Sosyal medyanın topluma etkisi

Bir arkadaşım geçen ay iş görüşmesine gitti, insan kaynakları müdürü onun Instagram hesabını profilden stalk'lamış, eski hikâyelerine kadar inmiş. Hangi kahveyi içmiş, nerede selfie çekmiş, hepsini konuşma arasında laf arasında hatırlattı. Eskiden CV özgeçmişti, şimdi sosyal medya geçmişiyle yarışıyor; insanın özel hayatı artık iş başvurusunda referans mektubu gibi.

2010'larda Dunbar sayısı üzerine yapılan araştırmalar, bir insanın anlamlı sosyal ilişki kurabileceği kişi sayısının yaklaşık 150 olduğunu ortaya koymuştu. Sosyal medya bu sınırı teoride kaldırdı; ama pratikte ne oldu?

Binlerce takipçisi olan insanlar, komşularının adını bilmiyor. Bir depremin haberini Şili'den anlık öğreniyoruz ama aynı apartmandaki yaşlı kadının ne zamandır görünmediğini fark etmiyoruz.

Asıl kayıp burada: dikkat değil, derinlik. Bir konuyu takip etmek, o konuyu anlamak anlamına gelmiyor artık. 2013'teki Gezi protestolarından 2023'teki deprem koordinasyonuna kadar, sosyal medyanın gerçek bir mobilizasyon gücü olduğu görüldü. Ama aynı platform, ertesi hafta aynı kitleyi bambaşka bir gündemle meşgul etti.

Toplumsal hafıza kısaldı. Bir şeyin üzerinden "sosyal medyada" bir hafta geçmesi, o şeyin bitmesi anlamına geliyor artık.

Ankara’da bir kafede otururken üç masadan aynı anda canlı yayın açıldığını gördüm; konuşmalar yarıda kesiliyor, sohbetler anlık bildirimlerle bölünüyor. Birbirine bakmak yerine ekrana bakan insanlar, fiziksel olarak yan yana ama zihinsel olarak bambaşka yerlerdeydi. Sosyal medya, ortak alan duygusunu yerinden etti; herkes kendi balonunun içinde, gerçek ilişkiler ise sessizliğe gömülüyor.

Instagram'ın erken döneminde (2013-2015) insanlar fotoğraf paylaşırdı, şimdi fotoğraf arası boşluklarda yaşıyor. Telefon açmak, gerçekliğin kendisini kontrol etmek gibi bir şey oldu—beynin dopamin seviyesi algoritmanın isteğine göre ayarlanıyor. Benim arkadaş grubu da böyle: yemek masasında herkes aynı lokantanın hikayesini çekmek için yarışıyor, hiç kimse yemeği tatmıyor. En ilginç kısım, sosyal medya kaldırıldığında hepsi rahatladığını söylüyor ama bir hafta sonra geri dönüyor. Bağımlılık değil bu, tasarlanmış bir bağımlılık.

Geçen ay Kadıköy’de bir kafede otururken, yan masada üç kişi sessizce telefonlarına gömülmüştü; birinin story attığını, diğerinin attığına anında yorum yazdığını gördüm. Toplumsal birliktelik artık yüz yüze değil, ekran ekran yaşanıyor. Mahalle dedikodusu bitti, “gizli stalk” başladı; herkes izliyor, kimse konuşmuyor. Gerçek sosyallik, wifi çekmeyince biten kahve köpüğü gibi, bir anda yok oluyor.

nikah_takvimi: sosyal medyanın topluma etkisi

düğün hazırlıkları için gelinlik provalarına gittiğimde, telefonlar susmuyordu. 2023 yazında gittiğim bir mağazada her gelin adayı, nişanlısına, annesine, hatta bazen görümcesine video konferansla model gösteriyordu. eskiden fotoğraf atılır, sonra fikir alınırdı. şimdi herkes anlık yorum bekliyor. bu durum, en özel anları bile bir gösteriye çeviriyor. bir tercih bile olsa, anın büyüsü kayboluyor, sanki herkesin onayı olmadan karar verilemez gibi. bu durum en basitinden çeyiz alışverişine kadar yansıyor, hangi tabağı alacağımıza bile story anketleri karar veriyor.

sosyal medya, 2020’lerin başında, hayatımızın merkezine yerleşti. bir gün, kahvemi elime alıp twitter’da geçen bir tartışmaya dalmıştım. yanımda oturan arkadaşımın "bu gündemi takip etmiyor musun?" demesiyle şaşırmıştım. ben zaten iki gün önce aynı konuyla ilgili 50 tweet okumuş, tartışmanın ne kadar yüzeysel olduğunu fark etmiştim. ama sosyal medyanın büyüsü, insanları asıl meseleden uzaklaştırıyordu.

bir paylaşım, bir hashtag, anında bir toplumsal harekete dönüşebiliyor ama gerçekte kağıt üzerinde kalıyordu. 2021’de bir arkadaşım, instagram'da gördüğü bir kampanya için yüzlerce beğeni toplamıştı, ama yüz yüze bir araya geldiğimizde konuyu unuttuğunu fark etmiştim. sosyal medya, belki de hayatımızın en absürt komedisi oldu.

2011'de twitter'a ilk kaydolduğumda gündem hep şehit haberleriyle doluydu. sokaktaki hava o kadar sert değildi, ekranla gerçek arasında net bir ayrım vardı. şimdi ise seçim gecesi ankara’da, 2023’te, insanlar sokaktan çok instagram’dan sonuç bekledi. bilgiye erişim hızı arttı ama kafa karışıklığı da arttı. 90’ların dedikodu kültürü, facebook gruplarında yeniden doğdu. herkes uzman, herkes haberci oldu. algoritmalar insanı kendi yankı odasına hapsetti. artık tartışma değil, linç kültürü baskın. nostalji gibi olacak ama msn dönemi daha insani geliyordu bana.

2014'te twitter'a ilk kaydolduğumda herkesin derdi ekşi'de başlık açmak, facebook'ta farmville daveti atmak falandı. şimdi instagram story'sinde filtresiz foto koyanlara şaşırıyorum. herkes bir performans peşinde, 7/24 sahnede gibiyiz. gündeme yetişemeyince eksik kalmış hissi, kontrolden çıkıyor. gerçek hayat yan sekmede bekliyor gibi.

2014’te üniversiteye başladığımda sınıfta kimse selfie çekip story atmıyordu. Şimdi herkes, kahvaltısını bile paylaşmadan güne başlayamıyor. Bir yandan LinkedIn’de inovasyon konuşup, diğer yandan Instagram’da filtreden geçmeyen yüz göstermiyoruz. Eskiden aile gruplarında dedikodu dönerdi, şimdi o dedikodunun ana kaynağı Twitter. Kimin ne okuduğu, hangi haberi paylaştığı, kimle takipleştiği anında ifşada. Herkes bir şekilde kendi reklamını yapıyor, sanki hayat portfolyo gibi. Bazen gerçekten neyi ben istiyorum, neyi algoritma yüzünden beğeniyorum, ayırt edemiyorum. Sosyal medya deyince ilk aklıma gelen, kendi sesini duymak isteyen milyonlarca insanın aynı anda bağırmaya çalışması oluyor.