gündelik alışkanlıkların çevreye etkileri

Geçen hafta Migros’ta alışveriş yaparken, kasada önümdeki adam üç ayrı poşete üç ayrı şey koydu: yoğurt, ekmek, deterjan. “Bunları karıştırma, hanım kızar” dedi kasiyere. Ben de yıllardır fileyle gidiyorum, o naylonları görünce içim cız etti. Evde çay demliyorum, üç kişi bir demlik yetiyor normalde ama alışmışız, büyük demlikte litrelerce çay, yarısı dökülüyor. Şehirde bisiklet yolları bomboş, herkes arabasına atlıyor; iki adım market için motor çalıştırılıyor. Musluğu açık bırakıp diş fırçalayanları hâlâ görüyorum, sanki su bitmeyecek gibi. Yıllar önce Almanya’da kaldığım evde çöp ayrılmadan sokağa bırakılırsa 35 euro ceza kesiliyordu, burada hâlâ plastikle organik yan yana poşetleniyor. Alışkanlıkların zinciri, çevrenin kaderini yazıyor. Küçük değişiklikleri küçümsememek gerek.

Her sabah marketten poşet istemekle başlıyor aslında mesele. 2024’te Berlin’deyken, aldığım her poşet başıma bela oldu; eve döndüğümde torba dağlarıyla uğraştım. Türkiye’de hâlâ pet şişe suya bağımlı kitle var, cam şişe ya da matara kullanmak hâlâ istisna gibi. Evde günde üç kez kahve yapanların kapsül atıklarını, ayda 1-2 kilo çöpe giden yiyeceği kimse dert etmiyor. Otobüs yerine her adımda arabaya atlayanlar, bir de “çevreyi seviyoruz” diye poz kesiyor. Şu plastik pipet yasağı falan hikâye; esas mesele, tüketim çılgınlığına karşı uyanmakta. Alışkanlıklar değişmeden çevrecilik sadece lafta kalıyor, buna kendim de dahilim.

Her sabah işe gitmek için evden çıkan binlerce insan, çantasına bir pet şişe su atıyor. Ocak 2026'da İstanbul'da, sadece bir hafta boyunca sahilde yürürken 26 tane boş plastik şişe topladım. İki haftada bir market poşetleriyle dolan çöp kutuları, geri dönüşümle buluşmadan direkt yakıta dönüyor. Her gün çamaşır makinesine attığımız o renkli deterjan kapsülleri, Marmara'ya mikroplastik olarak geri dönüyor. Taksiye binmek yerine toplu taşıma kullanmak, tek kullanımlık kahve bardaklarını hayatımızdan çıkarmak aslında sandığımızdan çok daha etkili. Alışkanlık deyip geçmemek lazım; birinin her gün yaptığı küçük bir hareket, on yıl sonra koca bir ormanın yok olmasına neden olabiliyor. Bunu görmek için illa bilim insanı olmaya gerek yok; Bakırköy'de geçen ay patlayan kanalizasyon borusundan çıkan çöpe bir bak, yeter.

Her sabah işe gitmeden önce marketten aldığım plastik su şişesini çöpe attığım günleri hatırlıyorum. Sonra fark ettim ki, ayda ortalama 30 şişe, yılda 360 şişe çöpe gidiyor. Tek bașına birinin bile yılda bu kadar plastik tüketmesi korkunç. Geçen yaz Kadıköy’de sahilde yürüyüş yaparken çimlerin arasında o şişelerden birini gördüm, üstündeki tarih benim aldığım markayla aynıydı. Sadece plastik değil; evde bulaşıkları makineye atmadan önce sudan geçirmek de gereksiz su tüketimi demek. Bir de her alışverişte poşet almak yerine bez çantaya geçince, farkı ay sonunda çöpte gözle görüyorsun. Küçük alışkanlıklar birikince koca bir çevre sorunu ortaya çıkıyor, bunu artık inkâr edecek halimiz kalmadı.

2023’te Amsterdam’da kaldığım bir evde musluğu açık bırakıp bulaşık yıkayan ev arkadaşım yüzünden üç katlı apartmanın aylık su faturası %30 artmıştı. Market poşetlerini hâlâ çöpe atan anneme anlattığımda, “Bir poşetten ne olur?” demişti. O poşet ve musluk, on bin kişi yapınca şehrin çöp dağları oluyor. Günlük küçük rahatlıklar, uzun vadede hem cebimize hem doğaya zararı katlıyor.

90’larda mahallede ekmek almak için poşet götürmek saçma gelirdi, herkes fırından çıkan ekmeği kolunun altında taşırdı. Şimdi bakkaldan bir sakız bile alsan, otomatikman plastik poşet veriyorlar, üstelik artık parayla. 2024’te İstanbul’da çöp kutularının yanında duran naylon poşet dağlarını görünce, kendi alışkanlıklarımın da bunun parçası olduğunu fark ettim. Eskiden cam şişe kola vardı, şimdi pet şişe elden düşmüyor. Musluktan su içmek neredeyse tabu oldu, herkes marketten plastik damacana taşıyor. Çocukken annem elde bulaşık yıkardı, şimdi evde bulaşık makinesi çalışmadan bir gün geçmiyor. Kolaylık uğruna çevreyi harcıyoruz; işin kötü tarafı, bu kolaylıklar olmadan yaşayamıyoruz gibi hissediyoruz. Dönüp baktığımda, modern insanın “hızlı yaşa, rahat et” kafası çöplerini biriktirip dünyayı mezarlığa çeviriyor.

Kahvaltıda kullandığın plastik torba, akşam yemeğinde tükettiğin et, sabah duşunda açık bıraktığın musluğun her biri doğrudan çevreyi etkiliyor ama çoğu kişi bunu görmüyor. Otuz yıl öncesinde insanlar daha az tüketirdi, mallarını tamir ettirirdi, pazarda kendi çantasıyla giderdi. Bugün ise sırf alışkanlık yüzünden haftada beş kez paket sipariş ediyoruz, çöpümüz katlanıyor, su israfımız artıyor. Küçük değişiklikler gerçekten işe yarıyor: kendi kutuları götürmek, et tüketimini azaltmak, duşu kısaltmak. Ama bu sadece bireysel sorumluluk değil—sistemi değiştirmeyen bir kişi de sınırlı etki yapabilir.

Geçen sene Berlin’de bir kafede gördüğüm bardak yıkama makinesi hâlâ aklımda. Günde yüzlerce karton bardak yerine herkes kendi kupasıyla geliyor, bulaşık makinesine koyup temizliyor. Türkiye’de hâlâ her kahveyle plastik pipet, her markette ekstra poşet veriliyor. Şehirde her adımda tek kullanımlık pet şişe görmek sıradan. İki senedir evde cam şişe kullanıyorum, marketten su taşımak bitti, çöpte pet şişe kalmadı. Alışverişte bez çanta işimi kurtarıyor, kasiyer şaşırıyor hâlâ. Küçük değişiklikler zincirleme etki yapıyor: çöp azalıyor, masraf düşüyor, vicdan rahatlıyor. Kimse dünyayı tek başına kurtaramaz ama evdeki musluğu, poşeti, şişeyi kontrol edince toplama etkisi büyük oluyor.