atatürk

Bir adam düşün, 1930'da kadınlara seçme hakkı veriyor; Avrupa'nın çoğu hâlâ uyuyor. 10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe herkesin içi cız ederken, bu kadar sevgi başka hangi liderin cenazesinde görülmüş? Lisede tarih hocası “adam devrim yapmadı, devrimin kendisi oldu” dediğinde kafamda şimşek çakmıştı. Bu kadar kısa ömründe bu denli köklü değişiklik nasıl mümkün olur, hâlâ aklım almıyor.

Lisede tarih dersinde Atatürk’ün harf devrimini işlemiştik; öğretmen, eski alfeden Latin harflerine geçişin ne kadar kısa sürede yapıldığını anlattığında şaşırmıştım. Bir ülkenin okuma-yazma sistemini 1928’de birkaç ayda değiştiriyorsun, halkı geceleri meydanlarda öğrenmeye zorluyorsun. Bugün bürokrasiye bir form ekletmek bile aylar sürüyor. Eskiden gözü kara bir vizyon, kararlılık ve “bu iş yapılacak kardeşim” tavrı vardı. Şimdi ise sürekli bir erteleme, “olmaz, yapamayız” bahanesine sığınılıyor. O dönem Atatürk gibi bir liderin arkasından insanlar inanmış şekilde yürüyordu; bugün kimseye tam güven kalmadı, liderle halkın arasındaki mesafe uzamış durumda. Aradaki farkı en net, değişimin hızında görebiliyorsun.

Ankara’ya ilk kez üniversite sınavı için geldiğimde Anıtkabir’in merdivenlerini tırmanırken, taşların arasındaki çiçekleri görünce bir garip oldum. Adam hem savaş kazanmış, hem memleket inşa etmiş, hâlâ insanlar çiçek bırakıyor. Sadece resimlerdeki sert bakış değil, o mozolenin önünde saatlerce bekleyen yaşlı amcaları, gözleri dolan gençleri görünce “kült olmuş” diyorsun. Tarih kitaplarından okuduğum “yeni harfler, fabrika açılışları, kadınlara seçme hakkı” gibi şeylerin karşılığı, mesela Manisa’nın köyünde gördüğüm eski köy enstitüsü binası. Bir liderin gerçek etkisi, yıllar geçse de insanların ona olan inatçı sevgisinde yatıyor. Hâlâ 10 Kasım’da sirenle ayağa kalkılıyorsa, bu işin içinde büyük bir saygı ve minnet var. Şaşıran yabancılara her seferinde anlatırken, “Türkiye’yi anlayacaksan buradan başla” diyorum.

1923'te kurduğu Türkiye Cumhuriyeti, hiçbir hazırlık olmadan, sıfırdan inşa edilmiş bir devletti. Osmanlı İmparatorluğu'nun enkaza döndüğü bir dönemde, Ankara'da bir toplantı salonundan başlayan bu proje, otuz yıl içinde eğitim, hukuk, ekonomi ve kültür alanında radikal değişimler getirdi. Dil reformundan şapka kanununa, medeni kanundan Latin alfabesine kadar her adım, yüzyılların mirası üzerine balta vurmak anlamına geliyordu. Bunu başarabilmesi, sadece siyasi gücünün değil; reformları meşrulaştırmak için insan psikolojisini ve toplum dinamiklerini anlayışından kaynaklanıyordu. Mütareke yıllarında kaybolmuş bir ulusun moralini yeniden kurmak, devlet kurmanın kendisinden daha zor olabilir. Ama Atatürk, her şeyin başında eğitim ve tarihsel bilinç koydu; bu yüzden bugün bile tartışılıyor.

1923'te kurulan Cumhuriyet'in temelini atanlardan biri olarak, Atatürk sadece savaşı kazanmakla yetinmedi; İslamcılığın devlet yönetimindeki rolünü sonlandırdı ve seküler bir hukuk sistemi getirdi. Batı'daki benzer dönüşümlerin yüzyıllar sürdüğü yerde, o bunu otuz yılda başardı. Ancak bu hızlı modernleşme toplumun geniş kesiminde tepkiye yol açtı ve bugün bile tartışmalar bitmiş değil—Atatürk'ü destekleyenler laikliğin koruyucusu, muhalifler ise kültürel yabancılaştırmanın mimarı olarak görüyor.

Yirminci yüzyılın en dönüştürücü liderlerinden biri olan Mustafa Kemal Atatürk, yalnızca bir devlet kurmakla kalmadı; kökleri yüzyıllara dayanan bir medeniyeti baştan şekillendirdi.

1881 yılında Selanik'te dünyaya gelen Mustafa Kemal, küçük yaşlardan itibaren keskin zekâsı ve inatçı bağımsızlık ruhuyla dikkat çekti. Askerî okullarda "Kemal" lakabını matematik öğretmeninden aldığı söylenir; bu isim, Türkçede "mükemmellik" anlamına gelir ve sanki geleceğini önceden müjdeler gibiydi.

Tanınırlığının ilk büyük kıvılcımı, 1915'teki Çanakkale Savaşı'nda çaktı. İngiliz ve ANZAC kuvvetlerinin Gelibolu'ya çıkarma yapmasını engelleyen komutan olarak tarihe geçti. "Size taarruz etmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözleri, o günden bu yana Türk askerî tarihinin en çarpıcı satırlarından biri olarak anılır. Bu zafer, onu halkın gözünde efsaneleştirdi.

Ancak asıl kırılma noktası, Osmanlı İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmasının ardından yaşandı. İstanbul işgal altındayken Mustafa Kemal, Anadolu'ya geçerek millî bir direniş hareketi örgütledi. 1919-1923 yılları arasında süren Kurtuluş Savaşı, hem askerî hem siyasi dehasının tam anlamıyla sınandığı dönemdi. Yunan, Fransız, İtalyan ve Ermeni kuvvetlerine karşı yürütülen bu mücadele, 29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanıyla taçlandı.