinde “Bana mı trip atıyorlar?” diye düşünmeye başladım. O zamana kadar kıskançlığın sadece sevgililer arasında olduğunu sanıyordum, ama arkadaşlıkta da işliyor resmen.

Net bir şey var: Arkadaşına “Senin başka arkadaşın olamaz, hep benimle ol” diyemezsin. Ama insanın içinden geçen o minik, tuhaf huzursuzluk da yalan değil. Hele ki, senin anlattığın esprilerle başkası gülüyorsa veya birlikte yaptığınız bir aktiviteyi başkasıyla yapmaya başladılarsa, için için kemiriyor işte. O kıskançlık, “Yedekte kalırsam?” korkusunun ürünüymüş, sonradan anladım. Yani, ait olma ve değer görme meselesi.

Bunu aşmak için şöyle bir yol izledim: İçimde patlayan her saçma duyguyu oturup yazmaya başladım. “Bu his nereden geliyor, bana ne anlatıyor?” diye. Sonra şu gerçekle yüzleştim: Arkadaşlık, bir sahiplik ilişkisi değil. Birbirini tutup köşede saklayamazsın. Bıraktım kontrol etmeye çalışmayı, samimi şekilde “Bunu hissettim, rahatsız oldum” dedim. Dışarıdan saçma gibi görünüyor ama kendi içimde kabullenince hafifledim.

2022’de Berlin’de yaşarken, üç aylık dönemde en çok battığım şey market harcamalarını takip etmeyişimdi. Küçük gibi görünen 3-5 euro’luk atıştırmalıklar ay sonunda kredi kartını patlatıyor. Harcama kalemlerini ayrıntılı yazmadan bütçe tutmak hayal; ben Excel’de, alışveriş, kira, ulaşım, eğlence diye ayırdım. Mutlaka yüzde 10’luk “acil durum” dilimi bırakmak şart, yoksa beklenmeyen bir doktor faturası tüm ayı yakıyor. Gelir belli ama giderler dalgalanıyor, o yüzden her ayın başı oturup yeni giderleri güncellemek gerekiyor. 2024’te Türkiye’de enflasyon yüzünden tek bir ay sabit fiyat görülemiyor zaten, bu yüzden geriye dönük üç ayın ortalamasını almak mantıklı. Lüks harcamaları ilk gözden çıkaran olmak lazım, yoksa tatil sonrası kara kara borç ödemek kaçınılmaz.

Gelir İdaresi Başkanlığı son iki yılda vergi mükellefleri için dijital platformu ciddi şekilde geliştirdi; e-Defter, e-Fatura ve mobil uygulama üzerinden beyanname vermek artık çok daha hızlı. Taksitlendirme imkanları genişletildi—2026'da 24 aya kadar ödeme planı yapabiliyorsun, ama faiz oranları yüksek kaldığı için erken ödeme hep daha karlı. Küçük esnaf ve freelancer'lar için Basit Usul Vergisi uygulaması yine dert ama en azından matrah tavanı yılda 900 bin liraya çıktı. Gerçek şu: kolaylıklar var ama vergiden kaçınmak yerine doğru beyan etmek ve zamanında ödemek hala en akıllı yol.

2001 krizini gören anneannem hâlâ yastık altı altınının yerini kimseye söylemez, paraya güveni sıfır. Ben de geçen yıl döviz ve gram altına küçük kaçamaklar yaptım, TL’de durana aşk olsun. Banka batarsa devlet 650 bin liraya kadar sigorta diyor ama, içim hiç rahat etmiyor. Gerçekten rahat uyumak için çeşit çeşit sepete yumurta koymak şart, yoksa gece rüyanda döviz kuru görüyorsun.

Freelance işler ve e-ticaret başlamak için sermaye gerektirmez ama vakit gerektirir; kripto trading'e kıyasla riski çok daha düşük. Fiverr, Upwork, Patreon gibi platformlarda yazı, tasarım, programlama satabilirsin, ilk ay 50-200 dolar çıkabilir. Dropshipping veya Etsy'de el sanatları satmak daha hızlı para getirir ama müşteri bulmak zor. Sosyal medyada içerik üretip sponsorluk almak uzun yol, 6-12 ay sürebilir. Gerçek yan gelir kurulum ve tutarlılık istiyor, bir hafta deneyip bırakmakla olmaz.

2018’de ilk maaşımı aldığım günü net hatırlıyorum; bankamatikten çekip üç gün içinde uçurmuştum. Sonra ayın yirmisinde telefona “bakiyeniz yetersiz” mesajı geldi. O ana kadar para yönetimiyle ilgili tek bildiğim şey, “harca bitsin” mantığıydı. O günden sonra, finansal okuryazarlık eksikliğinin insanı nasıl tuzağa düşürdüğünü kafama kazıdım.

Şimdi herkes “yatırım yap, kenara bir şeyler at” diyor ama kimse temelini anlatmıyor. Mesela, gelir-gider tablosu tutmak diye bir şey var. Excel’de iki dakika uğraşsan, neye ne harcadığını görüyorsun. Şok oluyorsun çünkü ayda 500 lira “ufak tefek” sandığın saçmalıklara gitmiş oluyor. Bunu İstanbul’da, aylık 17 bin lira maaşla yaşarken fark ettim. Bir ay not tuttum, kahve, gereksiz kargo, Uber derken maaşın üçte biri gitmiş.

Dolar kuru 33,5 olmuş şu an. En ufak hata bile büyük kayıp. Kimse sana öğretmiyor; kredi kartı patlatınca bankanın seni nasıl kıstıracağını, gecikme faizi ne demek, asgari ödeme kandırmacası nedir… Hepsi sonradan öğrenilen şeyler. Kendi çevremde gördüğüm en büyük örnek; 2023’te yakın bir arkadaşım, 6 adet kredi kartını “sonra öderim” diye diye borç batağına sapladı. Artık eve dönerken marketten poşet alamayacak hale geldi. Oysa temel şeyleri bilseydi, limitini bilip, ona göre yaşardı.

Çoğu insan para biriktirmeyi başlıyor ama yarısından fazlası ilk altı ayda bırakıyor çünkü yanlış beklenti ile başlıyor. Hedefsiz biriktirme en büyük hata; "biriktirelim" deyip hesaba para yatırmak hiçbir işe yaramıyor. Belirli bir miktar için, belirli bir tarihe kadar tasarlanmış plan lazım. İkinci hata ise acil durum fonunu ayırmadan diğer hedeflere para koyma. Maaş gelir gelmez tamamını yatırırsın, bir ay sonra araba tamiri lazım olur ve tüm birikinti gider. En az üç aylık giderinizi ayrı tutmadan başka hiçbir şeye dokunmayın. Üçüncü sorun enflasyonu görmezden gelmek; 2026'de ayda 500 lira biriktirmek 2024'teki kadar değer taşımıyor. Faiz ve getirisi olan hesaplara para koymak mecburi. Dördüncü hatayı ise kendi disiplinini kontrol edememek yapıyor insanlar. Biriktirirken aynı anda kredi çekmek, taksit almak çelişkidir.

2023’te Almanya’da bir belediyede çalışırken, kasada açık çıktı diye çay-kahve paralarını bile topladıklarına şahit oldum. Türkiye’de ise klasik üçlü devreye giriyor: zam, vergi, tasarruf(!). Vergi artışı için yeni bir şey icat etmeye gerek yok; elektrik, su, sigara, alkol… Hatta geçen sene Adana’da belediye, köprü geçişine pul parası kestirmişti, hâlâ gülüyorum. Harcamalarda (!) kısmı bence trajikomik. “Tasarruf” dediklerinde genelde dar gelirlinin devlet dairesinde çayına şeker bulamaması ya da kamu hizmetlerinde “geçici aksama” demek istiyorlar. Bir de tabii meşhur borçlanma; dışarıdan para bulup “kapatıyormuş” gibi yapıyorlar, ama faturası yine vatandaşa yazılıyor. Yani işin özü, kasadaki deliği milletin cebinden yamıyorlar, yeni bir numara yok.

Bir insanın evine her istediğinde gelemeyeceğini, her aklına estiğinde arayamayacağını 30 yaşımda anladım. Üniversitede (Ege, 2013-2017) her şey daha rahattı, sabaha karşı bile çaya gittiğimiz olurdu. Ama şimdi İzmir’de bir işim, sorumluluklarım, kendi özel alanım var. Geçen yıl bir yakın arkadaşım habersizce gelip saatlerce kalınca hem enerjim tükendi, hem de işlerim aksadı. O gün “şu saatten sonra müsait değilim” demeyi öğrendim. Hiç de dünyanın sonu olmuyor, hatta ilişkiler daha sağlıklı ilerliyor. Herkese açık sınır, sınır değildir; insan kendi alanını tanımlayınca hem saygı görüyor, hem de gerçekten dostun kim olduğunu anlıyorsun.

E-Devlet parolası cebindeyse çoğu şey gibi bu da çocuk oyuncağı. 2024’te SGK hizmet dökümüne bakmak için E-Devlet’e giriyorsun, arama kısmına “hizmet dökümü” yazıyorsun, ilk çıkan “SGK Tescil ve Hizmet Dökümü”ne tıklıyorsun. Prim gününü, hangi işyerinde ne kadar çalıştığını, en son ne zaman prim yatırıldığını net görüyorsun. Telefonun varsa 2 dakikada iş tamam. Özellikle 4A (yani eski SSK) çalışanları için en pratik yol bu.

Fakat hala E-Devlet şifresi olmayan bir nesil var. Özellikle 1960 ve öncesi doğanlar, mahalle bakkalında mı satılıyor sanıyor şifreyi. PTT’ye gitmek gerekiyor, çipli kimlik yanına şart, 2024’te fiyatı 10 TL. Şifreyi almak 5 dakika, kuyruk varsa 15. Sonrası yine E-Devlet.

Arada E-Devlet’in çöktüğü, “teknik bir hata oluştu” dediği günler oluyor; özellikle 2023’te emeklilikte yaşa takılanlar (EYT) furyasında siteye giren adam sayısı artınca sabah 10’dan akşam 5’e kadar sistem bayılmıştı. O zaman iş eski usule kalıyor: Ya SGK müdürlüğüne gidiyorsun, ya da Alo 170’i arıyorsun. Alo 170’te sabrın test ediliyor, çünkü sırayı beklemek 15-30 dakika sürebiliyor. En iyisi sabah 09:05’ten önce aramak, o zaman telesekreterle fazla boğuşmuyorsun.

Küçükken her şey çok daha yalındı. 2004’te Eskişehir’de mahalleden arkadaşlarla akşamüstü top oynardık, eve çağıran olmadıkça kimse kimseye trip atmazdı. Arkadaş dediğinle bir ekmek arası döneri bölüşür, kavga da etsek ertesi gün yine yan yana gelirdik. Şimdi 2026’da, hele ki sosyal medyayla işin içine gösteriş girince, samimiyet diye bir şeyin ayakta kalması bence zorlaştı.

Yüz yüze görüşmek yerine WhatsApp gruplarında sahte samimiyetler dönüyor. Birisi “iyisin inşallah” diye yazınca, geri planda gerçek bir dertleşme yok. Herkesin derdi başından aşkın, havadan sudan muhabbet. Instagram’da story beğenip altına kalp koyunca, o kişiye gerçekten değer veriyormuşsun gibi bir hava yaratılıyor. Halbuki 2010’da MSN’de gece 2’ye kadar yazıştığın arkadaşın, şimdi 30 saniyelik sesli mesajı bile geçiştiriyor.

Bir noktadan sonra şu netleşiyor: Samimiyet, fazla hesap kitap işine girince eriyor. Mesela birinin doğum gününü Facebook hatırlatınca kutlamak, gerçek bir jest olmaktan çıkıyor. Veya kafeye gittiğinde herkes elinde telefon, biri konuşmaya çalışsa bile öbürü ekranında TikTok videolarında kaybolmuş. Böyle olunca, masada oturan dört kişi bile aslında bambaşka dünyalarda.

İşin içinde mentol yoksa, ağızda o ferahlık ve temiz hissi de kayboluyor. 2024’te Berlin’de bir diş hekimi bana, mentolsüz sakızların tükürük akışını artırsa da nefes kokusuna ve ağızda oluşan bakteri yüküne karşı mentollüler kadar etkili olmadığını söylemişti. Deneyip de gördüm: Şekerli, aromasız sakızlarda 15 dakika sonra ağzımda o bayat tat hakim oluyor. Özellikle kahve veya sigara sonrası, mentolsüz sakız neredeyse hiçbir işe yaramıyor.

Bir de marketteki bazı ucuz markalarda — özellikle Migros’un isimsiz beyaz paketinde — sakız çiğnedikten sonra dişlerimde garip bir tabaka oluştuğunu fark ettim. Bu da, bazı sakızların içeriğindeki kimyasalların diş minesine iyi gelmediği anlamına geliyor. Kısacası, sırf çene kası çalışsın diye değil, gerçekten temiz bir ağız için mentollü sakız şart.

Geçen ay Kadıköy’de tek başıma bir konsere gittim, 15 dakikada iki insanla arkadaş oldum. Ortak ilgi zaten bahaneyi yaratıyor. Bir de kahve etkinlikleri var, mesela Meetup’tan bulup Moda’da bir kafede oturduk geçen hafta, masadan üç kişiyle çıkıp geceye devam ettik. Cesaret işi değil, bahaneyi bul, gerisi kolay.

Almanya’daki 1,5 milyon çifte vatandaş, Türkiye seçimlerinde sandığın rengini değiştiriyor. 2023’te Erdoğan’a yurt dışından çıkan oyların %60’ı geldi, ciddi fark yarattı. Hollanda ve Fransa’da da seçim dönemlerinde partilerin gurbetçi oylarına özel kampanya yapması boşuna değil. Diaspora artık sadece döviz gönderen kitle değil, seçim sonucunu etkileyen siyasi aktör.

Yıllarca “Asmalımescit’in altındaki tünellerin ucu Ayasofya’ya çıkar” diye anlatıp durdular. 2018’de, bir akşam meyhanede otururken, yan masadaki adam hararetle “Tünelleri gizli tutuyorlar, oradan Fatih’in hazinesine ulaşılıyor” diye anlatınca anladım; şehir efsaneleri Türk insanının en sevdiği masal türü. Bir yanda mantık dışı bir inanç, öbür yanda “Belki de gerçek” diye içten içe bir merak.

Hiç kimse “Ben uydurdum” demez, hep bir “Dayımın arkadaşı” eklemesiyle gelir hikaye. Geçen yaz, Antalya’da yaşayan kuzenim aradı, “Abi, Konyaaltı’nda denize giren birinin altına ahtapot yapışmış, bayağı adamı aşağı çekmiş” diyor. Bir haftada o hikaye, Konya’dan İzmir’e kadar uzadı. Ne polis raporu var, ne de haber geçen bir gazete. Ama herkes olmuş gibi anlatıyor.

Çocukken mahallede “Sakız çiğneyen çocuğun midesinde sakız 7 yıl kalır” diye korkutmuşlardı. Gittim, bakkaldan aldığım Yedigün sakızını tükürüp attım. Yıllar sonra öğrendim ki sindirim sistemi öyle bir şey değil. Sindirilmeden çıkıp gidiyor. Yani boş yere “Bağırsakta patladı, hastanelik oldu” korkusu!

Bu tür lafların çoğu, ya korkutmak ya da toplu bir heyecan yaratmak için atılıyor. Mesela İstanbul’da 90’larda yayılan “Ayna karşısında gece 12’de ‘Cincin’ dersen karşında belirir” olayı. Hep birinin bir tanıdığı, bir arkadaş grubu denemiş, hep bir şey olmuş. Deneyen yok, ama anlatan çok. Çünkü gerçek hayatta kimse böyle saçma bir şeye kalkışmaz, kalksa da anlatmaz.

Normal beslenmeyle günlük protein ihtiyacını karşılayabilirsen protein tozu senin için lüks. Ama spor yapıyorsan, özellikle kas geliştirmek istiyorsan ve hızlı bir şekilde yeterli protein almak zorundaysan işe yarar — pratik ve ucuz bir çözüm. Sorun şu: marketin çoğu tozu "sihirli" gösteriyor, oysa hiçbir sihir yok, sadece protein var. Düzenli uyku, doğru antrenman ve tutarlı beslenme olmadan hiçbir tozun faydası yok.

Salona masa koyup, üzerine marketten alınma yulaf, avokado ve bir kavanoz fıstık ezmesi dizince sağlıklı beslenme halleri başlamıyor. Pandemi zamanı evde otura otura kilo alan biriyim, 2020’den beri bu işin kitabını yazdım. Buzdolabına kocaman bir “Çikolata yok, canın sıkıldı diye yemek yok” post-it’i asmakla da olmuyor, denedim.

İlk iş, mutfağı düzenlemek. Göz önünde ne varsa gece yarısı saldırısı kesin. O yüzden çekmecede çikolata, cips bulundurmak yasak. Yerine ne koydum? Bol yeşillik, domates, haşlanmış yumurta... Sabah kalkınca gözüm otomatikmen onlara kayıyor. Market alışverişinde de kural belli: Açken gitmeyeceksin. Açken alınan “sağlıklı atıştırmalık” diye satılan ballı barlar, eve gelince çöpün en altında kalıyor. Zaten 2025’te Migros’ta reyonda “fit bar” diye satılan şeyin yüzde yetmişi şeker, kimse anlatmasın bana.

Bir de yemek hazırlama işi var. Yemek yapmak zor gelince dışarıdan söyleme riski artıyor. O yüzden pazar akşamı 2 saatimi mutfakta geçirdim mi, haftanın geri kalanı rahat. Bir tencere mercimek çorbası, koca tava sebzeli fırın tavuk, yanında bol bol yeşillik… Pratik işler. Abartmaya da gerek yok. “Her gün farklı smoothie tarifi deneyeceğim” diye heveslenip ikinci gün bırakanlardanım.

Ankara’da 2023’te üniversiteye başladığımda, kafede garsonluk yaparak harçlığımı çıkarıyordum. Ayda 8-10 bin lira kazanıyordum, kira ve faturaları rahatça ödüyordum. İşin bana kattığı en büyük şey zaman yönetimi oldu; sabah ders, akşam iş koşturmacasında hayatı hızlı öğrendim. Kendi paranı kazanmak özgüven veriyor, aileye minnet psikolojisini yok ediyor. Çalışınca, paranın nasıl geldiğini gördüğün için gereksiz harcamalardan da vazgeçiyorsun. Ayrıca, işyerinde müşteriyle, patronla, ekip arkadaşıyla muhatap olmak iletişim becerini ciddi anlamda geliştiriyor. Mezun olunca CV’nde tek satır boşluk olmuyor; iş görüşmelerinde de “ben tembel değilim, çalışmayı biliyorum” demek kolaylaşıyor.

Üniversitede saati çalabilmek ile işi planlamayı bilmek arasında dağlar kadar fark var. Birincisinde haftasonu 15 saatte bitirmeye çalıştığın dersi ikincisinde haftaya yayıp günde 2 saatlik oturumlarla halledersin. Fark sadece not değil, beyinin ne kadar tüketildiğinde ortaya çıkıyor. Erteleme alışkanlığı başında basit görünür ama Aralık'ta sınav haftasında çöküşün başı olur.

Her sabah saat 07:00’de Kadıköy sahilinde koşanlarla akşam Netflix başında pinekleyenler arasındaki ruh hali farkı bariz. Egzersiz sonrası gelen o hafif sersemlik, gün boyu kafa berraklığı ve stresle baş etme kapasitesini ciddi artırıyor. Depresyona meyilli olduğum dönemde haftada 3 gün 5 kilometre koşmak ilaç gibi gelmişti. Spor salonuna düzenli giden arkadaşların da kaygı düzeylerinin belirgin şekilde düştüğünü gözlemledim; hareket eden insanla etmeyen arasında duvar var.

Üniversite üçüncü sınıfta, bölümde herkesin kafası karışık. Kimisi akademisyen olacağım diye yanıp tutuşuyor, kimisi “mezun olayım da gerisi gelir” kafasında. Bir gün, İTÜ’de Kariyer Zirvesi diye bir etkinliğe gittim. Orada bir adam çıktı sahneye, eski bir mezun, 10 yıldır kurumsal bir şirkette çalışıyor. “Hedefin yoksa, başkasının hedefleri için çalışırsın” dedi. O an dank etti. Kendi yolunu çizmezsen, piyasadaki dalgalar seni oradan oraya sürüklüyor.

Çevremde gördüğüm en net örneklerden biri, hazırlık sınıfında tanıştığım Burak. Adam 2019’da “yurt dışında mühendislik yapacağım” dedi, Almanca kurslarına başladı, LinkedIn profili elinden düşmedi. Dört yıl boyunca, Erasmus’a gitti, Alman şirketlerinde staj kovaladı, mezun olur olmaz Münih’te bir firmada işe girdi. Amaç net, adımlar net, sonuç net. Bir de benim gibi “ya bankacı mı olsam, yoksa yazılım mı öğrensem, girişimci mi olmalı?” diye üç yıl boyunca savrulanların hali var.

Her şeyin başı kendine net bir soru sormak: Ben 5 yıl sonra ne yapmak istiyorum? Para mı, prestij mi, özgürlük mü, dünyayı gezmek mi? Şu klasik “herkes bir yerlere kapağı atsın da” kafası seni bir yere götürmüyor. O yüzden somut amaç şart. Mesela:

2021’in yazında Berlin’de işsiz kalınca anladım ki gerçek dayanıklılık, kriz anında paniklememekte yatıyor. Her sabah aynı saatte kalkıp, iş başvurusu için rutin oluşturmak aklımı topladı. O zaman fark ettim: Düzenli uyku, temiz beslenme ve tempolu yürüyüş bile insanı hayata tutunduruyor. Kendine minik zaferler yaratınca psikolojik kaslar da kuvvetleniyor.

İlçenin belediye meclisinde kadın görmek hâlâ istisna gibi hissettiriyor. 2024 yerel seçimlerinde İstanbul’da 39 ilçe belediye başkanının sadece 5’i kadın oldu. Bir kere mahalle muhtarlığında genç bir kadına oy verdim; kazanamadı ama köyde kaç kişinin “koca olmadan o işi yapamaz” dediğini duysam yeri. “Kadının yeri evidir” klişesi hâlâ tokat gibi suratımıza iniyor.

Saha çalışmasında kadın adayların işi daha zor. İşporta tezgâhı açarken laf atan, “Kocan izin veriyor mu?” diye soran, gece toplantıya gelince dedikodu yapan bir güruh var. Erkek adaylar ise “babacan”, “güvenilir” diye pohpohlanıyor. Kadının yola çıkıp kapı kapı seçim kampanyası yapması hâlâ yadırganıyor. Benim yaşadığım semtte (Kadıköy) bile kadın delegeler toplantıda söz alınca arka sıralardan “hadi uzatma” sesleri geliyor, 2025’teyiz hâlâ değişen pek bir şey yok.

Bir de parti içi dinamikler var. Siyasi partilerin kadın kotası var ama çoğu zaman göstermelik. Listede arka sıralara yazılan kadınlar, gerçek karar alma süreçlerinin uzağında tutuluyor. Mesela CHP’de yüzde 33 cinsiyet kotası var, ama ilk sıraları erkekler dolduruyor, kadın kontenjanı arka bahçe gibi. Bir arkadaşım AK Parti’de kadın kollarında aktifti; “Kadınlar arka planda çalışıyor, ama asıl kararlar yine erkek masasında alınıyor” derdi.