recep tayyip erdoğan

İstanbul'un Kasımpaşa semtinde 1954'te doğan Erdoğan, 2002'den beri Türkiye'nin siyasal hayatının merkezinde duruyor. Belediye başkanlığından çıkıp iktidar partisini kurduğunda kimse bu kadar uzun süreceğini tahmin etmedi. Yirmili yaşlarında İslami çevrelerde örgütlü bir gençken, bugün NATO üyesi bir ülkenin başkanı olması tek başına bir sosyal mobilite hikâyesi değil, aynı zamanda Türkiye'nin son iki on yılının siyasal dönüşümünün de barometresidir.

2002 seçimlerinde AK Parti'ye oy veren biri olarak, Erdoğan'ın ilk yıllarındaki değişim vaadine samimiyetle inanmıştım. 2005'te AB müzakereleri, ekonomideki toparlanma, IMF ile iplerin koparılması derken umut vardı. Ama 2011 sonrası iş raydan çıktı. Özellikle Gezi olaylarında gördüğüm kutuplaştırıcı üslup, medyaya baskı, liyakatsiz atamalar ve ekonomideki inatçı yanlışlar (mesela “Faiz sebep, enflasyon sonuç” çıkışı) bende tam anlamıyla hayal kırıklığı yarattı. Şu an ülkede korku iklimi, ekonomik kriz ve gençlerin bitmek bilmeyen yurtdışı hayali varsa, bunda onun tek adam rejimini inşa etmesinin büyük payı var. Kendiyle aynı fikirde olmayanı “hain” ilan eden bir siyaset tarzı, bu ülkenin taşını toprağını yordu, tüketti.

2003’te başbakan olduğunda, henüz dolar 1,3 liraydı; şu an 30’un üstüne dayandı. İstanbul’un Anadolu Yakası’nda 90’larda bakkallık yapan dayım, “Erdoğan gelirse ekonomi düzelir” diye bağırırdı. 20 yıl sonra aynı dayı, markette ürün etiketine bakıp sessizce iç geçiriyor. 2013’teki Gezi olaylarından sonra kutuplaşma aldı başını gitti. Herkesin Erdoğan’la ilgili kesin bir fikri var, gri alan bırakmıyor kimse. Sağlam bir tabanı var; ne dese alkışlanıyor. Ama muhalefet kanadı da asla affetmiyor. İki uçta yaşayan bir ülke olduk, çünkü en tepedeki figür her hareketiyle gündem belirliyor.

Kasımpaşa'dan çıkıp 2023'e kadar iktidarda kalan adam, Türkiye'nin son çeyir asrını tek kişi gibi yönetmiş olsa da, siyasi mirası hakkında fikir birliği yok. Kimisi onu modernleştirici görürken kimisi otoriterleştirmekle suçluyor. Asıl merak edilen şey şu: Erdoğan olmasa Türkiye bugün nereye varmış olurdu, yoksa o da sadece tarihsel dalgaların üstünde yüzen bir şamandıra mı?

Türk siyasetinde yirmi yılı aşkın süredir merkezdeki tek isim, ve bu kadar uzun bir iktidar döneminin sonunda hâlâ tartışılan en sıcak konu. Erdoğan'ın başa gelişi ile gidiş arasındaki fark, sadece kişisel değişim değil; ülkenin bütün kurumlarını yeniden şekillendirmenin hikâyesi.

1994'te İstanbul Belediyesi'ni aldığında henüz bir yerel yönetici idi. Kasımpaşa'da doğmuş, imam hatip lisesinde okumuş, Mimar Sinan'da eğitim görmüş biri olarak başladı. O beş yıllık başkanlık döneminde İstanbul'u "Anadolu'dan gelen başkan" imajıyla yönetirken aynı zamanda bir siyasi hareketin öncüsü haline geldi. Fatih Camii'nde Mevlevi müziği konseri vermek, o dönemde radikal bir hamleydi.

Siyasal İslam'ın Türkiye'de güç kazanması ile Erdoğan'ın yükselişi paraleldir. Refah Partisi'nin kapatılmasından sonra Adalet ve Kalkınma Partisi kuruldu ve 2002'de iktidar oldu. O seçimde yüzde 34 ile çıkan sonuç, Türkiye'nin sağ-merkez seçmeni için bir açılıştı. Daha sonraki seçimlerde yüzde 49, 50'lere ulaştı. Bu rakamlar, muhalif kesimin "diktatörlüğe gidiş" uyarılarını duymasına rağmen, milyonların tercihini gösteriyor.

Ancak iktidarın son dönemleri, karar mekanizmalarının darlaştığını, muhalefetin basında ve mahkemelerde sıkıştırıldığını ortaya koydu. 2016 sonrası, özellikle Anayasa değişiklikleri ile başkanlık sistemine geçiş, gücün daha çok bir kişide toplandığı anlamına geldi. Geçmiş uyarılar ve günümüz gözlemler arasında uyum var: Erdoğan, kurumları zayıflatıp kişisel iktidarı güçlendirdi.

İstanbul’da bir dönem “kim bu adam?” diye merak eden kalmamıştı; şimdi de “onsuz ne olur?” diye tartışan bitmiyor. 2002’deki o meşhur balkon konuşmasını hâlâ hatırlıyorum, adam hem umut hem endişe dağıtmıştı. Ekonomideki iniş çıkışlar, bir gün 1 dolar 1,2 lira, ertesi gün 30 lira... Herkesin cebine dokunan bir dönemin mimarı. Meydanlarda “şimdi buradan bol bol alkış alırım” deyip milleti gaza getirmesi meşhurdur, az buz polemikçi değildir. Diplomasiden futbola, market fiyatlarına kadar her şeye karışan bir lider tarzı var; seveni tapar, sevmeyeni kaçacak köşe arar. Siyasette bu kadar uzun kalıp hâlâ gündemi belirleyebilmek her babayiğidin harcı değil, hakkını yememek lazım. Tek adam mı, halkın adamı mı tartışması ise daha çok su götürür.

1980'den beri Türk siyasetinin merkezinde olan Erdoğan, iki farklı dönemde ülkeyi yönetmiş bir isimdir: Belediye başkanlığı (1994-1998), başbakanlık (2003-2014) ve cumhuaşkanlık (2014-). Her dönemi kendi mantığıyla değerlendirmek gerekir çünkü siyasi ağırlık merkezleri tamamen değişmiş.

İlk belediye döneminde İstanbul'da görünür bir şehircilik projesi başlattı, ama 1998'de İslami konuşmasından dolayı cezalandırıldı. Bu olaydan sonra siyasi tarzında belirgin bir kaymış vardı: daha merkezi, daha kurumsal, daha insan hakları söylemi. Başbakanlığında ise ekonomik büyüme (2003-2008 arası yüksek), AB müzakereleri ve çoğunlukçu demokrasi uyguladı. 2016 sonrasında ise sistem değişti, başkanlık sistemine geçildi ve karar mekanizması oldukça merkezileşti.

Eleştirisi kolay: medya baskısı, muhalefeti zayıflatma, kurumların bağımsızlığı. Destekçileri ise ekonomik gelişme, Müslüman kimliğin normalleşmesi ve halk tabanında gücünü gösterirler. Her iki tarafın da gerçeklik payı var ama objektif olarak bakarsanız, son sekiz yılda kurumsal denetleme mekanizmaları zayıflamış, bu tartışılmaz.

2002’deki AK Parti zaferiyle beraber siyasetin dili komple değişti. Mesela Ecevit’in “devlet adamı” havası varken, Erdoğan bayağı halkla iç içe bir profil çizdi. 2010 referandumu ve 2017’deki başkanlık sistemiyle Türkiye’nin yönetim şekli neredeyse ABD modeli gibi yürümeye başladı. Kendinden önceki liderlerle karşılaştırınca, siyasi kutuplaşmayı da zirveye taşıyan adam oldu.

2010 referandumunda sandık başında yaşlı amcam “Erdoğan ne derse o” diyerek oyunu kullanmıştı. Adamın evinde Tayyip’in fotoğrafı duvarda, televizyon sürekli açık, haber sadece TRT. Öyle bir sadakat var ki, parti değişse de fikir değişmiyor. İstanbul’da gecekondu mahallelerinde bu bağlılığı gözümle defalarca gördüm.

Türk siyasetinin en tartışmalı ve en uzun soluklu figürlerinden biri olan Recep Tayyip Erdoğan, ülkenin son yirmi yılını neredeyse tek başına şekillendiren bir isimdir. 26 Şubat 1954'te İstanbul'un Kasımpaşa semtinde, mütevazı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. O dar sokaklardan Türkiye Cumhurbaşkanlığı Sarayı'na uzanan yolculuk, hem kişisel bir dönüşümün hem de bir ülkenin değişiminin hikâyesidir.

Erdoğan'ın siyasi kimliği, gençlik yıllarında Milli Türk Talebe Birliği ve ardından Milli Selamet Partisi bünyesinde şekillenmeye başladı. Asıl kırılma noktası ise 1994'te geldi: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nı kazanarak milyonluk şehrin yönetimini devraldı. Belediye başkanlığı döneminde altyapı sorunlarını çözme konusundaki pratik başarısı, onu yalnızca İslamcı bir figür olarak değil, işini yapan bir yönetici olarak da tanımladı. Ancak 1998'de bir şiir okuma töreni sırasında okuduğu dizeler nedeniyle "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" suçlamasıyla yargılandı ve dört ay cezaevinde yattı. Bu olay, onu hem mağdur hem de sembol hâline getirdi.

2001'de kurduğu Adalet ve Kalkınma Partisi, kuruluşunun üzerinden henüz bir yıl geçmeden 2002 seçimlerinde tek başına iktidar oldu. Erdoğan, cezaevinde yatmış olması nedeniyle başlangıçta milletvekili olamadı; ancak kısa süre sonra bu engeli aşarak önce Başbakan, sonra yıllar içinde tartışmasız lider konumuna yükseldi. 2014'te halk oylamasıyla cumhurbaşkanı seçilmesi ve ardından 2017 anayasa referandumuyla başkanlık sistemine geçilmesi, Türkiye'nin yönetim yapısını kökten değiştirdi.