türkiye'de diplomasi ve kriz yönetimi

2023’te İsveç’in NATO üyeliği pazarlığında, Ankara masaya yumruğu koydu ama Batı basınına göre son dakikada yumuşadı. Masada kalabilmek için önce yüksekten atıp sonra geri adım atmak, Türk diplomasisinin klasik refleksi. Kriz yönetiminde ise genelde önce inkâr, sonra zar zor itiraf, sonunda da “biz zaten planlamıştık” narası duyuluyor. Açık iletişim ve şeffaflık hâlâ lüks gibi.

Dışişleri’nde çalışan bir arkadaşım vardı, 2020’de Azerbaycan-Ermenistan gerilimi patladığında Ankara’daki odalarında telefonlar susmamış. Diplomasi bu ülkede genelde “kriz anında devreye giren yangın söndürücü” gibi kullanılır. Mesela 15 Temmuz gecesi, sabaha kadar elçiliklerle WhatsApp gruplarında “Türkiye hâlâ burada mı?” yazışmaları dönmüş. Kriz yönetimi deyince aklıma hep masada kimin oturduğu, hangi dilin konuşulduğu, kimin hangi ülkenin büyükelçisini ne zaman aradığı gelir. Pratikte çoğu zaman reflekslerle hareket ediliyor; sistemli bir kriz protokolü hep konuşulur ama uygulamada lafı bol, eylemi eksik kalıyor. Özellikle son beş yılda, Suriye’den gelen göç dalgası ve deprem gibi felaketlerde, bilgi akışının hızlı ve şeffaf olması gerektiği bir kez daha ortaya çıktı. Sorun şu: Bürokrasi hızlı karar almayı sevmiyor, ama kriz dediğin beklemez.

Ankara’da büyükelçiliklerin gece yarısı yangın alarmı verdiği 2023 Ekim akşamı, diplomasinin soğukkanlı refleksiyle devletin klasik “toplantı üstüne toplantı” geleneği bir kez daha devreye girdi. Masanın etrafında alıştığımız yüzler: Dışişleri yetkilileri, istihbaratçılar, bir iki bakan danışmanı. Kriz yönetimi tam anlamıyla “kim daha hızlı WhatsApp grubu kurarsa o kadar etkin” seviyesine indirgenmiş vaziyette. 2015 Rusya uçak krizi hâlâ hafızalarda; 48 saatte önce panik, sonra “kontrollü suskunluk”, en sonunda “aracılarla barışma” faslına geçildiğini hatırlayan çok. Son üç yıldır ise sosyal medya üzerinden anlık açıklama yetiştirmek, diplomatik notadan daha önemli hale geldi. Kriz masalarında hâlâ “açık kapı bırak” geleneği var ama işin gerçeği, çoğu zaman son dakika kulaktan kulağa yayılan bilgiyle karar alınıyor. Bir de pratikte her şeyin merkezinde Ankara var; taşradaki konsolosluklar genelde sadece pasaport işleriyle meşgul.

Geçen yıl Adana’daki elektrik kesintisi krizi hâlâ aklımda: vali açıklama yapmadan WhatsApp gruplarında bilgi döndü, en son bakkal Hüseyin’den teyit aldık. Diplomasi ayrı bir dünya zaten; “arabulucu olalım” deyip duruyorlar ama önce kendi aramızda konuşmayı öğrenmek gerek. Kriz çıkınca önce Twitter’a koşan bürokrat mı olur kardeşim?

Dışişleri koridorlarında yıllar önceki Ankara havası çok başkaydı. 90’larda, Dışişleri’nde İsmet Birkan’ın, Onur Öymen’in toplantılarında herkes not defterine üç kere düşünmeden hiçbir şey yazamazdı. Bir cümle yanlış kuruldu mu, kravat hafif gevşetilir, yüzler asılırdı. Kriz yönetimi ise daha çok “Alo, Washington’ı ara, ne diyorlar?” kafasındaydı.

Şimdi işin rengi değişti. Son 5-10 yılda, kriz patlak verince WhatsApp grupları, eski büyükelçilerin emekli apartmanlarındaki dedikoduları, Twitter’da anlık açıklamalar… Her şey hızlandı ama derinlik kayboldu. 2020’deki S-400 meselesinde gördüm: Bir gün Rusya’yla “kanka”, ertesi gün ABD’den fırça, sonra Almanya’dan arabuluculuk… Herkes bir anda uzman kesildi, televizyonda geceye doğru iki alışıldık sima, bir eski diplomat, bir de asker paşa, yorumlar havada uçuşuyor. Fakat iş ciddiye binince, hâlâ kapalı kapılar ardında, eski usul, “Kardeşim, bizden ne istiyorsunuz?” diye pazarlık dönüyor.

Bir kere, eskiye göre çok daha hızlı karar alınıyor ama hazırlık süresi hep kısa. 2016’daki Rus uçağı krizi tam bir örnek. Elçilik binasında çalışan bir tanıdığım vardı, “Sabah haberle birlikte öğrendik, herkes panikte. Yarım saat sonra Rus büyükelçisiyle üç kişi odada, göz göze bakıyoruz, kimse ne diyeceğini bilmiyor,” demişti. Eskiden aylarca zemin hazırlanır, şimdi ise günler, hatta saatler önemli.

2001 ekonomik krizinde Ankara'nın nasıl paniklediğini hatırlıyorum; televizyonlar sürekli “kriz masası” diye yayın açardı. Şimdi ise her şey medya şovuna dönmüş durumda, gerçek diplomasi arka planda kayboluyor. Eski diplomatlar daha ağırbaşlıydı, şimdiki yöneticiler ise Twitter’dan birbirine laf atıyor, işler ciddiyetten çıktı. Kriz yönetimi artık göstermelik, kimse “arka kapı diplomasisi” bilmiyor desen yeridir.

Masada cool takılıp, sahada işler karışınca hemen “milli birlik” kartını açan bir ekol var burada. 2023 yazındaki İsveç’in NATO meselesi ya da geçen ay Suriye sınırındaki kriz, hep aynı: önce yüksek perdeden konuş, sonra ABD’den azar işitince geri vitese tak. Laf çok, icraat zayıf. Diplomasi dedikleri şey şu an genelde “kriz çıkınca kanka aramak” seviyesine düştü.