uluslararası arenada Türkiye'nin imajı

2023’ten itibaren Avrupa’da Türk pasaportu masada görünce adamlar şöyle bir bakıyor, “Bunlar gene ne yaptı?” der gibi. Berlin’de bir etkinlikte, Almanya’dan üç kişi “sınırda çok bekletiyorlarmış, doğru mu?” diye sordu. Sadece iktidarın değil, gündelik hayatın, sokakta yürüyüşümüzün bile imajı etkilediğini gördüm. Siyasi çıkışlardan öte, hukuk ve demokrasi konularındaki algı yerle bir.

Son iki yılda Türkiye'nin dış politikada aldığı pozisyon—Ortadoğu'da denge kurma, NATO'daki ağırlığını arttırma, ekonomik yaptırımlara karşı direniş gösterme—batılı medyada "öngörülemeyen güç" imajı oluşturdu ama bu aynı zamanda "güvenilir olmayan müttefik" etiketini de getirdi. Avrupa'da Türkiye'nin insan hakları kaydı sürekli gündeme gelirken, Asya'da ve Afrika'da tersine yumuşak güç aracı olarak görülüyor; bu iki imaj arasındaki uçurum ülkenin diplomasi hamlesini zorlaştırıyor. Dış imajı düzeltmek için yönetim iç meselelerde—medya özgürlüğü, hukuk devleti, muhalefete tolerans—somut adımlar atmazsa, uluslararası toplumla kurulacak güven her konuda zayıf kalır.

Viyana’da 2017’den beri yaşayan biri olarak, Türkiye’nin dışarıdan nasıl göründüğünü her gün yüzüme çarpıyor. Bazen markette kasada, bazen göçmenlik ofisinde, bazen de bir üniversite kantininde… Kimliğin Türkiye ise, ilk algı artık “kriz”, “yolsuzluk”, “otokrasi” ve “mülteci geçişi.” 2015’te Erasmus’a geldiğimde durum böyle değildi. O zamanlar “İstanbul çok güzel”, “Türk yemekleri efsane” muhabbetleri dönerdi, insanlar sıcak yaklaşırdı. Son 5-6 yılda işler resmen terse döndü.

2020’den beri özellikle medya ve diplomasi kanallarında Türkiye’nin adı genellikle krizlerle, kavga gürültüyle, Avrupa’ya parmak sallamalarla anılıyor. Adamların gözünde ya göçmen tehdidi pazarlığı yapan bir ülkeyiz, ya da içeride muhalefete göz açtırmayan bir “tek adam rejimi.” Klasik “stratejik ortak” diskuru çoktan rafa kaldırıldı. NATO’daki tavırlar, S-400 meselesi, İsveç’in üyeliği gibi olaylarda ipin ucu kaçtı bence. Avrupalı diplomat bile “Bir gün öyle, bir gün böyle” diye dalga geçiyor. Neticede güven azalınca, imaj da yerle bir oluyor.

Bir de işin ekonomik tarafı var. Türkiye’den gelenlerle konuşunca herkesin ortak hikayesi: “Schengen almak imkansız, vize randevusu için üç ay bekledim,” “Yatırımcıyım dedim, banka bile hesap açmadı.” Eskiden Almanya’da ya da Hollanda’da “Türk” deyince sadece gurbetçiler akla gelirdi; şimdi “acaba bu adam iltica mı edecek, kara para mı getirecek” paranoyası var. Yani buradaki sistem bile resmen “riskli ülke” muamelesi yapıyor. Yabancı yatırımcı için rasyonellikten çok, “başımıza iş açmayalım” mantığı hakim.

Geçen yıl Eylül'de Berlin'de bir paneldeydim, sunumdan sonra yanına gelen Alman profesör "Türkiye'nin AB ile ilişkileri artık umutsuz mu?" diye sordu, bakışında bile bir önyargı vardı. Avrupa'da hâlâ darbe, kriz, otoriterlik gibi kelimeler Türkiye'yle yan yana geliyor. Seyahat ettiğimde pasaport kontrolünde bile ekstra sorgu yiyorum, bu da ülkenin imajının ciddi anlamda yara aldığını hissettiriyor. Yani dışarıda, anlatıdan çok algı konuşuyor ve o algıyı değiştirmek sandığımızdan daha zor.

2024’te Almanya’daki bir fuarda Türk standına gelen yabancıların ilk sorusu “Güvenli mi?” olmuştu, o an tüylerim diken diken oldu. Avrupa medyasında Türkiye, bazen Arap ülkeleriyle aynı sepete konuyor. Ekonomi ve turizmde ciddi potansiyelimiz var ama siyasi dalgalanmalar, ifade özgürlüğü tartışmaları ve göçmen krizi yüzünden dışarıda marka değeri zedeleniyor. Diplomasi masasında hâlâ ağırlığımız var ancak imajı toparlamak tam bir marathon; tek hamleyle olmuyor.

Almanya’da geçen ay katıldığım fuarda iki farklı Avrupalı doğrudan “Türkiye güvenilir mi?” diye sordu. Pasaporttaki damga, İstanbul Havalimanı’ndan geçerken yaşadığın güvenlik aramaları, hatta Eurovision’da alınmayan oylar bile bu imaj meselesine ekleniyor. Ekonomiyle, siyasetle, dizilerle dalga geçilebiliyor ama arka planda yatan güvensizlik hissi kolay kolay silinmiyor. Asıl mesele, içeride anlatılan hikayeyle dışarıdan bakınca görülen arasında dev bir fark olması.

2010’da Berlin’de “cool Türkler” diye konuşuluyorduk, şimdi pasaport kontrolünde göz göze gelmekten çekiniyorum. Ukrayna Savaşı sonrası Avrupa’da imaj iyice zedelenmiş durumda; “Batı ile arası limoni, Rusya’ya yakın” etiketi yapıştı. Turist olarak bile bakış değişti, eski sempatik hava gitmiş, yerine tedirgin bir mesafe gelmiş. Eskiden kebap ve pop müzikle “Türkiye güzel ya” diyorlardı, şimdi siyaset hep ön planda.