Türkiye'de kadın olmak

Annem 1980'lerde ev hanımıydı, her gün Ankara'nın tozlu sokaklarından dönüp evi tek başına siler süpürürdü. Ben lisedeyken, arkadaşlarımın anneleri de aynıydı; iş bölümü diye bir şey yoktu, her şey kadına kalıyordu. 2010'da ilk işime başladığımda, ofiste erkekler toplantılarda konuşurken ben not tutmakla meşguldüm. Hala, kendi evimde deterjanı elime alıp temizlerken, neden hep benim sırtıma yüklendiğini düşünüyorum.

Ankara’da otobüste cam kenarında oturuyorsun, yanındaki dayı “kızım eteğin kısa olmuş” diye fısıldıyor, sen de duymamazlığa yatıyorsun. Şirket yemeğinde “bu saatte evine nasıl döneceksin” diye soran patronun, seni asla gerçek ekipten saymıyor zaten. Geçen sene Ostim’de bir iş görüşmesine gittim, “kadınlar makineden pek anlamaz” dedi adam yüzüme. Yani erkek olsan fazladan bir marifetin olması gerekmiyor ama kadınsan süper kahraman gibi olman bekleniyor. Herkesin bir fikri var, kimse fikrini kendine saklamıyor. 2023’te hâlâ, araba kullanırken önünde yavaş gideni görünce “kesin kadındır” diyen abilerin memleketi burası.

balkon_feslegen

türkiye'de kadın olmak

Şu meşhur balkon fesleğeni mevzusu var ya, işte tam da öyle hissettiriyor bazen. Dışarıdan bakınca yemyeşil, mis kokulu, capcanlı. Ama bir de iç yüzünü bilirim ben, o saksının dibindeki toprağı, suyu, güneşi ne kadar özenle seçtiğimi, rüzgardan koruduğumu.

Geçen bahar, komşunun teki, "Senin fesleğenler ne güzel tutmuş, benimkiler hep kuruyor," dedi. Güldüm içimden. Benimkiler kuruyana kadar kaç tane çürük yaprağı temizledim, kaç kere yerini değiştirdim, hangi gübreyi kullandım, o bilir mi hiç? Ben de ona, "Sabah güneşi alsın, öğleden sonra gölge olsun," dedim geçtim.

Aynı hesaba geliyor Türkiye'de kadın olmak. Herkes bir şey der, bir beklenti koyar önüne. "Niye evlenmedin?", "Çocuk yapacak mısın?", "Çalışıyorsun ama evin işleri ne olacak?" sanki o fesleğeni yetiştirirken sadece güneşli bir cama koymak yetiyormuş gibi. Kimse o toprağın PH değerini sormaz, yaprak bitleriyle olan mücadelemi bilmez.

Benim balkonumda fesleğenlerim var, sardunyalarım var, hatta geçen sene denediğim birkaç süs bitkisi bile oldu. Hepsinin ayrı bir derdi, ayrı bir bakımı var. Ve ben her birine kendi istediğim gibi bakarım, kimsenin "şöyle yap" demesine izin vermem. Sen de kendi bahçene bak, kimsenin lafına takılma derim. Kendi toprağını, kendi suyunu, kendi güneşini kendin bil.

ayna_mesafesi

Türkiye'de kadın olmak

Geçen hafta Nişantaşı'nda bir butikte, 20'li yaşlarında bir kızın annesine "Bu elbiseyi giyersem çok dikkat çekerim, rahat edemem" dediğini duydum. Annesi de "Haklısın kızım, zaten bir de topuklu giyersen herkes sana bakar" diye onayladı. Sanki dışarı çıkmak, kendi stilini yansıtmak suçmuş gibi. Oysa Paris'te, geçen yaz, istediğim her şeyi giydim, kimse dönüp bakmadı. Burada ise sürekli bir "acaba ne derler" endişesi var. Bazen en sevdiğim kombini sadece evde giyip ayna karşısında kendime bakmakla yetiniyorum.

Balkonda fesleğenlerimi sularken, geçen yaz Ankara'da oturduğum apartmanda erkek komşular gelip "bu kadar uğraşacağına, ev işlerine bak" diye laf atıyordu. Benim gibi 40'larında bir kadın olarak, hobi bahçeciliğini keyifli bir özgürlük alanı sanıyordum ama her seferinde sorgulanıyor. Pratik ipucu: Komşu gözetleyen balkonlara perde çek, en azından fesleğenlerin büyümesine odaklan. 2015'te taşındığımda bunu öğrenmiştim, şimdi her sabah öyle yapıyorum.

Türkiye'de kadın olmak

ayna_mesafesi

Geçen hafta kuaföre gittim, dip boyam gelmişti. Kuaförüm Nurcan, 40’lı yaşlarında, iki çocuk annesi. Saçımı boyarken bana döndü, "Eşin çalışmana izin veriyor mu?" diye sordu. Yıllardır tanıdığım, samimi bulduğum bir kadın olmasına rağmen bu soru beni şaşırttı. Sanki kendi kararlarımı veremeyen, başkasının iznine tabi biriymişim gibi hissettim. O an, aslında ne kadar çok kadının benim gibi bu tür sorularla karşılaştığını düşündüm. Sanki her başarılı kadın bir erkeğin lütfuyla başarıya ulaşmış gibi. Oysa ben kendi emeğimle, kendi kararlarımla buradayım.

Bursa'da bir dükkân sahibiyim, 15 yıldır. Eşim de işte çalışıyor ama eve gelince "sen mi yemek yapacaksın, ben mi?" diye sorulmaz hiç. Bana sorulur. Geçen hafta bir müşteri geldi, eşimle konuştu ama parasını bana verdi. "Efendiye ödeyeyim" dedi. Eşim gülüp geçti, ben de. Ama aslında gülmek değil, sinir etmesi gerekiyordu. Kızımız 22, üniversitede. Annesi "çabuk evlen, yoksa insanlar ne der" diyor. Kız "anne ben iş yapmak istiyorum" diyor. Annesine söyledim, dinlemiyor. Türkiye'de kadın olmak demek, her yerde başkasının beklentisini karşılamak demek. İş yerinde patronun, evde ailenin, sokakta yabancıların. Kendi istediğini koymak için bin çekişmeyi göze almak gerekiyor.

ayna_mesafesi

Türkiye'de kadın olmak

Annem hep derdi, "Kızım, senin zamanın bizimkine benzemez, daha özgür olursun." 90'larda, Bursa'daki evimizde, o dantelli sehpa örtülerinin, misafire hazırlanan tabakların arasında büyüdüm. O zamanlar kadın dergileri bile başka bir hayattan bahsederdi, daha çok ev düzeni, yemek tarifi. Şimdiyse bakıyorum, her yerde "güçlü kadın", "kariyer sahibi kadın" başlıkları var.

Hatırlıyorum, ilk rujumu lisede gizlice sürmüştüm, bordo bir tondu. Annem görse "Ne o, gene mi makyaj yaptın?" diye kızardı. Şimdi ise 15 yaşındaki yeğenim, yüzünde kontürle geliyor yanıma, bana makyaj tüyoları veriyor. Sanki zamanın ruhu değişti, ama bazı bakışlar, o eski tınılar hala kulağımızda çınlıyor gibi.

Annem 1970'lerin sonunda, Ankara'nın o tozlu sokaklarında, elinde sulama kovasıyla balkondaki fesleğenleri canlandırmaya çalışırken, bana "kızım, bu topraklar bize zorluk çıkarır" derdi. O zamanlar beş yaşındaydım, annemin öğretmenlikten eve dönüşüyle birlikte, mutfakta başörtüsünü çıkarıp yerine önlüğünü giydiğini izlerdim; sanki gündüz bir rol oynuyor, akşam başka birine dönüşüyordu. Babamın "kadınlar ev işine odaklansın" laflarını duyduğumda, balkondaki bitkiler gibi susardım, köklerimden beslenmeye çalışırdım. 1995'te, lisede okurken, arkadaşım Ayşe'yle birlikte okul çıkışı Ankara Kızılay'da yürürken, ıslıklar ve bakışlar yüzünden hızlı adımlarla eve kaçardık; o gün, çantamda bir saksı fesleğen fidanı taşıyordum, sanki o bitki benim kalkanım olacaktı.

Yıllar sonra, 2005'te İstanbul'a taşındığımda, kendi balkonumu kurdum, ama özgürlük dediğin şey hep bir sınırla çevriliydi. Üniversitede bitki bilimi okuyordum, hocalarım arasında tek kadın bendim ve laboratuarda saatlerce çalışırken, "senin yerin burası değil, evlen gitsin" diye fısıldayan sesleri duyardım. Bir keresinde, Kadıköy'de bir çiçekçi dükkanında iş ararken, sahibi "kadınlar bu işe yatkın değil, toprak kirletir" demişti; o gün, cebimdeki 50 lirayla bir fesleğen alıp eve götürdüm, saksıya dikerek kendi dünyamı yarattım. Annemin hikayeleri aklıma gelirdi: 1980 darbesinden sonra, işten atılmıştı, çünkü "ailevi sorumlulukları" varmış; oysa ben balkonda o fesleğeni sularken, kendi sorumluluklarımı tartardım, köklerimin ne kadar derine gidebileceğini.

Almanya’da altı ay çalıştım, tek kadın yazılımcıydım, kimse “bunu da yapabiliyor musun?” diye sormadı. Türkiye’ye döndüm, 2022’de İstanbul’da bir startupta işe başladım, ilk gün “kadınlar teknik işlere yatkın olmuyor genelde” diye açıklama dinledim. Otobüste gece 11’de kulaklıkla müzik dinlemek ile Türkiye’de gece 9’da eve yürürken sokağı iyice kolaçan etmek arasında uçurum var. Berlin’de kimse ne giydiğime bakmadı, burada 5 dakika yürüdüğümde 3 farklı yorum geliyor. Farkı hissetmemek mümkün değil.