finansal krizlerden nasıl korunulur

2018’de kur 5 TL’yi geçtiğinde Berlin’deydim, param Euro’ya endeksliydi ama ailem Türkiye’de kaldı. O anda anladım ki tek maaşa, tek ülkeye güvenmek kumar gibi. Kendi paramı üçe böldüm: bir kısmı Euro hesabında, küçük bir kısmı altın, kalan da hiç dokunmadığım vadeli TL’de. Her ay mutlaka otomatik ödeme talimatı verdim, gözüm bankalarda olmadı. Kredi kartlarına bulaşmadım, borçla iş çevirmek tam kriz anında insanı gömer. Yatırım için de “herkes borsaya girdi” diye dalmadım, piyasaya körlemesine atlanınca genelde tokadı yiyorsun. Kendi harcama alışkanlığımı tanıyıp ona göre hareket ettim, “herkes batarken ben nasıl ayakta kalırım” diye düşündüm. Krizde refleks önemli, panikleyeni piyasa affetmez.

Gümrük Müşevirlik yapan bir arkadaş 2008'de ne olduğunu bana anlatmıştı: stokları elden çıkaramayan firmalar bir gecede battı çünkü nakit yoktu. Kriz sırasında para olmak değil, para akışının durmaması sıkıntı yaratıyor.

Korunmanın ilk kuralı basit: acil durum fonu tut. En az 3-6 aylık giderin kadar. Eğer işletmeciysen, aylık maliyetinin 6 katını likit tutmalısın. Banka kredisine güvenme, kriz zamanı kredi çekemediklerini gördük.

Portföy çeşitlendirme klişe gibi gelir ama çalışıyor. Tüm paranı bir yatırımda tutma. Hisse, tahvil, döviz, altın, gayrimenkul — farklı araçlara yayıl. 2023'te dolar yüksekken, altında para tutanlar zarar etmedi.

Borç seviyesini düşük tut. Özellikle döviz cinsinden borç almanın bedelini 2018'de öğrendik. Vadesinden kısa vadeli borç alma, uzun vadeli yatırım yapma — bunu tersten yapanlar kriz gelince hızlı battı.

Son olarak, finansal durumunu takip et. Muhasebeci tutmak pahalı görünebilir ama bir krizde hesaplarını bilemeyen işletmeci hiç para harcamamış sayılır. Rakamlarını biliyorsan, riskini de görürsün.

2001 krizini gören anneannem hâlâ yastık altı altınının yerini kimseye söylemez, paraya güveni sıfır. Ben de geçen yıl döviz ve gram altına küçük kaçamaklar yaptım, TL’de durana aşk olsun. Banka batarsa devlet 650 bin liraya kadar sigorta diyor ama, içim hiç rahat etmiyor. Gerçekten rahat uyumak için çeşit çeşit sepete yumurta koymak şart, yoksa gece rüyanda döviz kuru görüyorsun.

2018’de döviz patladığında Ankara’da bir gecede maaşımın yarısı buhar oldu. O zamandan beri cebimde nakit tutmanın, yastık altı altının, hatta basit bir dolarlık birikimin ne kadar kritik olduğunu gördüm. Krediyle, borçla yaşayanların psikolojisi çöktü. O gün bugündür “Her şeyin başı tasarruf” lafı kafamda yankılanıyor.

Bankalarda paran varsa “faiz + döviz” sepeti en risksizlerden. 2021’de sadece TL’de kalanlar, enflasyona karşı dayak yedi. Ama o yıl dolar bazlı mevduatla parasını koruyan tanıdıklarım, sabaha daha az stresle uyanıyordu. Ev, arsa gibi taşınmazlar uzun vadede güvenli liman gibi görünse de, 2023’te konut balonu patlayınca “herkes ev alsın, kurtulur” hikâyesi de çöktü.

Şirketlerde işler daha karmaşık. 2022 sonunda tekstilci akrabam hammaddeyi üç farklı dövizle alıp, TL üzerinden sattığı için zararla kapattı o yılı. “Kur riski” dedikleri mesele, gerçek hayatta adamın ekmeğiyle oynuyor. Firmalar için türev ürünler, forward sözleşmeler vs. önemli ama sıradan vatandaş için bunlar biraz fazla teknik.

En basiti; borç oranını asgari düzeyde tutmak, eline geçen gelirin en az %20’sini kenara koymak. Hele ki kredi kartına abanmak? Şehir efsanesidir, kriz anında bankaya borçluysan acımazlar. Geçen yıl İstanbul’da görülen evden atılma haberleri, kart borcuyla boğuşanların halini gösterdi zaten.

2001 kriziyle mahalle bakkalının borç defteri patladı, millet ekmek alırken veresiye yazdırıyordu. Bugün 2026’da ise, herkes banka uygulamasına kilitlenmiş, anlık harcama limitiyle yaşıyor. Eskiden yastık altı altınla bir miktar güven vardı, şimdi mevduat faizi düşerse millet hemen dolara, kriptoya kaçıyor. Temel kural hâlâ aynı: Borçlanma, gelirinin üstünde yaşama, her ay kenara üç kuruş sakla.