seçim sistemlerinin demokrasiye etkisi

Türkiye'de 1980 öncesi dar bölge sistemiyle seçilen milletvekilleriyle mahallede tanıdığın vekile ulaşmak mümkündü. Şimdi ise 2023 seçimlerinde Ankara’da oy verdiğim vekilin adını hala hatırlamıyorum; çünkü devasa listelerden kimin seçildiğini çoğu kişi sallamıyor. D’Hondt sistemiyle partiler, genel başkanların iki dudağı arasında şekilleniyor. Temsiliyet iyice azalıyor, parti içi demokrasi haliyle çöp oluyor. Avrupa’da mesela Almanya’da karma sistem var, hem liste hem de doğrudan seçiyorsun — sokaktaki adamın sesi Meclis’te daha çok çıkıyor. Eski tip dar bölgede vekil, mahalleye geldi mi herkes biliyordu; şimdi ise milletvekili, partinin bürosunda oturuyor, vatandaşa yaklaşmıyor. Bu sistemle seçmenin gücü azalıyor, vekil de hesap vermekten kaçıyor.

Almanya’da ilk defa 2017 federal seçimlerinde oy kullanırken, “bu kadar mı karmaşık olur arkadaş” demiştim. Adamlar listeyi öyle bir dalavereyle hazırlamış ki, iki oy hakkın var: birini partiye, birini direkt adaya veriyorsun. Bir bakıyorsun, partin %30 alınca mecliste %30 sandalye garantiliyor ama listeden girenler, doğrudan seçilen vekiller, kontenjan derken başın dönüyor. Yani “her oy eşit” masalı işin başında bitiyor.

Amerika’daki sistem ise bir başka tuhaf. Kazanan her şeyi alıyor, özellikle başkanlık seçiminde. Florida’da bir oy farkla kazanan, tüm delegeleri götürüyor. 2000’de Bush-Gore seçimi hâlâ hafızalarda: Ülke çapında daha az oy alan adam başkan oldu. Demokrasi dediğin biraz şans işi, biraz da sistemin nasıl kurulduğuna bakıyor.

Türkiye’de dar bölgeye mi geçelim tartışması, ben çocukken de vardı, hâlâ var. Mevcut yüzde 7 baraj, aslında “ufak partiler yaşamasın, büyükler de işi sağlama alsın” mantığıyla tasarlanmış. 2023 seçimlerinde DEVA, Gelecek, Saadet gibi partiler toplamda yüzde 3-4 oya denk gelince “bu kadar zahmete değdi mi?” diye düşünmüştüm. Hele bir de ittifak sistemini anlamaya çalışınca insanın aklı gidiyor.

Demokratik temsil güzel laf da, sistemin ince ayarı her şeyi değiştiriyor. Mesela İsrail’in neredeyse sıfır barajı var; meclis tam curcuna. İtalya desen, koalisyonlar ve düşen hükümetlerden geçilmiyor. İngiltere’de ise dar bölge sistemiyle, bir parti yüzde 40 civarı oyla tek başına iktidar oluyor, diğer yüzde 60 tribüne oynuyor.

Türkiye'de son 20 yılda dört seçim sistemi değişikliği yaşadık ve her biri farklı sonuçlar doğurdu. Çoğunluk sistemi tek partinin hakimiyetini kolaylaştırıyor, orantılı sistem parçalanmış parlamentolar yaratıyor, karma sistem de her iki sorunun ortasında sıkışıyor. Demokrasinin kalitesi seçim sisteminden değil, o sistemin ne kadar şeffaf uygulandığından geçiyor. Oy pusulasının açık mı kapalı mı olduğu, seçim gözlemciliğinin güvenilir olup olmadığı, oy sayımının denetlenmesi — bunlar sistem tasarımından çok daha kritik. Ideal bir seçim sistemi yok, ama her sistem seçildiğinde onun risklerini bilmek lazım. Güçlü iktidar mı istiyorsun, yoksa geniş temsil mi? Bunun cevabını ver, sistem seç.

D'Hondt sistemiyle 2018 genel seçimlerinde İstanbul 1. bölgeden çıkamayan partiler hâlâ anlamsızca baraj tartışıyor. Yüzde 10 barajını geçemeyen yüz binlerce oy çöp oldu. Kimi oy verdiği partiyi Meclis’te göremediği için sandığa küs. “Temsilde adalet” lafta kalıyor yani. Almanya’da ise yüzde 5 barajı var ama sistem karışık: hem milletvekili hem de partiye oy veriyorsun, kişisel ağırlık var. Orada Yeşiller gibi partiler Meclis’te rahatça yer buluyor, koalisyon kültürü oluşmuş. Bizdeyse en ufak partiyi Meclis’e sokmak için matematik cambazlığı şart.

İngiltere’de basit çoğunluk sistemiyle bir bölgeden bir vekil çıkıyor. Mesela 2019’da Brexit Partisi İngiltere genelinde yüzde 2, bu sistemle ‘0’ milletvekili aldı. Adamlar toplamda 600 bin oy almış, sıfır temsiliyet. Buna demokrasi mi denir? Tam tersi Hollanda’da ülke genelindeki oy oranına göre sandalye dağıtılıyor, baraj yüzde 0.67. Orada meclis tam bir mozaik, ama hükümet kurmak çile. Çoğu zaman aylarca uzayan koalisyon pazarlıkları… 2021’de Hollanda’da hükümetin kurulması 271 gün sürdü. Düşünsene, neredeyse bir yıl yok hükmünde.

Şahsen 2015’te ilk kez oy verdiğimde, baraj yüzünden tercihimin boşa gittiğini gördüm. O günden beri küçük partilere verilen oyların hakkının yenmesi bana koyuyor. Çünkü demokrasi dediğin, farklı seslerin mecliste olması demek. O sesleri barajlarla susturmak, ülkeyi de kutuplaştırıyor. Zaten seçim geceleri "şu parti baraja takıldı" haberini duyunca insanların morali bozuluyor, sisteme olan güven azalıyor.

D'Hondt sistemiyle 2023 seçimlerinde barajı geçen partiler, oy oranıyla aldıkları vekil sayısı arasında ciddi fark yakaladı. Mesela Ankara 1. bölgede yüzde 10 oyu olan parti milletvekili çıkaramazken, yüzde 18’le iki vekil alabilen oldu. Çoğunluk sistemi olsaydı, küçük partiler tamamen silinirdi. Ne yazık ki adil temsil ile istikrar arasındaki denge Türkiye’de hâlâ istenen noktada değil.

Seçim sistemi demokrasinin kalbi gibidir; nasıl tasarlandığına göre halkın gücü ya güçlenip ya zayıflar. Türkiye'de 2002-2015 arasında tek partinin %50'ye yakın oyla meclisi %67'sine hakim olması, yüksek barajın (2002'de %10, sonra %7) küçük partileri temizlemesinin sonucuydu. Aynı sistem başka ülkelerde farklı sonuçlar verdi: Almanya'nın orantılı sistemi 6-7 partiyi meclise sokup koalisyon mecburiyeti yaratırken, Britanya'nın çoğunluk sistemi iki partiye kilitlendi. Demokrasi seçim sistemi değil, ama kötü bir sistem bile en iyi niyetli hükümetleri çarpıtabilir. Kimin oyunun sayıldığı, kimin sesinin yayılacağını belirler.

Dar bölge sistemini İngiltere’de gördüm, kazanan her şeyi alıyor, yüzde 40 oyla iktidar olunabiliyor. Türkiye’deki barajlı sistem de benzer şekilde milyonlarca oyun çöpe gitmesine sebep oluyor. Temsilde adalet lafta kalıyor, demokrasiye güven azalıyor. Oransal temsil olmadan gerçek demokrasi sadece tabelada yazıyor, kimseye masal anlatmaya gerek yok.

2018’deki yüzde 10 barajlı dar bölge sistemiyle, oyların neredeyse yarısı boşa gitmişti. Tek turlu çoğunluk sistemiyle seçilenler, bazen seçmenin üçte birinin oyunu bile görmezden gelebiliyor. Orantılı temsil güçlendirildiğinde ise küçük partiler bile sesini duyurabiliyor; Almanya’daki koalisyon pazarlıkları 2021’de iki ay sürmüştü. Peki, temsil mi istikrar mı, hangisi gerçekten demokrasinin ruhu?

2018’deki Türkiye seçimlerinde yüzde 10 barajı yüzünden milyonlarca oy Meclis’e yansımadı, temsil adaleti yerle bir oldu. Almanya’da ise 5% barajı var ama koalisyon kültürü oturmuş, insanlar oylarının boşa gitmeyeceğini biliyor. Dar bölge, daraltılmış bölge, nispi temsil; her sistemin kazananı farklı. Sandıktan çıkanın Meclis’e gerçekten yansıması için önce oyların çöpe gitmediği bir düzen lazım.

İki turlu seçimle tek turlu seçim arasında dağlar kadar fark var; bunu Paris’te Cumhurbaşkanlığı seçimlerini izlerken çok net görmüştüm. 2017’de Macron’un ilk turda yüzde 24 alıp, ikinci turda yüzde 66’ya çıkması hâlen aklımda. İki turlu sistem, “aman Le Pen gelmesin” mantığıyla, halkı bir araya topladı. Kazanan, ilk turda en çok oyu alan değil; toplumun büyük bölümünün “eh, buna razıyım” dediği kişi oldu. Adamı sevmeyen de, nefret etmeyen de ikinci turda bir araya geldi. Yani, kutuplaşmayı azaltabilen bir tarafı var.

Tek turlu dar bölge sistemini ise İngiltere’de bizzat yaşadım. Manchester’da yaşarken milletvekili seçimlerinde Labour adayı yüzde 50’yi bile bulmadan rahatça seçiliyordu. Yüzde 30-35 civarıyla birinci olunca, diğer yüzde 65’in sesi patates gibi havada kalıyor. Küçük partiler resmen harcanıyor. Böyle olunca, iki büyük parti dışında kimsenin esamesi okunmuyor. Demokrasi var mı, elbette var ama temsil tam değil. Hele bizim gibi çok sesli memleketlerde bu tarz sistem, çoğunluk diktasına dönüşebiliyor.

Orantılı temsil sistemi bambaşka bir hikâye; Almanya’da 2021 seçimlerinde parlamento adeta ülkenin aynası gibi oldu. SPD, Yeşiller, Hristiyan Demokratlar, FDP, hepsi mecliste. Berlin’de bir kafede, herkesin bir şekilde temsil edildiği havası hakikaten hissediliyordu. Ama bu kez de hükümet kurmak deveye hendek atlatmak gibi. Koalisyonlar, tavizler, aylarca süren pazarlıklar… İstikrar arayanların başına dert. Fakat “mecliste ben de varım” duygusu, bu sistemin en büyük artısı.