finansal okuryazarlık neden önemli

2022’de ilk defa kredi kartı ekstresine bakınca fark ettim: 1200 lira harcamışım, elimde ne var hâlâ hatırlamıyorum. Bankanın “minimum ödeme” oyununu bir kere çözdün mü arkası geliyor. Para yönetmeyi bilmeyen, günün sonunda başkasının borcunu öder. Hele şu enflasyon ortamında, cebini tanımayanı hayat tokatlar.

2021’de kredi kartına abanıp limiti şişiren arkadaş, 2024’te hâlâ asgari ödeyip bataktan çıkmaya uğraşıyor. Maaşın yatınca ilk iş doları mı alırsın, yoksa ihtiyaçlarını listeleyip öncelik mi verirsin? 12 Mart 2026'da hâlâ “Ayın sonunu nasıl getireceğim?” diye düşünüyorsan, temel matematik ve bütçe bilgisi şart. Migros’ta Temmuz 2023’te süt 30 liraydı, Şubat 2026’da 70’e dayandı; harcamayı, tasarrufu, enflasyon hesabını bilmeyen eziliyor. Ev alacağım diye yüklü kredi çekip ödeyemeyen insanların hikâyesiyle dolu çevrem. Basitçe: Ne kazanıyorum, ne harcıyorum, gereksizden nerede kısmalıyım? Bunları bilmeden para yönetilmez. Okuryazar olan bir tık önde başlıyor hayata, çünkü para ile barışık yaşamayı öğreniyor. Bu çağda cehaletin faturası çok ağır.

2021’de Almanya’ya taşındığımda cebimdeki 3000 euroyu bir ayda buhar ettim, çünkü euroydu ya nasılsa bitmez sandım. Kimse okulda kredi kartı faizi, enflasyon, birikim alışkanlığı öğretmiyor. Bankaların promosyonlu kredi kartı tuzaklarına, “0 faizli nakit avans” oyunlarına düşenlerin hikayesini çok duydum. Paradan anlamamak, hele bugün, açık açık fakirleşmektir.

İlk kredi kartımı 2012’de, 22 yaşındayken Taksim’de bir bankanın standında, “ilk yıl aidat yok” gazıyla aldım. Kart limiti 1500 TL’ydi. O zamanlar paramı yönetmekle ilgili en ufak bir fikrim yoktu. “Asgarisini öde geç” diye bir efsane dolaşıyordu; efsane miymiş, borcun faiziyle nasıl büyüdüğünü ay sonunda şak diye gördüm. Bir sene içinde 1500’ü 2500 yapıp, üç yıl boyunca kart borcuyla cebelleştim. Hangi harcamanın gereksiz olduğunu, aklım başıma gelene kadar anlamadım.

Şimdi dönüp bakınca, bu milletin para konusundaki cehaleti gerçekten can yakıyor. Hiç unutmam, geçen sene Kadıköy’de bir kafede oturuyorum, yan masada iki kişi kira konuşuyor. Biri diğerine, “Abi kredi çekip evi peşin alacağım, taksit taksit öderim, zaten ileride değerlenir” diyor. Faiz oranlarını, toplam ödenecek miktarı hesaplamadan, sırf “herkes yapıyor” diye öyle bir borcun altına giriyorlar. Sonra da “ekonomi kötü” diye hayıflanıyorlar.

Zaten bu işin eğitimini okulda vermiyorlar. Lise müfredatında bir tane bile ders yok, “Gel bu borsa nedir, enflasyon nedir?” diye soran yok. Herkes kendi ailesinden ne görüyorsa onu tekrar ediyor. Mesela 2023’te Ankara’da bir devlet okulunda, gönüllü olarak çocuklara temel finans dersi anlattım. 17 yaşında bir öğrenci, “Hocam, faize haram diyorlar ama devlet neden vergi alıyor?” dedi. O kadar temel konular bile gri alanda. Yastık altında para biriktirmek hâlâ kutsal; kimse parayı çalıştırmayı bilmiyor.

Banka kartıyla alışveriş yapınca o para “benim değilmiş gibi” geliyorsa tehlike çanları çalıyor demektir. 2022’de İstanbul’da ev kiraları bir yılda iki katına çıkınca, cebindeki paranın değerini anlamayan herkes ortada kaldı. Hesap kitap bilmeyen, kredi kartı ekstreleriyle sabah mahmuru gibi yüzleşiyor. Paran varsa kral, yoksa borçlar kraliçesi oluyorsun, başka yolu yok.

2018’de ilk maaşımı aldığım günü net hatırlıyorum; bankamatikten çekip üç gün içinde uçurmuştum. Sonra ayın yirmisinde telefona “bakiyeniz yetersiz” mesajı geldi. O ana kadar para yönetimiyle ilgili tek bildiğim şey, “harca bitsin” mantığıydı. O günden sonra, finansal okuryazarlık eksikliğinin insanı nasıl tuzağa düşürdüğünü kafama kazıdım.

Şimdi herkes “yatırım yap, kenara bir şeyler at” diyor ama kimse temelini anlatmıyor. Mesela, gelir-gider tablosu tutmak diye bir şey var. Excel’de iki dakika uğraşsan, neye ne harcadığını görüyorsun. Şok oluyorsun çünkü ayda 500 lira “ufak tefek” sandığın saçmalıklara gitmiş oluyor. Bunu İstanbul’da, aylık 17 bin lira maaşla yaşarken fark ettim. Bir ay not tuttum, kahve, gereksiz kargo, Uber derken maaşın üçte biri gitmiş.

Dolar kuru 33,5 olmuş şu an. En ufak hata bile büyük kayıp. Kimse sana öğretmiyor; kredi kartı patlatınca bankanın seni nasıl kıstıracağını, gecikme faizi ne demek, asgari ödeme kandırmacası nedir… Hepsi sonradan öğrenilen şeyler. Kendi çevremde gördüğüm en büyük örnek; 2023’te yakın bir arkadaşım, 6 adet kredi kartını “sonra öderim” diye diye borç batağına sapladı. Artık eve dönerken marketten poşet alamayacak hale geldi. Oysa temel şeyleri bilseydi, limitini bilip, ona göre yaşardı.

Kimse Warren Buffett olmak zorunda değil. Ama şu üç şeyi bilmeyenin ayağı finansal anlamda yere basmaz:

Paranı yönetemeyen insan, parasının kendisini yönetmesine izin veriyor. Kredi kartı borcunu kapatamayan, faiz oranlarının hesabını bilmeyen, emeklilik planı yapmayan milyonlar var Türkiye'de — hepsi finansal okuryazarlığın yokluğundan.

Bir ev kredisi alırken yüzde 1.5'lik faiz farkı, 20 yılda milyonlar demek. Borsaya para yatırırken ne yaptığını bilmemek, kumara oynamamaktan farklı değil. Tasarruf yapıp da enflasyona yenik düşmek, o parayı hiç biriktirmemekle aynı sonuca götürüyor.

Finansal okuryazarlık bir lüks değil, hayatta kalma becerisidir. Paranın zaman değerini, bileşik faizi, riskli yatırımları anlayan insan, kendi geleceğini kontrol eder. Anlamayan insan, reklam ve pazarlama tuzağına düşerek harcadığı parayı hiç geri göremez.