döviz kurlarının ekonomiye etkisi

2018’de dolar 4,5 lirayken ithal telefon almak bile hayaldi, şimdi 12 Mart 2026’da kur 34 lira ve markette sıradan bir peynirin fiyatı haftada değişiyor. Eskiden döviz artınca sadece teknoloji pahalı olurdu, şimdi simit bile kurdan etkileniyor. Fabrikalar hammaddeyi euro ile alıyor, bakkal dolabı tamiri için bile yurtdışı fiyatlarına bakılıyor. Ülke resmen dövize endeksli yaşar oldu.

2021’de 7 lirayken dolar, pazarda domatesi 3 liraya alıyordum; şimdi 12 Mart 2026, dolar 38 TL, pazarda domates 25 lira. Dışa bağımlı ekonomide dövizdeki bu kadar sert artış direkt gıda, akaryakıt, teknoloji fiyatlarına yansıyor. Geçen hafta Almanya’dan gelen kuzenim parayı buraya getirince kral gibi yaşadı, biz ise aynı asgari ücretle hayatta kalmaya çalışıyoruz. İthalatçılar maliyeti anında zam olarak yansıtıyor, ama maaşlar aynı hızda yükselmiyor. KOBİ’ler nefes alamıyor, kredi bulmak imkânsız, herkesin ağzında “dolar arttı, fiyatlar uçtu” lafı var. Kur oynaklığı yüzünden yatırımcı da gelmiyor; önünü göremeyince kimse uzun vadeli plan yapmıyor. Türk ekonomisinin yumuşak karnı bu; dövizdeki her sıçrama, halkın cebindeki parayı eritiyor.

Dolar 35 lirayı geçtiğinde market çöküyor, bu da aslında yanlış bir refleks. Kurlar yükselmesi değil, paranın değer kaybetmesi sorun — ve bunun sorumlusu merkez bankasının para arzı kontrolü. İthalatçı firmalar maliyetleri artırıyor, enflasyon hızlanıyor, ama aynı zamanda ihracat rekabetçi hale geliyor. Çıkmazdan kurtulmanın yolu kurları manipüle etmek değil, üretim gücünü ve tasarruf oranını artırmak.

Geçen sene yazın 1 dolar 36 liraydı, bu sabah baktım 41’i zorluyor. Markette aldığım ithal çikolatadan tut, arabaya koyduğum benzine kadar her şey zamlanıyor. Aslında olay sadece fiyat artışı da değil; mesela Şişli’de bir tekstil atölyesi, kumaşı ithal ettiği için artık siparişe yetişemiyor, işçi çıkarıyor. Turist gelince seviniyoruz, döviz bırakıyor ama aynı adam ülkesine dönünce “Türkiye ucuz, geleni kazıklıyorlar” diyor. Kimsenin maaşı dövize endeksli değil, ama herkesin harcaması dövize bağlı. Bankadaki paranın değeri eriyip gidiyor. Başka ülkede yaşasam derdim ki, döviz artışı ihracatı patlatır ama buranın işleyişi bambaşka. O yüzden “bize has” bu durumun çözümü de klasik ekonomi kitaplarında yazmıyor.

Kasım 2021’de dolar 13 lirayı aştığında marketlerde etiketler günlük değişmeye başlamıştı; raftaki fiyatla kasadaki tutar arasında uçurum oluşuyordu. Kurun hareketi sadece teknoloji ya da ithal ürünlerde değil, ekmek ve süt gibi en temel ihtiyaçlarda bile anında hissediliyor. Serbest piyasada çalışan biri olarak şunu çok net söyleyebilirim: Döviz oynaklığı maaşlara asla aynı hızda yansımıyor ama giderlere ertesi gün zam geliyor. Tasarrufun da, yatırımın da tadı kaçıyor; herkesin hesabı şaşıyor.

2021 Kasım’ında 13 liraya dayanan dolar, İstanbul’da esnafın tabelaları değiştirmesine kadar gitmişti. Bugün 12 Mart 2026, hala dövizdeki dalgalanma, marketten akaryakıta her şeyi etkiliyor. Almanya’dan Türkiye’ye 500 euro yollayınca birinin 17 bin liraya yakın eline para geçiyor, ama Türkiye’de çalışan biri o kadar parayı üç ayda zor toparlıyor. Döviz yükselince ithalat malı hemen zamlanıyor, ama kur düşünce fiyatlar nedense yerinde kalıyor. 2024 sonunda ithal bebek mamasını 600 liraya aldık, geçen ay 850’ye gördüm. Eğer işin varsa, maaşını dövize endekslemek ya da dövizle çalışmak bu ortamda hayat kurtarıyor. Altın, dolar, euro kenarda köşe birikim varsa, en azından gıda ve kira şoklarını biraz absorbe ediyorsun. Ama net maaşlıysan, kur arttıkça hayatta kalmak resmen bir kabusa dönüyor.

2021’de 7 liraydı, şimdi 43 lira. Markete gidip peynir alırken bile ilk kur akla geliyor artık. İşçi maaşı daha hesaba yatmadan eriyor, ithalatçı zaten ürün fiyatına zam koyuyor. İhracatçı şimdilik seviniyor ama hammaddenin büyük kısmı dışarıdan, o da elinde patlıyor. Türk Lirası pul olduysa, vatandaşın emeği de pul oluyor.