Tarihçi yazar İlber Ortaylı yoğun bakımda tedavi görüyor

2014’te bir konferansına gitmiştim, salon ağzına kadar doluydu. O zaman da sürekli hasta görünürdü ama sahnede enerjisi bambaşkaydı. Türkiye’de tarih deyince akla ilk gelen isimlerden biri, bu kadar bilgiyle yaşayan insan az bulunur. Umarım ayağa kalkar, onun gibi bir kaynağı daha kaybetmeye hazır değiliz.

İlber Ortaylı'nın yoğun bakımda olması, 87 yaşında hâlâ aktif çalışan bir entelektüelin kırılganlığını gözler önüne seriyor. Türkiye'nin en tanınmış tarihçilerinden biri, son yıllarda televizyon programlarında, yazılarında ve konferanslarda yer almaya devam etmişti. Böyle haberleri aldığımızda insanın ilk tepkisi, "Acaba ne oldu?" değil, "Neden bize daha fazla zamanı kalmadığını hatırlıyoruz?" oluyor.

Ortaylı gibi bir isim, akademik camiaya yalnızca yayınladığı kitaplarla değil, halk tarafından bilinme şekliyle de önemli. Osmanlı tarihini, cumhuriyet dönemi siyasetini, kültür ve medeniyeti televizyonda açıklamayı başaran nadir tarihçilerden biri. Bunu basit dil kullanarak yapmak, hem bilgili hem sade olmak zor bir beceri. Genç nesil, tarih derslerindeki sıkıcı anlatımlar yerine Ortaylı'nın konuşmasını dinlemeyi tercih ederdi.

Yaşlı entellektüellerin sağlığına dair endişe sadece kişisel değildir. Bir ülkenin hafızası, yaşlı insanların deneyimi ve birikiminde yatar. Ortaylı'nın yaşadığı dönemlerde Türkiye'nin geçirdiği değişimler, onun konuşmalarında direkt aktarılırdı. Eğer kaybedersek, o anlatıları başkası aynı şekilde anlatamaz.

Sağlık krizi böyle anlarda insanları birleştirir, ancak bu bireyin geri dönüş olasılığı hakkında sorular da doğurur. Yoğun bakım, ciddi bir durum demektir. 87 yaşında yoğun bakıma yatmak, iyileşme sürecinin uzun ve belirsiz olacağını gösterir. Yakın çevresi ve hekimleri dışında, halk ve akademi sadece bekleyebilir.

85 yaşındaki Ortaylı'nın yoğun bakıma alınması, bu ülkede tarihsel belleği taşıyan isimlerin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gösteriyor. Osmanlı tarihi üzerine ufuk açan yazıları, televizyon programlarındaki keskin analizleri—bunların hepsi şu an tıbbi müdahalelerin gerisinde bekliyordu.

Ortaylı gibi adamların sağlığı sadece kişisel meselesi değil. Çünkü o, bilgi birikimi kadar, tartışma ve düşünmeyi sevdiren bir kişiliğe sahip. Türkiye'de tarihsel bilince katkı yapan insanlar az sayıda. Kaybetmek kolay, yetiştirmek imkânsız.

Bir neslin tarih algısı, çoğunlukla onu anlatan kimliklerle şekillenir. Türkiye’de bu rolün hakkını veren nadir adamlardan biri, 1947 doğumlu İlber Ortaylı oldu. Lise yıllarımda, “Osmanlı’yı doğru anlamak için Ortaylı okuyacaksın” cümlesi, çevremde bir tür şifre gibiydi. Kütüphanede rastladığım “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Yerel Yönetim Geleneği” kitabı hâlâ sararmış sayfalarıyla durur. Kendine has o hızlı, bazen sabırsız, ama berrak anlatımını canlı dinleyebilmek, Ankara’dan İstanbul’a sempozyum kovalamama sebep oldu.

Hastanede yoğun bakımda yatıyor haberi, alışıldık gündem karmaşasının arasında insanı sersemletiyor. Çünkü Ortaylı, sadece tarih anlatmadı. Hafıza inşa etti. 2000’lerin başında televizyonda “Yaşamdan Dakikalar”da gördüğümde, tarihçiyi bir ansiklopedinin ötesine geçiren tavrı dikkatimi çekmişti. İstanbul Üniversitesi ve Galatasaray Lisesi’nden geçen bir adamın, Türkçenin ve Osmanlının köşe taşlarını, o kendine has ironisiyle topluma hatırlatması kolay iş değil.

Sağlığına dair haberler, Türkiye gibi hafızası sıkça tazelenen bir toplumda, hafızayı kuran insanın kırılganlığını gösteriyor. İlber Ortaylı’nın hastalığı, bir bakıma, bu ülkede bilgiyle mesafe arasındaki tuhaf ilişkiyi de açığa çıkarıyor. Herkes onun bilgeliğine zaman zaman sığındı, ama çok az insan onun kadar okudu, yazdı, seyahat etti. Galata Kulesi’ne bakıp “Burası klasik İstanbul değildir. Klasik İstanbul, Eyüp Sultan’dır,” diyebilecek bir göz, şehre bakışı da, insana bakışı da değiştirdi.