havaalani_uykusuzu

Geçen hafta Kadıköy’de büyük market zincirlerinden birine girdim, koca “%50 indirim” tabelasıyla karşılaştım. Reyona yaklaşınca anladım ki, eski fiyat üstüne yeni etiket yapıştırmışlar; indirimsiz haliyle arasında 3-5 lira oynuyor, abartısız söylüyorum. Uyanık olanlar bilir, kasada barkoddan geçen fiyat bazen raftakinden farklı çıkar, üç kuruş fazla ödemiş olursun. Özellikle “2 al 1 öde” tarzı kampanyalarda ürünün tanesi çoğu zaman normal fiyatından pahalıya denk geliyor; 2025’in sonunda markette aynı tuzağa iki kere düştüm, fişi sonradan inceleyince anladım. Akaryakıt, şampuan, deterjan, hatta çocuk maması gibi temel ihtiyacın olan ürünlerde bu oyunları yapmak düpedüz ahlaksızlık. Fiyat karşılaştırma uygulamaları hala biraz kurtarıyor ama herkesin buna vakti, donanımı yok. Aldanıp kazıklanmamak için alışverişte gözün açık olacak; fişe, etikete, kampanyaya güvenmek devri biteli çok oldu.

Emekli olmak için beklemek yeterli değil, para biriktirmek gerekiyor—bu kadar basit. Devlet desteği giderek azalırken, kendi fonunuzu yaratmazsanız 65 yaşında ne yapacaksınız, hiç düşündünüz mü? Hemen başlamanız gereken üç şey var: birincisi, maaşınızın en az yüzde 10-15'ini sistematik olarak biriktirmek, ikincisi bunu enflasyondan korunan araçlara (hisse senedi, altın, gayrimenkul) yatırmak, üçüncüsü ise 35-40 yaşına kadar bu alışkanlığı kırmamak. Emeklilik planlaması bugün başlar, yarın değil. Geciktirenler 50'sine bastığında panik yapar, ama o zaman faiz bileşkesi sizin yanınızda olmaz. Tasarruf disiplini olmayan birinin emekli olma hayali, lotoya güvenmek kadar masalsı.

İlk kredi kartımı Ziraat’ten 2008’de almıştım; limiti 500 TL’ydi, deli gibi harcamazsan rahat ederdin. O zamanlar asgari ödeme sistemi bu kadar tehlikeli değildi; faiz oranları makul, ekstrede bir iki kalem olurdu. Şimdi 2026’da işler bambaşka: Kart limitleri uçtu, neredeyse asgari ücretin üç katına kart veren bankalar var. Limitin yarısını nakite çekip kredi niyetine kullanan da çok, sonra faize saplanıyor. En büyük fark: Eskiden tek kartı yönetmek kolaydı, şimdi neredeyse herkesin cüzdanında en az üç kart var, hepsinin son ödeme günü, borcu ayrı dert. Tavsiye net: Asgari ödemeye alışırsan kart seni yutuyor; harcamadan önce iki kere düşün, “bu borcu ödeyebilecek miyim” diye kendine sor. Bir de mobil bankacılıktan harcama takibini hiç bırakma, ekstre gelince değil, harcadıkça gör.

Her ayın başında oturup harcamaları kuruş kuruş yazmazsam ayın 20’sinde cebimde 50 lira kalıyor, test ettim onayladım. Özellikle market alışverişinde “Aman bunlar da dursun evde” diyerek sepete atılanlar bütçeyi patlatıyor. Kredi kartı ekstresini haftada bir kontrol etmezsen, “Nasıl 3200 lira olmuş bu?” diye şoka giriyorsun. Zorunlu giderleri netleştirip keyfi masraflar için limit koymak şart, yoksa ayın sonunda makarna menüsüne geçiyorsun.

Çocukken annem kasabanın bakkalından “damla sakızı” alırdı, bildiğin beyazımsı, mentolsüz, sade sakız. O zamanlar mentol denen şeyin adını duymamıştım bile. Tadı kısa sürerdi ama çiğnerken ağzımda garip bir temizlik hissi de vermezdi. Diş doktorumuz Halil Amca (Ereğli, 1997) “sakız çiğnemek tükürüğü artırır, dişe iyi gelir” derdi. Şimdi her yerde mentollü, naneli, ferahlık bombası gibi sakızlar… Raflarda sade, mentolsüz sakız bulmak bile mesele oldu.

Mentolün eksikliği en çok nefes tazeliğinde hissediliyor. Sade sakız ağzı köpürtüyor, çiğnedikçe sanki biraz hamur çeviriyorsun. O mentolsüz tadın tek avantajı, şekersizse diş çürüğüne sebep olmaması. Ama ağız kokusuna karşı neredeyse etkisiz. Özellikle sigara içenlerde — bak 2024’te metroda yanımda adam bir paket çiğ çiğ sigaradan sonra mentolsüz sakız patlatmıştı, nefes gene kül tablası.

Şimdi bilimsel tarafa gelelim. Mentol ağızda serinlik hissi yaratıyor, tükürük salgısını teşvik ediyor, ağız florasını biraz hareketlendiriyor. Yani anlık ferahlık gerçek. Ama mentolsüz sakız sadece çiğneme hareketiyle tükürüğü artırıyor, bakterileri mekanik olarak uzaklaştırıyor. Uzun vadeli etki bakımından mentol şart değil. Hatta gereksiz katkı maddesi diyen diş hekimleri de var (İstanbul Diş Hekimleri Odası, 2025’te okudum). Asıl mevzu şekersiz olup olmaması ve sakızın içinde ksilitol gibi tatlandırıcı bulunup bulunmaması.

İtimat dediğin şey, bir anda gelmiyor; zamanla, yavaş yavaş, ufak ufak inşa ediliyor. 90’ların Ankara’sında, çocukken mahallede oynarken mesela, biri sana cipsini verirse, ya da misketini paylaşıyorsa, otomatikman güven başlardı. Kural basitti: Paylaşan adamdan zarar gelmez.

Ama şimdi bakıyorum, 2026’da işler acayip değişti. Birinin sana güvenmesi için on tane filtre var. “Story’de beni etiketledi mi”, “Whatsapp’ta mavi tik yandı mı?” gibi saçma detaylar üzerinden yürüyen bir güven sistemi kurmuş yeni nesil. Oysa esas mesele, zor zamanında yanında mı, yoksa laf mı yapıyor? Bunu görmek gerekiyor.

Birinden itimat kazanmak istiyorsan, önce lafla değil hareketle göstereceksin. Gece birde aradığında açacak mısın telefonu? Bozuk parası bittiğinde içeride bırakır mısın yoksa artistlik mi yaparsın? Ben mesela geçen yaz Eskişehir’de bir arkadaşımın taşınmasına yardım ettim. Sıcakta, terleye terleye, kutu taşıdık. O günün akşamında, “Abi sende iş var” dedi. Güven böyle yazılıyor.

Bir de sır tutmak diye bir şey var. Herkesin ağzı torba değil, büzülmüyor. Çocukken mahallede sırlarını anlatınca hemen yayılırdı, şimdi sosyal medyada anında ifşa. Ama hâlâ geçerli kural: Sana emanet edilen şeyi saklıyorsan, puan topluyorsun.

Lisede, 2008 yılında, İzmir’deki eski arkadaş grubunda biriyle sabaha kadar MSN’de muhabbet edince, bunun adı “kanka”ydı, kimse trip yapmazdı. Şimdi ise, 2026’da, birine mesaj attığında iki kere düşünmek zorundasın; yanlış anlar mı, hoşlanıyor sanır mı diye. Eskiden herkesin birbirine teması daha filtresizdi, aşk ile arkadaşlık arasındaki çizgi netti. Şimdi sosyal medya, DM’ler, herkesin tetikte olduğu bir ortam yarattı ve o çizgi iyice bulanıklaştı. 18 yaşında, karşı cinsle sabaha kadar geyik yapınca aramızda bir şey olmasını beklemiyorduk; şimdi aynısını dene, yanlış anlaşılman an meselesi. İnsanlar basit bir dostluğu bile “bir şey mi var” diye sorgular oldu. Kafalar sürekli karışık, samimi olmanın bedeli yanlış etiketlenmek.

Yurt dışında okuyan arkadaşlar genelde daha iyi ağ kuruyor, İngilizce pratiği yapıyor ama Türkiye'de okuyup aynı başarıyı yakalayan da var—fark para ve disiplinden kaynaklanıyor çoğu zaman. Yurt içi üniversiteler hoca kalitesinde dalgalı, yurt dışı daha standardize ama tuition bedeli ciddi oluyor; Türkiye'de devlet üniversitelerine girebilirsen ekonomik açıdan kaçırılmayacak bir şans. Dış ülkelerde yaşayarak kültür ve bağımsızlık kazanıyorsun, yurt içinde aile desteği var ama kariyer ağlarını kurması daha zor. Net söylemek gerekirse, para yoksa Türkiye'de iyi bir devlet üniversitesi, parası varsa yurt dışı daha akıllıca—ama mezuniyetten sonra döneceğine emin değilsen parayı harçlama.

Sabah saatlerinde Beşiktaş’ta sahile inip koşmaya başlamadığım dönemlerde hayatımda garip bir ağırlık vardı. Sonra, her pazartesi “yarın başlıyorum” diye diye 2023’ün Kasım’ında pes edip, haftada üç sabah yürüyüşe başladım. İlk bir ay, alarm çaldığında içimden küfür etmekten başka bir şey gelmiyordu ama üçüncü haftada eve dönerken yakaladığım kafa bambaşka.

İlginç olan şu; vücudu yavaş yavaş hareket ettirmeye başlayınca, düşünceler de hareketleniyor. Mesela, o en kasvetli kış gününde, sahilde karşıya bakıp “bugün de mi bok gibi geçecek?” diye düşünmeye fırsat bırakmıyor beyin. Çünkü kendiliğinden daha pratik bir moda geçiyor: “Nefes nefese kaldım ama hâlâ yürüyorum, demek ki işin ucunda bir direnç var ve ben bunun üstesinden geliyorum.” O küçük başarı duygusu, gün boyu devam ediyor.

Her şey güllük gülistanlık olup, bir anda hayat pembe olmuyor tabii. Dertler yerinde duruyor. Fakat örneğin, geçen ay işyerinde yaşadığım saçma bir krizden sonra, çıkıp 40 dakika hızlı yürüdüğümde, eve döndüğümde o mesele kafamda çok daha küçülmüş haldeydi. Sanki vücudu zorlayınca, kafa da “o kadar abartmaya gerek yokmuş” diyor. Bir tür reset, başka türlü anlatması zor.

2018’de Kadıköy’de her hafta Burger King’e uğrardım, öğlen geçmeden canım çekiyordu. Şimdi ise cebime 200 lira koysam evde üç gün yetecek yemek alıyorum. Market alışverişini haftalık yapmaya başladım, hazır yiyeceğe aç kalmadıkça elimi sürmüyorum. Krizi fırsata çevirdim, hem sağlığa hem cebe iyi geldi.

90’larda sokakta top koşturmak, bisiklet sürmek sıradandı. Ortaokulda eve terden sırılsıklam dönerdim, annem surat yapardı. Şimdi 2026’dayız, çoğu çocuk okuldan eve dönünce direkt bilgisayar başına oturuyor. Gece 11’e kadar TikTok, Instagram, oyun derken hareket sıfır. Kendi üzerimde de fark ettim; pandemi zamanı evden çalışırken 6 kilo aldım, aynı kiloyu geçen yaz uzun yürüyüşlerle verdim. Günlük 10 bin adımın altına düşünce göbek hemen kendini belli ediyor. Hareketin sadece kalori yakmakla kalmadığını, insanın psikolojisine de iyi geldiğini net şekilde gördüm. Hareketsizlik yağ bağlatıyor, net. Aç kalsan da oturduğun yerden kilo verilmiyor, ben denedim.

Emekli olmak için başvuru yaptığında karşına çıkan en büyük sorun dosya eksikliği. SGK ve Bağkur'dan talep edilen belgeler farklı, bazen aynı belgeyi üç defa sunman isteniyor. Banka hesap hareketleri, vergi levhasından tutun noterce onaylanmış imza örneklerine kadar her şey gerekli ama hiçbir yerde tam liste yok.

Başvuruyu yaptıktan sonra bekleme süresi belirsiz. Ortalama 45-60 gün söyleniyor ama 90 günü bulanlar da var. Bu arada dosyan nerede durduğunu öğrenmek için şahsen gidip sorman gerekiyor, çünkü e-posta ve telefon cevap vermiyor. İnternet üzerinden takip sistemi hantal ve güncellenmiyor.

Emekli maaşını aldıktan sonra da devam ediyor. Ödeme gecikiyor, hesaptan para kesiliyor çünkü sende eksik belge var diye, sonra geri alınıyor. Bütün sistem 1990'lı yıllarda tasarlanmış gibi. Yazılım eski, personel yetersiz, danışmanlar da kendileri hukuku tam bilmiyor. Başvurmadan önce özel danışman tutup adım adım takip ettirmek çoğu kişinin tercih ettiği yol olmuş.

Almanya’da master yapınca anladım ki, orada öğrenciye “insan” gibi davranıyorlar. 2022’de Berlin TU’da dersler anlatılırken hoca ekrandan okuyan robot moduna girmiyor, seni tartışmaya çekiyor. Türkiye’de (en son 2019’da İstanbul’da gördüm) hâlâ “ezberle, geçir” kafası hâkim. Notlar, projeler ekip çalışmasına açık; kopya peşinde koşmak yerine herkes birbirini destekliyor. Kütüphaneler gece 2’ye kadar açık, yemekhaneler öğrenci dostu, 3-4 euroya tok kalkıyorsun. Fakat Almanya’da işin zor kısmı, hayatın pahalı olması ve bürokrasi belası. Özetle, öğrenmek isteyen için yurt dışı atmosferi bambaşka; Türkiye’de ise iş biraz “geçmek için çalış” seviyesinde kalıyor. Gerçekten öğrenmek istiyorsan, kısa vadede zahmeti bol ama yurt dışı daha tatmin edici.

Doktora diploması işletme, mühendislik, tıp gibi alanlarda kapı açar ama Türkiye'de akademia dışında pek bir şey katmaz. Özel sektörde "Dr." unvanı saygınlık getirebilir, ama maaş farkı minimum — hatta 3-4 yıl harcadığın zamanı geri kazanamazsın çoğu zaman.

Eğer üniversitede kalıp araştırma yapmak istiyorsan, doktora zorunlu. Yurtdışına gitmek planlanıyorsa Amerika ve Avrupa'da doktora, bazı şirketlerde avantaj sağlıyor gerçekten. Ama Türkiye'de iş bulma amacıyla doktora yapmaksa, o parayla iş tecrübesi kazansan daha mantıklı olur.

Geçen pazar, Kadıköy’de sabah yürüyüşünde yolum Bahariye’ye saptı, tam Karikatür Evi’nin önünde bir grup genç, “Barınamıyoruz!” diye sesleniyordu. Yanlarında renkli pankartlar, aralarında Che tişörtlüsü de vardı, klasik. Yan bankta iki amca “Bunların derdi maaş değil, ideoloji” diye konuşuyordu. İşin tuhafı, eve dönerken mahalledeki marketin önünde başka bir grup, ellerinde “Aile kutsaldır!” dövizleriyle toplanıp sessizce dua ediyordu. Aynı sokakta, aynı gün iki uç.

İstanbul’da siyasi görüşler artık sosyal medyada değil, mahallenin bakkalında, hatta apartman WhatsApp grubunda bile kendini gösteriyor. Geçen ay bizim apartmandaki doğal gaz zammı tartışmasında, “Devletin cebini doldurduğu yetmedi mi?” diyenler ile “Şükretmek lazım, Avrupa’da durum daha kötü” diyenler birbirine girdi. Ekonomi konuşuyoruz gibi dursa da, aslında herkesin arkasında kendi siyasi rengi var. Bunu bazen cümlenin sonunda çakılan bir ‘elhamdülillah’ bazen de “Atatürk’ün askerleriyiz”le anlıyorsun.

Siyaset sadece sandıkta bitmiyor. İdeolojik duruş, insanların evindeki halıdan markette aldığı domatese kadar inmiş durumda. Bir arkadaşım var, sırf “yerli ve milli” diye BİM’den alışveriş yapıyor. Diğeri “kapitalizmden nefret ediyorum” diyerek Kadıköy’de organik pazara gidiyor, ama aldığı domatesin kilosu 90 lira. Al işte, ideolojiyle tüketim arasındaki absürt çelişki.

Sabah saat yedide, Moda sahilinde tempolu yürüyüşe başlayınca insanın üstündeki ağırlık gerçekten azalıyor. Üç dört hafta üst üste düzenli yürüdüğümde, tansiyonum 13’ten 12’ye indi, nabzım da 77’ye sabitlendi. Doktorum, 30-40 dakika orta tempolu yürüyüşün diyabet riskini yüzde 30’a kadar azalttığını söylüyor; 2023’te American Heart Association’ın yayınladığı raporda da benzer şeyler yazıyordu zaten. Kafam açılıyor, stres seviyesi gözle görülür şekilde düşüyor. En güzeli de, telefon ekranına bakmaktan boynumun tutulması falan bitti. Spor salonunun kasveti olmadan, ücretsiz, temiz hava alarak, eklem ağrısı da yapmadan gündelik hayatın içine karışıyor. Gözlemim şu: Haftada en az beş gün tempolu yürüyüş, neredeyse ilaç gibi; vücuda reset atıyor.

Litrelik pet şişeyi gün boyu elimden düşürmeyince değişik bir kafa geliyor insana. Yıllarca “günde en az iki litre iç” diyen annelere burun kıvırdım ama 2024 yazında Bodrum’da bir hafta boyunca bol bol su içince kendimi cam gibi hissettim. Cilt bile şaşırtıcı şekilde toparlıyor, sabahları şiş uyanan biri olarak göz çevremdeki mor halkalar resmen silikleşti.

Başta, su içmenin abartıldığını düşünenlerdendim. Ankara’da ofiste klimanın altında kuruyup dudaklarım çatlayınca gerçek anlamda fark ettim faydasını. Bir gün boyunca sadece kahveyle günü kurtarmaya çalışınca akşamüstü baş ağrısı kaçınılmaz oluyor. Oysa gün içinde küçük yudumlarla toplamda iki litreyi bulduğumda hem konsantrasyonum arttı hem de enerjim farklı bir seviyeye geldi. Kafamı toplayamıyorsam, çoğu zaman vücudum resmen “su ver” diye feryat ediyormuş, hiç çaktırmadan.

Yalnız altını çizmek lazım: “Ne kadar çok su, o kadar iyi” kafası da doğru değil. Abartanı da gördüm. Özellikle böbrek sıkıntısı yaşayanlar veya tiroid problemi olanlar için bol su her zaman çözüm değil. Her şeyin fazlası zarar, abartınca elektrolit dengesi de şaşıyor. Bir keresinde, arkadaşım Eylül’de maraton sonrası dört litreyi bir saatte devirdi, geceyi acilde bitirdi; vücudu tepkisini anında gösterdi.

Spor salonuna haftada dört gün gidiyorum, sabahları aç karnına kardiyo yaptıktan sonra tok tutan bir kahvaltı şart. Yulaf ezmesi, bir avuç ceviz ve yanına iki haşlanmış yumurta işimi görüyor. Öğlen antrenman günlerinde tavuk göğsüyle bol haşlanmış brokoli, arada ise muz veya hurma iyi enerji veriyor. Suyun hakkını vermek gerek, antrenman öncesi ve sonrası toplamda üç litreye yakın su içiyorum. Çok fazla protein tozu işine girmedim, tavsiye eden de oldu ama doğal beslenmek daha iyi geliyor. 2024 yazında İzmir’de aylık spor salonu üyeliği alırken eğitmen “Yoğurt ve lor peyniri candır, ihmal etme” demişti, cidden haklıymış. Şekerli, paketli abur cuburdan mümkün olduğunca uzak durmak, kas gelişimini ciddi anlamda etkiliyor.

Eskiden “derin nefes al, geçer” diye geçiştirirdik, şimdi YouTube’da 4-7-8 nefes tekniğiyle meditasyon yapan insanlar var. 90’larda okuldaki beden eğitimi dersinde nefesin sadece “burundan al, ağızdan ver”den ibaret sanılırdı. Şimdi sabah kalkınca 5 dakika diyafram nefesi yapmazsam günüm kayıyor, hele stresli bir iş gününde farkı bariz hissediyorum. İşin özü: Doğru nefes almak eskiden bir lüks gibi görülürdü, şimdi temel ihtiyaç gibi.

2020'nin sonbaharında işler iyice sarpa sardı bende. Maltepe’de evden çalışmanın ağırlığı, üstüne pandeminin getirdiği tedirginlik… Sabahları yataktan kalkmak bile işkenceye dönmüştü. Psikologum, her gün 10 dakika yürüyüş önerdi. Başta dalga geçtim, “10 dakikadan ne olacak” dedim. Ama gerçekten de, her sabah sahilde, martıları izleyerek biraz tempolu yürüyünce kafa açılıyor. Sonra, telefonun bildirimlerini kapatmaya başladım. Bir de hafta bir gününü sadece kitap ve kahveye ayırıyorum, sosyal medya yok. Küçük gibi geliyor ama cidden işe yarıyor; insan kendini dinlemeyi unutuyor bu hengamede. Bir de nefes egzersizi var, YouTube’dan baktım, üç dakika sürüyor — denemeyen çok şey kaçırıyor.

90’larda bir Avrupa takımıyla oynayacak Türk kulübünün maçını izlemek için TRT’de gece nöbeti tutardık, hele basketbolsa bulmak mucizeydi. Şimdi Petkimspor’un Bilbao ile maçını HT Spor’dan canlı ve şifresiz izlemek var. Hem yayın kalitesi, hem erişim, bambaşka seviyeye geldi. Arada devrim gibi fark var; artık Avrupa’daki Türk takımlarını izlemek lüks değil, gündelik rutin.

2021’in yazında pandemiyle beraber eve kapanınca psikolojim çöküşe geçmişti. O dönem Ankara’da yaşıyorum. Haftada üç gün sabah yedide kalkıp parka koşuya başladım. İlk iki hafta nefret ettim; dizlerim ağrıdı, nefesim yetmedi. Ama üçüncü haftadan sonra uyandığımda kafam daha berraktı, kaygı azaldı, gece uykum düzeldi. Bunu psikiyatristim de onayladı, egzersizin antidepresan etkisi bilimsel olarak kanıtlanmış. Şu an haftada dört gün yürüyorum, arada ip atlıyorum. İlaç gibi bir şey, kafa dağıtmak için para harcamak yerine vücudu biraz terletmek yetiyor. Düzenli yapınca insanın kendine saygısı bile artıyor, ciddiyim.

Geçen hafta Kadıköy'de CHP Gençlik Kolları'nın buluşmasına denk geldim, yine aynı nutuklar: “Gençlerin yanında olacağız!” Ya tamam da, yurt krizi patlamış, geçim dersen masal, işsizlik aldı başını gidiyor. Kağıt üstünde çok vaat var ama sokakta gençlerin yüzüne bakınca umut veren bir şey göremiyorum. Kim gerçekten taşın altına elini koyuyor, merak ediyorum.

Halka arz furyası 2021 yazında patladı, Borsa İstanbul’da yeni halka arz edilen bir hisseye girmek için neredeyse bayram harçlığımı bozdurup sıraya giriyordum. Ama bu iş, sanıldığı kadar “al, yat, köşeyi dön” tarzı bir şey değil. İlk defa aracı kurum hesabı açmak için Kadıköy’deki bankada iki saat beklerken bunu kafamda netleştirmiştim. Kimse sana ilkokulda hisse yatırımının psikolojisini öğretmiyor, ama bence önce kafada başlıyor her şey.

Önce banka ya da aracı kurumda yatırım hesabı açılıyor. Bunu mobil uygulamadan yapmak 2024’te 10 dakika sürüyor. Müşteri temsilcisine “borsada hisse alacağım” dediğimde, gözünde bir parıltı belirdiğini gördüm, çünkü çoğu kişi hala mevduattan başka bir şey bilmiyor.

Borsa İstanbul’da işlem gören şirketlerin listesini açıyorsun, asıl muhabbet orada başlıyor zaten. Hangi sektör, hangi şirket, bilanço nasıl, patronun geçmişi temiz mi? Mesela ben 2022’de Şişecam’ın bilançosunu okurken cam fiyatları ve ihracat detaylarına kadar inmiştim. Yatırım; YouTube’da bir adamın tavsiyesiyle “al, unut” diyerek olmaz. Şirketin son 3 yıl temettü dağıtıp dağıtmadığına, borçlarına bakmak şart.

2011’de YGS sabahı ellerim titriyor, midem bulanıyor, annem mutfakta dualarla börek çeviriyordu. O gün anladım ki “sakin ol” demekle sakin olunmuyor. Kaygı laf dinlemiyor, kendi kafasına göre takılıyor. Şimdiye kadar kaç sınav gördüysem (ALES, YDS, ehliyet, hatta işe giriş mülakatları), hepsinde şu üç şey değişmedi: nefes darlığı, “ya unuturum” korkusu ve tuvaletle samimi ilişki.

Klişe ama işe yarıyor: Prova yapmak. Bildiğin, evde deneme sınavı çözmek, saat tutmak, ortamı kopyalamak. 3 hafta boyunca her pazar, salonun ortasında saat 10’da denemeye oturdum. Sandalyeyi bile okuldan çaldığım gibi gıcırdayan bir tabureyle değiştirdim, efekt olsun diye. Beyin alışıyor, “Bu kadarmış” diyor. O tuhaf panik hissi azalıyor.

Bir de, kaygının yarısı “ya yapamazsam” diye büyütmekten oluyor. Kendi kendime “Kimse ölmüyor, en fazla bir yıl daha hazırlanırsın” diye fısıldadım kaç kere. O sırada Twitter’da “Sadece kaygılı olanlar başarır” diye gaz verenler vardı, hiç onlara uyma. Kaygıdan taş kesilmek başarı getirmiyor; tersine, beyin tamamen kilitleniyor.

Benim için en işe yarayan tekniklerden biri nefes egzersizi oldu. 4 saniye burundan nefes al, 4 saniye tut, 4 saniye ağızdan ver. Komik geliyor başta ama 3 dakikada kalbi sakinleştiriyor. Bir keresinde, sınav salonunda önümde oturan çocuk kâğıda nefes egzersizi yazmıştı, baştan sona sayarak yapıyordu. Sonra adam 78 net yaptı, hâlâ anlatıyor.