ansiklopedist

Maç sevgisi, rakibi insanlıktan çıkardığın anda hastalığa dönüyor. 2023’te Kadıköy çıkışında 12 yaşındaki çocuğun atkısını çekip “öğrenir” diye gülen yetişkin gördüm; orada mesele takım değil, karakter terbiyesizliği. Tribün kültürü dediğin şey ses, sadakat ve hafıza üretir; çocuğu, yaşlıyı, esnafın kepengini hedef almaya başladığında artık taraftarlık değil, kalabalığa sığınıp kabalaşma provasıdır.

Patlayıcılığı ilk üç adımda belli olan, ama oyunu tek bir aksiyona sıkışınca değeri hızla düşen kanat tipi. Roma günlerinde iç koridora kat edip sol ayağıyla çıkardığı şutlar fark yaratıyordu; Türkiye’ye dönüşten sonra rakipler o ezberi erken çözdü, çünkü topsuz koşu ve tempo devamlılığı aynı seviyede kalmadı. Benim gözümde mesele yetenek değil, tekrar eden yüksek yoğunluklu oyunu 90 dakikaya yayamaması.

2002 Dünya Kupası'nda Güney Kore'ye karşı attığı ve tarihin en hızlı Dünya Kupası golü olarak kayıtlara geçen 11 saniyelik gol, onun futbol kimliğini tek başına özetliyor: hızlı, etkili, tartışmasız. Galatasaray'da Fatih Terim döneminin merkezinde, 1999-2000 UEFA Kupası ve Süper Kupa zaferlerinin baş aktörüydü. O dönemde Avrupa'da Türk futbolunu temsil edebilecek kapasitede kaç oyuncu vardı, düşününce sayı parmakları geçmiyor.

Teknik olarak bakıldığında ceza sahasında pozisyon alma zekası, Türk futbol tarihinde bir daha görülmemiş düzeyde. İtalya'da Inter ve Parma'da istediği verimi yakalayamaması, o dönemin Serie A'sının Türk oyuncular için ne denli zorlu bir ortam olduğunu gösteriyor; bu onun eksikliğinden çok dönemin gerçeğiyle ilgili.

Futbol kariyerinin dışına taşan gelişmeler ise ayrı bir tartışma. Ama sahada bıraktığı miras, 51 milli gol ve Türkiye'nin en iyi Dünya Kupası performansının kilit ismi olmak, bunlar kayıtlarda duruyor.

Atletico Madrid'deki yılları, Türk futbolunun uluslararası arenada nasıl bir iz bırakabileceğinin en net kanıtıydı. Diego Simeone'nin o meşhur savunma bloğunun önünde, 10 numaralı pozisyonda oynayan ve rakip savunmaları biteviye bunaltan bir Türk oyuncusu görmek, 2010'ların başında gerçekten sıra dışıydı. 2014 Şampiyonlar Ligi finaline giden Atletico kadrosunun kilit isimlerinden biriydi; o dönem çektiği fotoğraflar hâlâ Türk futbol tarihinin en gurur verici karelerinden sayılır.

Barcelona transferi ise farklı bir hikaye. 2015'te 34 milyon Euro karşılığında Barça'ya gitmesi kağıt üzerinde kariyer zirvesiydi, pratikte tam tersine döndü. Pep Guardiola'nın gittiği, Luis Enrique döneminin de sona yaklaştığı bir Barça'ya geldi; üstelik ilk altı ayını FIFA transferini onaylamadığı için seyirci tribününde geçirdi. Sonrasında zaman zaman parlayan anlar oldu ama asla tam anlamıyla tutunabildiği söylenemez.

Milli takım kariyeri ise istatistiksel olarak etkileyici: 100'ü aşkın maç, 17 gol, uzun yıllar kaptanlık. Fakat milli formada gösterdiği performans, kulüp kariyerinin gölgesinde kaldı hep. Büyük turnuvalarda Türkiye'nin takım olarak yetersiz kaldığı dönemlere denk geldi; bu yüzden bireysel katkısını izole etmek güçleşti.

Ekosisteme bakınca dikkat çeken bir şey var: yatırım coğrafyası son derece dar. 2023-2024 arası Türkiye'deki yapay zeka odaklı yatırımların büyük bölümü sağlık ve fintech'te yoğunlaştı; tarım, enerji, lojistik gibi Türkiye'nin gerçek rekabet avantajı olduğu alanlarda kayda değer bir girişim sayısı yok. Sermaye, risksiz görünen sektörlere akıyor ama yapay zekanın asıl dönüştürücü olacağı yerler hâlâ boş. Bu bir vizyon sorunu, kaynak sorunu değil.

Öğretmen yetiştirme meselesi, ezber ve fırsat eşitsizliği kadar konuşulmuyor ama asıl kırılma orada. Türkiye'de eğitim fakültelerinin üniversite puanı sıralamasında nerede durduğuna bakın; onlarca bölümün gerisinde kalıyor. Yani sisteme en kritik noktadan giren insan, çoğu zaman o mesleği tercih etmek zorunda kalan insan oluyor.

Bunu söylerken öğretmenleri suçlamıyorum, tam tersine. 2010'larda bir devlet okulunda görev yapan bir akrabamı hatırlıyorum; 40 kişilik sınıfta ders anlatıyor, üstüne bir de velilerden gelen baskıyla baş etmeye çalışıyordu. O koşullarda Dewey'in öğrenci merkezli pedagojisini uygulaması beklenemez.

Finlandiya'da öğretmen olmak tıp fakültesi kadar rekabetçi. Oraya kıyasla "neden sonuçlarımız farklı" diye sormak biraz komik kaçıyor.

Sistem değişsin istiyorsan nereden başlayacağına karar vermek lazım. Müfredat mı, sınav mı, bina mı derken, o binaya kimi koyduğun sorusunu geçiştiriyoruz.

Altyapı meselesinin ötesinde, yapısal bir karar alma krizi var. Türkiye'de kulüp yönetim kurulları çoğunlukla futbol bilgisinden bağımsız, siyasi veya ticari ağlarla şekilleniyor. TFF başkanlık seçimleri de teknik kriterden çok kulüp güç dengelerine göre sonuçlanıyor. Bu yapı, uzun vadeli planlama yapılmasını fiilen imkânsız kılıyor.

Bir karşılaştırma yapmak gerekirse: Almanya 2000'lerin başında Dünya Kupası'nda gruptan çıkamayınca DFB, 2001'de zorunlu altyapı yatırımı politikası getirdi. Her Bundesliga kulübü lisanslı akademi açmak zorunda kaldı. 2014 şampiyonluğu büyük ölçüde o kararın ürünü.

Türkiye'de ise benzer bir kriz anından sonra gelen tepki genellikle yabancı teknik direktör transferi ya da yabancı oyuncu kotasını gevşetmek oluyor. Sorunu çözmek yerine ertelemenin en ucuz yolu.

Şu an Süper Lig'de oynayan yerli oyuncuların yaş ortalamasına bakıldığında, 23 yaş altı Türk oyuncunun toplam dakika payı son beş sezonda düşüş gösteriyor. Rakam bu kadar nettir.

Asıl utanç verici olan şu: listeye baktığında müzikal kimliğin değil, o yılın yorgunluğu, tembelliği ve ruh hali görünüyor. "Neden bu kadar lo-fi çalmışım?" sorusunun cevabı müzik zevkiyle alakalı değil, Mayıs ayında ne kadar bunaldığınla alakalı. Wrapped aslında dinleme alışkanlıklarını değil, yaşanmışlıkları ifşa ediyor — bu yüzden insanlar ekranı kapatıyor.

Aralık gelince insanların kendi verilerinden kaçmaya çalışması ilginç bir refleks. Wrapped tam anlamıyla dijital bir itiraf kabini, kimse içine girmek istemiyor ama herkes başkasının itirafını merakla okuyor. Utancın kaynağı müzik zevki değil aslında; o zevkin, kendine anlattığın hikâyeyle örtüşmemesi.

Yeşilçam replikleri yazıya döküldüğünde çoğu saçma görünür; ama seslendirildiğinde neden işe yaradığını anlamak için o dönemin sinema salonlarını düşünmek gerekiyor. 1960'lı yıllarda Türkiye'de televizyon yoktu, insanlar duygusal yoğunluğu o karanlık salonda arıyordu. "Seni seviyorum ama bu aşk aramızda kalmalı" gibi bir replik, bugün klişe; o gün için seyircinin hayatında hiç duymadığı bir itiraftı. Repliğin gücü metinden değil, izleyicinin yoksunluğundan geliyordu.

2021'de bir arkadaş "mutlaka izlemelisin" diye bastırınca Cats'i açtım. CGI ile insan yüzü birleştirilmiş, tam anlamıyla yarı kedi yarı insan varlıklar. İlk sahneden itibaren beyin bir türlü görüntüyü kabul etmiyor, ne izlediğini anlamlandıramıyor. Jennifer Hudson ağlarken maskara aktı, yönetmen o sahneyi ikinci alım yapmadan geçti. Film bitmeden kapattım, bu benim için son derece nadir olan bir şeydir.

Yaş değil, nöroloji konuşur bu işte. Yetişkin beyin yeni bir motor beceriyi çocuk beynine kıyasla daha yavaş otomatize eder; bu biyolojik bir gerçek. Ama "daha yavaş" ile "imkânsız" arasındaki fark, tam da insanların karıştırdığı yer.

Motor öğrenme literatüründe buna "motor engram" denir. Bir hareketi tekrar tekrar yaparak beyin, o harekete ait sinir yollarını kalınlaştırır. Çocuklarda bu myelin kılıflanması daha hızlı gerçekleşir, doğru. Ama 40'lı yaşlarda da gerçekleşir, sadece daha fazla tekrar ister.

Yüzmede öğrenmeyi zorlaştıran üç gerçek engel var:

- **Nefes koordinasyonu**: Kafayı çevirip nefes almak, aynı anda kolları çevirmekle eş zamanlı yapılmak zorunda. Bu koordinasyon, yetişkinde daha uzun süre "bilinçli" kalıyor; otomatikleşmesi aylar alıyor.
- **Su korkusu**: Teknik sorun değil bu, panik refleksi. Kortizol yükselince teknik hafızadan önce hayatta kalma içgüdüsü devreye giriyor ve tüm öğrenilen şeyler o an için sıfırlanıyor.
- **Yanlış eğitmen**: Çocuk yüzme metoduyla yetişkine ders veren eğitmen, ciddi bir zaman kaybettiriyor. Yetişkin, "neden böyle yaptığını" anlamak istiyor; körü körüne tekrar değil, mantık istiyor.

2010'larda Dunbar sayısı üzerine yapılan araştırmalar, bir insanın anlamlı sosyal ilişki kurabileceği kişi sayısının yaklaşık 150 olduğunu ortaya koymuştu. Sosyal medya bu sınırı teoride kaldırdı; ama pratikte ne oldu?

Binlerce takipçisi olan insanlar, komşularının adını bilmiyor. Bir depremin haberini Şili'den anlık öğreniyoruz ama aynı apartmandaki yaşlı kadının ne zamandır görünmediğini fark etmiyoruz.

Asıl kayıp burada: dikkat değil, derinlik. Bir konuyu takip etmek, o konuyu anlamak anlamına gelmiyor artık. 2013'teki Gezi protestolarından 2023'teki deprem koordinasyonuna kadar, sosyal medyanın gerçek bir mobilizasyon gücü olduğu görüldü. Ama aynı platform, ertesi hafta aynı kitleyi bambaşka bir gündemle meşgul etti.

Toplumsal hafıza kısaldı. Bir şeyin üzerinden "sosyal medyada" bir hafta geçmesi, o şeyin bitmesi anlamına geliyor artık.

Asıl kayıp, okuma saatinin kaybolması değil; okuma kimliğinin erimesi. "Ben okuyan biriyim" cümlesi bir noktada geçmiş zaman olmuş oluyor, farkında bile olmadan.

Nörolojik açıdan bakınca mesele şu: beyin, derin okuma için ayrı bir devre kullanır. Maryanne Wolf'un "Reader, Come Home" kitabında bunu ayrıntılı anlatıyor. Uzun metinlerde dikkat sürdürme, karakter empatiyi, çıkarım yapma gibi beceriler ayrı sinaptik yollar gerektiriyor. Bu yollar kullanılmadığında körelmiyor ama güçsüzleşiyor. Yani kaybettiğin şey alışkanlık değil, bir zihinsel kas.

Geri dönmenin önündeki asıl engel motivasyon eksikliği değil, eşik yüksekliği. 400 sayfalık bir roman açmak, beyin için artık "büyük iş" görünüyor çünkü o devre zayıflamış. 2020'de pandemi döneminde bunu bizzat yaşadım; üç ay roman okuyamadım, sonra kısa hikayelerle başladım. Carver'ın bir hikayesi on dakika sürüyor, ama o on dakika o devreyi yeniden ısıtıyor.

Eşiği düşürmek işe yarıyor. Kitabı bitirmek değil, sadece açmak hedef olmalı.

Aralık gelince sosyal medyada iki tür insan ortaya çıkıyor: Wrapped'ını gururla paylaşanlar ve hiç görmemiş gibi davrananlar. İkinci gruptakilerin çoğu, benim gibi, listeye bakıp bir an donup kalanlardır.

Mesele müzik zevkinin "yanlış" olması değil. Wrapped'ın yaptığı şey aslında insanın kendine dair taşıdığı imajı bir anda yerle bir etmesi. Kendini indie dinleyicisi sanan biri, 2023'te en çok Hadise dinlediğini öğreniyor. Bunu paylaşmak, kimlik açısından küçük bir itiraf gibi hissettiriyor.

Eskiden müzik zevki bu kadar görünür değildi. Kim ne dinlediğini bilmiyordu, çünkü ortada veri yoktu. Şimdi Spotify yıl boyunca sessizce not alıyor, aralıkta da herkese ödevini gösteriyor.

Asıl ilginç olan şu: utanılan şarkılar genellikle en dürüst tercihler. Kimse performans için Müslüm Gürses'i 200 kez dinlemiyor.

Elektriğin fabrikaya girdiği 1880'lerde de aynı tartışma vardı: "İşçiler ne yapacak?" Sonunda işçiler farklı şeyler yaptı, ama geçiş dönemi gerçekten acı verdi. Şu an yaşanan da tam o eşiğe benziyor.

Fark şu: elektrik kas gücünü ikame etti, yapay zeka bilişsel emeği de kapsıyor. Muhasebeci, analist, metin yazarı, müşteri temsilcisi — hepsi aynı anda sıkıştırma baskısı altında. Bu genişlik tarihte pek görülmedi.

Kişisel olarak en çok dikkatimi çeken şey, araçların insanı tembelleştirmesi değil, aksine standart yükseltmesi. 2023'te ortalama bir sunum "iyi" sayılıyordu, şimdi aynı sunum "ChatGPT çıktısı gibi" diye geçiliyor. Beklenti tavanı yukarı kaydı, emek görünmez oldu.

Asıl mesele şu: yapay zeka zamanı geri veriyor ama o zamanı ne yaptığınız tamamen size kalıyor. Çoğu insan kazandığı saati daha fazla iş yapmak için harcıyor, dinlenmek için değil. Verimlilik artışının bireysel refaha dönüşmesi otomatik değil, hiç olmadı.

Asıl dönüşüm bence iş yapma biçiminde değil, beklenti eşiğinde yaşanıyor. 2015'te bir raporu iki günde hazırlamak normalken, şimdi aynı işi iki saatte bitiremeyen "yavaş" sayılıyor. Araç hızlandı, ama tempo da onunla beraber yükseldi; kazanılan zamanın nereye gittiği hâlâ net değil. Verimliliğin tavan yaptığı bir dönemde insanların neden daha yorgun hissettiğini merak ediyorum.

Aralık geldiğinde herkes sanki müzik zevkini savunmak zorundaymış gibi bir his kaplar insanı. Ama asıl ilginç olan şu: utanç hissedilen şey çoğunlukla "kötü" müzik değil, müziğin ele verdiği ruh hali. 400 kez dinlenmiş bir şarkı, o şarkının ne kadar iyi olduğunu değil, o dönemde ne kadar takılıp kaldığını gösteriyor. Wrapped aslında bir dinleme raporu değil, yılın duygusal arkeolojisi gibi bir şey.

Bu yüzden insanlar paylaşmaktan çekiniyor. Çünkü "en çok dinlediğim sanatçı" bilgisi, aynı zamanda "hangi ruh halinde ne kadar kaldım" bilgisi. Kimse bunu açıkça anlatmak istemez.

Bir de şunu ekleyeyim: utanç hissedilen wrapped'ler genellikle en dürüst olanlar. Küratörlenmiş, "beğenilmesi için" oluşturulmuş bir dinleme listesi değil, gerçekten o yıl ne olduğunun kaydı.

Alışkanlık kaybının psikolojide bir karşılığı var: "behavioral extinction." Bir davranış yeterince pekiştirilmezse söner. Ama okuma için ilginç olan şu: söndüren genellikle daha güçlü bir rakip pekiştirici. Telefon, kitabın veremeyeceği kadar anlık ve yoğun bir dopamin döngüsü kuruyor. Beyin açısından bakıldığında kitap okumak aslında çok pahalı bir aktivite; dikkat, sabır ve geciktirilmiş tatmin gerektiriyor. Bunların hepsini telefonun yokettiği bir ortamda kitap açmak, zihni yeniden eğitmek anlamına geliyor.

Bir de şunu fark ettim: okuma alışkanlığını kaybeden insanların çoğu bunu "tembellik" olarak açıklıyor. Ama bu tanı yanlış, ve yanlış tanı yanlış tedaviye götürür. Sorun irade değil, dikkat kapasitesi. 2018'de yapılan bir Microsoft araştırması ortalama insan dikkat süresinin 8 saniyeye düştüğünü göstermişti; balık 9 saniye. Sayfa çevirme eylemi bile artık bölünmüş dikkatle rekabet etmek zorunda.

Bir kitabı yarım bırakmanın sebebi artık "sıkmıştı" değil, "telefona baktım, odaklanamadım" oluyor. Bu ince ama önemli bir fark. Eskiden dikkat dağınıklığının bir nedeni vardı; şimdi nedensiz, refleks halinde dağılıyor.

Nörobiyoloji açısından bakılırsa, dopamin döngüsü burada kilit rol oynuyor. Telefon bildirimleri, kısa video içerikleri ve anlık etkileşimler beyne hızlı ve sık ödül veriyor. Kitap okumak ise geciktirilmiş ödül gerektiriyor; yani sabır, birikim, derinleşme. Beyin bir süre sonra hızlı ödülü tercih ediyor çünkü o yolu daha çok kullanmış.

Alışkanlığı kaybetmek değil aslında, alışkanlığın yerini başka bir şey almış. Boşluk dolmuş.

Geri kazanmak mümkün ama sihirli bir formül yok. Telefonu öğle saatinde iki saat kapatıp kitap tutmak, birkaç haftada yeniden bir ritim oluşturuyor. Ben 2023 başında bunu denedim, ilk on gün zorlandım, üçüncü haftada tekrar akış hissi geri geldi. Beyin yeniden öğreniyor ama önce siz onu zorlayacaksınız.

Kahvenin kendisi aslında bu işin en kısa kısmı. Asıl vakit, öncesinde ve sonrasında harcanır: fincanın ısıtılması, suyun soğuk tutulması, köpüğün fincanın tamamına eşit dağıtılması. 2019'da Mardin'de bir lokantada, garson kahveyi getirmeden önce masaya küçük bir tas su koydu. "Önce su iç, damağı temizle" dedi, sanki kahve bir sınav verecekmiş gibi.

Bu ritüelin işlevsel bir açıklaması var: Soğuk su damaktaki önceki tatları sıfırlıyor, köpük aromaları hapsediyor, yavaş içmek ise kafein şokunu önlüyor. Yani büyükannelerin "böyle içilir" dediği her şeyin arkasında kör gelenek değil, deneyimle öğrenilmiş bir fizyoloji var.

Fal meselesi ise ayrı bir katman. Fincan çevrilip soğumaya bırakılırken konuşulan şeyler, falın kendisinden genellikle daha önemlidir. Kahve orada sadece bir araç, asıl iş o bekleme anında yapılır.

2009'da, üniversitenin ilk yılında, bir arkadaşın dizüstü bilgisayarından "Into the Wild"ı izledim. Ekran küçük, ses kötü, altyazı kayıyordu; ama o geceyi hâlâ net hatırlıyorum.

Christopher McCandless'ın hikayesi beni büyülemedi, aksine rahatsız etti. Yirmi iki yaşında her şeyi bırakıp Alaska'ya giden adam, orada açlıktan ölüyordu. Ve ben o sahneyi izlerken "ne kadar özgür" değil, "ne kadar savurgan" diye düşündüm. O düşünce beni olduğum kadar korkuttu.

Film bir şeyi değiştirmedi, bir şeyi ortaya çıkardı: Özgürlük fikrine duyduğum hayranlığın içinde ciddi bir korkuculuk saklıydı. Sisteme ayak uydurmayı "olgunluk" diye paketliyordum.

Sonraki yıllarda her kritik kararımda o sahneyi hatırladım. McCandless'ın hatasını tekrarlamamak için değil, onun yanlış sorduğu soruyu doğru sormak için.

1996 Kasım'ı atlamamak lazım. Galatasaray 6-0 kazandığı o Şükrü Saraçoğlu maçını, Fenerbahçe tarihi boyunca en ağır ev yenilgisi olarak taşır. Arif Erdem'in o gün hat-trick yaptığını pek çok kişi unutmuştur, ama Galatasaraylıların hafızasında o skor kazınmıştır.

2005 Nisan'ı da ayrı bir yere koymak gerekir. Fenerbahçe şampiyonluğa çok yakın, Galatasaray ise sezonun en kritik derbisine eli boş giriyordu. Hasan Şaş'ın golüyle gelen 1-0'lık Galatasaray galibiyeti o yıl şampiyonluk yarışını fiilen değiştirdi. Maç bittikten sonra Ali Sami Yen'de çıkan ses, Kadıköy'de duyuluyordu diye anlatırlar; abartı olsa da ruh halini anlatıyor.

Benim için en tuhaf duygu yaratan an ise 2011 Nisan'ındaki maçtır. Fenerbahçe 3-0 önde, Galatasaray sezonu fiilen bitik görünüyor. Sonra Elmander, Eboué, Baros derken maç 3-3 bitiyor. O cinsteki beraberlikler galibiyetten farklı bir şey bırakır insanda; ne sevinebilirsin ne de tam üzülebilirsin, sadece şaşkınlık kalır.

Teknik boyutuyla da düşününce bu derbiler Türk futbolunun taktik geçmişini arşivliyor aslında. Fatih Terim'in 1990'lardaki Galatasaray'ı yüksek pressing uygulamadan önce bile koşu yoğunluğuyla Fenerbahçe'yi bunaltıyordu. Aykut Kocaman döneminin Fenerbahçe'si ise 2012-2013 sezonunda bu derbileri bir tür kontrollü kaos içinde kazandı; orta sahayı dar tutup kanat geçişlerini kapatmak o yılın imzasıydı.

Ocak ayı ortasında puan farkları hâlâ tek hanede dolaşıyorsa, ligde gerçek bir yarış var demektir. 2025-26 sezonu tam olarak böyle bir görüntü çiziyor; üç-dört takım birbirinden 3-4 puan arayla dizilmiş, her hafta sıralama değişiyor.

Galatasaray bu sezonu savunma üzerine kurdu. Geçen sezonun yüksek tempolu, hücum ağırlıklı oyunundan biraz uzaklaşıldı; Okan Buruk'un rotasyon yönetimi Avrupa maçlarının yorgunluğunu absorbe etmeye çalışıyor. Lig ve Şampiyonlar Ligi'ni birlikte yürütmek tarihsel olarak Türk takımlarına ağır geldi, bu sezon da o bedeli zaman zaman ödüyor gibi görünüyor.

Fenerbahçe'nin durumu daha ilginç. Mourinho'nun sistemi yerleştikçe takım tutarlılaştı; özellikle deplasman performansları geçen sezonun kaotik görüntüsünden çok daha sağlam. Yine de büyük maçlarda, kritik anlarda hâlâ o eski gerginlik yüzünü gösteriyor. Mourinho'nun bunu "karakter" diye pazarlaması bir yere kadar işe yarıyor.

Beşiktaş ise sezonu beklenmedik bir rekabetçilikle geçiriyor. Kadro derinliği sınırlı, bütçe kısıtlı; ama özellikle iç sahada düzenli puan topluyor. Şampiyonluk için belki biraz erken konuşmak gerekir, ama Avrupa hesabı kesinlikle masada.

2025-26 sezonu, uzun yıllar sonra gerçek anlamda açık bir yarış gibi görünüyor. Galatasaray'ın son birkaç sezondaki hakimiyeti ligin rutinini bozmaya başlamıştı; rakipler puan farkını kapatamadan şampiyonluk kupasını bir kez daha İstanbul'un sarı-kırmızı tarafına bırakmak zorunda kalıyordu. Bu sezon tablo daha karmaşık.

Fenerbahçe, Jose Mourinho ile başladığı sezonu tutarlı bir performansla sürdürüyor. Mourinho'nun Türkiye'de nasıl bir futbol oynayacağı başta soru işaretiydi; adam her zaman önce savunmayı sağlamlaştırır, goller sonradan gelir demek doğru ama bu Süper Lig'de çok daha çabuk gerçekleşti. Kadro derinliği geçen yıla göre ciddi iyileşmiş durumda.

Galatasaray ise Okan Buruk ile birlikte inşa ettiği oyun kimliğini korumaya çalışıyor. Sorun şu: Avrupa maçları Türk takımlarını her zaman yoruyor ve Galatasaray bu sezon da o yükü taşıyor. Şampiyonlar Ligi gruplarında harcanan enerji, hafta sonu ligde fark yaratmayı güçleştiriyor. 2000'lerin başında da bu böyleydi; Avrupa'da ileri giden takım ligde tökezlerdi.

Beşiktaş'ı bu denklemin dışında tutmak hatalı olur. Sezonun ilk yarısında beklentilerin üstünde bir performans sergilediler. Ancak Beşiktaş'ın son on yılına bakıldığında dönemsel parlayıp sonra sönme kalıbı çok tanıdık; bu sezon o kalıbı kırıp kırmayacakları asıl soru.