veri_kurdu

Tatilde en çok pişman olduğum şey, uçağa bindikten sonra oteli değiştirmek isteyip değiştirememiş olmak. Geçen haziranda Antalya'ya gittim, otel fotoğraflarına bakıp "tamam, burası iyi" dedim. Ama gittim, lobiye vardım, pencereden baktım – inşaat alanına bakıyordu oda. İnternet başında oturup başka oteller aradım, buldum da, daha ucuzu bile vardı. Telefonda arayıp sordum, iptal etme ücreti yüzde 80 keseceklerini söylediler. O an hesap makinesi açıp zarar-kar yaptım. Kaldım orada beş gün, her sabah inşaatçıların çekiçine uyandım. Dönerken arkadaşlar "niye değiştirmedin" diye sordu, ben de sadece omuz silktim. Tatil parasını verdin, tatilini de kaybettin işte.

Tatil planlaması yapılırken harcadığım para. Geçen haziran, Antalya'ya gidecektim, iki ay öncesinden oteli, uçağı, kiralık arabayı rezerv ettim. Her biri ayrı siteye giriş, kart numarası, doğrulama kodu. Sonra rehber kitaplar aldım, Tripadvisor'da saatlerce restoran okudum, bir uygulamaya 89 lira verdim çevrimdışı harita için. Tatile gidene kadar planlama masrafı bin lirayı geçti. Oraya vardığımda ilk gün spontan olarak sokakta gördüğüm bir balık restoranında yedim, çok daha iyiydi. Telefonumda 47 tane "mutlaka git" notu vardı, hiçbirine uğramadım, çünkü orada olmak başka şey. Dönüş yolunda hesapladım: planlama için harcadığım zaman ve para, tatilde hiç kullanmadığım bilgiler için gitmiş. Şimdi tattil kararı verince bütçeyi ikiye bölüyorum: bir yarısı gidiş-dönüş masrafına, diğer yarısı "hiç planlamayan ben"e veriyorum. Çok daha az pişmanlık var.

sıfır araba mı ikinci el mi

ben ikinci ele geçtim sonunda. 2018'de sıfır almak için 180 bin lira biriktirmiştim, Volkswagen Polo'ya bakıyordum. showroom'da oturdum, müdür yardımcısı kahve getirdi, fiyat listesini açtı: 210 bin. o gün anladım paranın değeri sadece cüzdanda olmadığını, verginin içinde de eriyor diye.

aynı hafta oto pazarına gittim. 2014 model Polo, 120 bin kilometre, boyası mat çıkmış, ama motor ses çıkarmıyordu. sahibi emekli bir adam, araba bakım defterini gösterdi, her 10 bin kilometrede servise gitmişler. o sırada sıfır arabaya verdiğim değer bitti. garantinin süresi sonra da geçecekti, ama bu arabanın bakım tarihi vardı, kâğıt üzerine yazılı.

sıfır arabanın büyüsü 2000'lerin başında çalışıyor artık. o zaman fabrika kokusu gerçekten bir şeydi, ilk virajda oyuncak gibi hissettiriyordu. şimdi ikinci el 5 senelik araba da fabrika benzeri otogaz kokusuyla geliyor, dijital göstergesi de var. farkı biliyor musunuz? ikinci eldeki o kilometre, o geçmiş sahibin elleriyle yazılı. sıfırda ise sadece satış danışmanının beklentisi var.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı, ilk başta saçma geldi bana. Niye gidip de kendi mutfağımı arayayım, dedim. Ama Stockholm'de dördüncü ayda, saat 11'de sabah kahvaltısında çiğ köfte yerine "veggie meatball" yiyen kendimi görünce anladım. Burada bir Türk marketi buldum, adı Özlem Gıda. Oradan aldığım kuru soğan, kuru biber, çemen, ev yemeği yapabilmek için. Fakat maliyeti korkunç, bir torba nohut 8 krona. Sokakta yediğim kebaplar da sorunlu, et kalitesi belli değil, pide ekmeği ise Türkiye'deki gibi işlenmemiş, çok hafif, çok şekerli. Bir keresinde bir Türk restoranının şefine sordum, niye soslar bu kadar farklı diye. Dedi ki, müşteriler Türk değil, İsveçli, damak tadı başka. Böyle olunca ben de eve kapandım, kendi mutfağımı kullanmaya başladım.

Benim için sıfır arabanın cazibesi hiç olmadı. 2022’de İstanbul’da ikinci el bir Toyota Corolla aldım, o dönem sıfır fiyatı 480 bin liraydı, ben 330 bine 2019 modelini buldum. Arada 30 bin kilometre vardı sadece. 150 bin lira fark verip “ilk ben bineceğim” demek bana mantıklı gelmiyor. Üç ay sonra kasko poliçesi, ilk bakım, aksesuar derken sıfır alınca masraf da bitmiyor. İkinci elin ilk sahibini bulup, servise gidip geçmişini ekrandan tek tek izleyip aldım. O güven bende iş görüyor zaten, garantili olmasa da.

Benim pişmanlığım çoğunlukla "daha fazla görmek" hırsından çıkıyor. Geçen Nisan'da Antalya'ya gittim, üç gün vardı. İlk gün Kaleici'yi dolaştım, ikinci gün Aspendos'a gittim, üçüncü günü de deniz kenarında oturup kitap okumaya ayırdım. Kitap okurken yanımdaki aileleri izledim – hiç hareket etmiyorlardı, sadece orada bulunuyorlardı. Evime dönünce anladım ki en kaliteli saatler o ölü gibi oturduğum zamanlar olmuş. Fotoğraf çektim, antik şehirleri gördüm ama tatilden çıkardığım haz, hiç hareket etmediğim o son günün sessizliğinde yatıyordu. Şimdi gidersem sadece bir yeri seçiyorum, oraya yerleşiyorum. Listecilik, tatilden ziyade iş gibi hissettiriyor.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı, aslında kendi kendini kandırmanın sanatıdır. Gittiğin ülkede mutlaka bir Türk restoranı vardır, fakat o restoranın Türkiye'yle ilişkisi sadece adında sınırlıdır. Lisbon'da buldum böyle bir yeri, 2019'un Eylülünde. Menü İngilizce, Portekizce ve "Türkçe" yazılıydı. Adana kebabı sipariş ettim, gelen tabakta kebabın yanında patates püresi vardı. Patates püresi. Türkiye'de kimse Adana kebabıyla patates püresi yer, ama burası Avrupa, burada her şeyin yanına patates gelir, o kadar.

Fiyat konusu ayrı bir acı. Amsterdam'daki bir Türk menemenine 18 euro ödedim. On sekiz euro. Menemenin içinde ise Türkiye'de bulunmayan bir malzeme vardı: nostalji. Pahalı, tuzsuz ve garson bana "Türk yemeği, evet?" diye sordu sanki ben de emin değilmişim gibi. Bir arkadaş daha sonra anlattı, Berlin'de dönerci Türk değil Suriyeli, ama döneri Berlinlilerin beklentisine göre hazırladığı için şehrin en meşhur yeri olmuş.

Sonunda anladım ki yurt dışındaki Türk yemeği, Türk yemeği değildir. İthalatçı bir versiyonudur, orijinalin kötü bir fotokopisidir. Evde annemden öğrendiğim menemenin tadını burada hiç bulamadım. Bulunmayacak da.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı sorusunun cevabı kişiye göre değişiyor. Ben Amsterdam'da yaşarken ilk ay hiç arama gereği duymadım. Hollandalı peynirler, balıklar, çikolataları keşfetmek için yeterince meşgul idim. Ama ikinci ay saat 14:00'te, ofisteki kantinde sos dökmüş bir sandviç yiyorken birdenbire Gaziantep'teki kebapçının adını hatırladım. O gün işten çıkıp şehrin dört bir tarafını dolaştım.

Bir Türk marketi buldum, Amsterdam'ın Doğu tarafında. Sahibi Ankara'dan göçmüş, 1987'den beri burada. Çörekotlu sucuk satıyordu, fiyatı pahalı ama tadı evdeki gibi. Aldığım bulgur, bulgur gibiydi. Sonra restoranları denemeye başladım. Kalitesi hiç sabit değil. Istiklal isimli bir yerde adana kebabı 18 euro, ama ete bakıldığında 8 euroluk hareket vardı. Garson "Avrupa standartlarına göre pişiriyoruz" dedi. Türkiye standardına göre pişirseniz ne olur diye sormak istedim ama sormadım.

Londra'da çalışan bir arkadaş dedi ki, orada Türk yemeği arayışı çocukların oyunu. Soho'daki restoranlar turist için, gerçek Türk kültürü Whitechapel'de, Banglatown'ın yanında. Gittim, doğru söylemiş. Orada bir Türk teyze fırında simit yapıyordu, 1 pound. Simit simit gibi çıktı. Ama her gün orada yemek yiyemezsin, ekonomik değil, zaman da ayıramıyorsun.

Sonunda anladım: yurt dışında Türk yemeği arayışı nostalji arayışı. Aslında özlenen yemek değil, yemeğin yanında masanın yanında oturan insanlar, konuşulan lehçe, bahçedeki ağaç. Bunu Amsterdam'da hiçbir restoran veremez.

Uyku düzeni bozukluğuyla mücadele konusunda ben de 2019'dan beri uğraşıyorum. İstanbul'dan Berlin'e taşındıktan sonra ilk ay saati hiç tutturamadım, akşam 11'de uyuyup saat 3'te uyanıyor, sonra 6 saate kadar yatıyor kalıyordum. Melatonin, magnezyum, L-teanin hepsi denedim. Hiçbiri çalışmadı.

Şu anda işe yarayan tek şey: akşam 9'dan sonra telefon kapatmak ve o saatte oda sıcaklığını 16-17 dereceye indirmek. Yazılı not tutmak da yardımcı oldu, yani yatmadan 20 dakika önce defterime o günün stresli olaylarını yazıyorum, sanki beynimin o bilgileri dışarı atmasını sağlıyorum. Kahvenin etkisini de gözlemledim: öğleden sonra 3'ten sonra hiç içmiyorum.

Haftasonları bile düzeni bozmamak zor ama bozmak daha zor. Bir kere düzene girdikten sonra pazartesi sabahı uykuya dönmek cehennem oluyor. Uyku düzeni bozukluğu sadece uykusuzluk değil, tüm gün performansının çökmesi demektir.

Samsung SGH-X100 ile 2004’te tanıştım, o zamanlar akıllı telefon yok, sadece tuş ve minik ekran var. Ankara Kızılay’da otobüsten inerken cebimden düştü, asfaltta belki beş metre sürüklendi. Cihazda minik bir iz oldu ama ekran, tuşlar, zil sesi sapasağlam kaldı. Şarj aletini bulmak için çantada anahtarlıklarla boğuştuğu halde tık demedi. Şimdi S23 Ultra’ya minik bir darbe gelse ekranı serviste. O eski cihazlar kutudan çıkar çıkmaz koruyucuya ihtiyaç duymazdı. Dayanıklılık meselesi üretici tercihiyle ilgili, malzeme kalitesinin düşmesi bence gözle görülür durumda.

Akıllı saati bilekte taşımanın ilk ayında kendimi bir veri noktası gibi hissettim. Garmin Watch'umu aldığımda kalp atışı, uyku döngüsü, stres seviyesi—her şeyi ölçüyordu. Sabah 6'da alarm yerine bilekten titreşim almak gerçekten işe yarıyor, kimseyi uyandırmadan kalkabiliyorsun. Ama burada sorun başladı. Veriler beni paranoyak yaptı. Gece 3'te uyandığımda ekranda "uyku kalitesi %62" yazısını görünce aslında hiç sorunum olmadığı halde sorun arayışına girdim. Üç hafta sonra saati sadece antrenman yaparken takıyorum. Veri takıntısı gerçek kaygıdan daha zararlı. Akıllı saat bir araç, verisine esir olursan işe yaramıyor.

evden çalışırken ofisten daha fazla çalışıyorsun aslında. ben 9-17 diye başladığım işi evde 8-20 ye çektim, fark etmez diye düşündüm ama beynin kapanmıyor. bilgisayar açık kaldığı sürece bir mesaj gelebilir, bir deadline yaklaşabilir. ofiste en azından kapı kapatıp çıkıyordun.

internet sıkıntısı çok abartılmış ama elektrik sıkıntısı hiç konuşulmuyor. ben yazın 3 kez elektrik gitti, sunucu bağlantısı düştü, dosyalar korrupta oldu. ofisler jeneratörlü, evler değil.

sosyal izolasyon meselesi de var. ben ilk 6 ayda kimseyle konuşmamışım fark etmedim ama 2. yıl depresyon başladı. kahve molasında bile birinin "iyi mi" demesi önemli çıktı sonra.

yazılım geliştirici arkadaşım 2021de evde 3 proje eş zamanlı yönetiyordu, hiç toplantı yok diye düşünüyordu. sonra zoom yorgunluğundan burnundan kan geldi. ses kapalı kalsın diye sessiz masa almıştı, ses açık olmasından daha stresli oldu.

ChatGPT'ye sorulmayacak sorular derken aslında bir mantık var. Ben 2023 sonunda finans haberlerine dayalı bir analiz istediğimde modelin 2021'de kalan bilgisiyle cevap verdiğini gördüm. Dolar kuru, kripto fiyatları, borsa endeksleri gibi canlı veriler için hiç işe yaramıyor. Kişisel sağlık tavsiyesi almak da riskli, ben bir mide ağrısı için sordum, içinde "tıbbi profesyonelle görüş" cümlesi vardı ama yapay zeka bir seçenek sunmuştu, yanlış olabilirdi. Yasal meseleler, vergi, miras gibi konularda da aynı risk var. Daha tehlikeli olan taraf şu: model çok emin konuşuyor, sanki biliyormuş gibi. Hâlbuki sallıyor. Birisi "bu yatırımı yapmalı mıyım" diye sorunca, model bir tavsiye verebilir ve sen zarar görürsün. Yani soru sorulabilir ama verilen cevaba inanmadan, uzman onayı alarak hareket etmen gerekir. Eğer bunu yapacaksan zaten ChatGPT'ye niye soruyorsun ki.

Türkiye'de eğitim sisteminin en büyük sorunu, insanları düşünen bireylere dönüştürmek yerine cevap makinelerine çevirmesidir. 2015'te lise öğretmenim bana "neden böyle yaptın, nasıl düşündün" diye sordu, cevabım "kitapta öyle yazıyordu" oldu. O an anladım ki ben soru çözmekteyim, öğrenmekteyim değil.

Sınavlara hazırlanmak için özel kurslara gidiyorsun, orada da aynı sorular tekrar ediliyor. Bir soru 47 farklı şekilde soruluyor ama temeli aynı. Çocuk bunu görüyor, "ben bunu 100 kez çözdüm, neden anlamadığımı bilmiyorum" diye kalıyor. Matematikteki bir formülü nereden geldiğini, neden böyle çalıştığını hiç öğrenmiyor. Sadece hangi durumda uygulanacağını ezberliyorum.

Aslında sistem öğrenciyi suçlamıyor. Öğretmen de test yetiştirebilmek için ezber yöntemi kullanmak zorunda. Fen lisesinde sınıfta 60 kişi varsa, her birine "git araştır, kendi çözümünü bul" diyemez. İnsan kaynağı yok, zaman yok, sistem yok.

Sonuç olarak, bu sorun eğitimden değil, eğitim politikasından kaynaklanıyor. Ve politika değişmeyecekse, ben de çocuğumu özel kursa göndereceğim, tıpkı herkes gibi.

Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Geçen yıl bir vergi danışmanının raporunda "istihsal" kelimesini gördüm, ne demek olduğunu bulup öğrenmek zorunda kaldım. Üretim demişti sonra. Niye hâlâ kullanıyor diye merak ettim, adam 1980 doğumlu, ben 1992. Belki o zamanlar okulda böyle öğretiyorlardı. Şimdi 15 yaşındaki birisi "istihsal" dese, çoğu kişi "İngilizce mi bu" diye sorar.

"Mühim", "gayret", "münasip" gibi kelimeleri ben Osmanlı Türkçesi sanıyordum öğrencinliğimde. Dedem sık kullanırdı, ben de o dönem konuşma tarzını arkaik zannediyordum. Ama yazılı metinlerde çok geç anladım ki bunlar sadece eski değil, aslında çok mantıklı kelimelerdiler. "Mühim" önemli demek, "gayret" çaba demek. Niye değişti biliyor musunuz? Hiç kimse kullanmayınca kayboldu. Dil canlı bir sistem değil, biz ölümü tercih ettik.

Kendi deneyimim: Bankada "müştemilat" yazılı bir belgede görmüştüm, ek binalar anlamına geliyormuş. Tapu kayıtlarında, gayrimenkul sözleşmelerinde hâlâ var bu kelimeler. Ama konuşma dilinde kimse "müştemilat" demez, "ilave yapı" diye kısaltmışız. Zamanla dilden çekilen kelimenin yerine başka bir şey geliyor ve eski kelime unutuluyor. Basit, hızlı, yabancı kökenli kelimeler daha cazip geliyor bize. "Meşakkat" yerine "zorluk", "müzayaka" yerine "dar durum". Tabii ki dil gelişiyor, ama bu gelişme bazen kayıp demek oluyor.

İstanbul’da sabah 7.45 metrobüsü, Zincirlikuyu yönü. Cüzdanı önde, telefonu fermuarlı cepte tutuyorum. Özellikle kalabalıkta, çanta ön tarafta taşımak şart. Bir keresinde 2023 Mart’ta, Mecidiyeköy’de cüzdanımı normal cebimde unuttum, inişte kayboldu. Aradım, bulamadım. O günden beri kartlarım için silikon kılıflı kartlık kullanıyorum, kaymıyor, çabuk çıkmıyor. Banka kartının kaybolması bir yana, yeni kart gelene kadar dijital ödeme uygulaması indirdim, tamamen QR kodla geçişe döndüm. Şu anda toplu taşımada nakit taşımıyorum, her şeyi telefona yükledim. Hem daha az panik, hem daha az kayıp.

Bir evrak dosyasını organize ederken 1987 tarihli bir muhasebe defteri buldum. "Muhasebeci" değil, "defter tutıcı" yazıyordu. O sayfaları okurken fark ettim ki, insanlar o zaman "emniyet" derken şimdi "güvenlik", "münasip" derken "uygun" diyor. Kelime değişmiyor, kelime ölüyor. Ölmeden önce de bir süre kimse anlamıyor. Dedemin yazılı eserlerinde "müzayaka", "meşakkat", "duhul" gibi kelimeler vardı. Ben bunları okurken Osmanlı Türkçesi sanıyordum, oysa bunlar onun günlük konuşmasıydı. Şimdi 2024'te aynı durumdaki bir kelimeyi sosyal medyada kullanan biri yanlış yazıyor sayılıyor. Dil değişiyor diye konuşan linguistler haklı ama ben buna değişme değil, seçme diyorum. Biz bu kelimeleri bıraktık, onlar gitmedi.

İstanbul'da otobüs beklerken fark ettim, sabah 7-8 arası binenlerin yüzünde hiç umut yok. 2019'da Beşiktaş-Eminönü hattında saat 7.45'te bindim, 40 dakika ayakta kaldım, yanımda 65 yaşında bir adamla omuz omuzaydık. Adam hiç şikayet etmedi, sadece pencereden dışarı baktı. O yolculuk bana öğretti ki, toplu taşımada zaman seçimi her şey. Aynı güzergahı saat 10'da binince 15 dakikada eve vardım, oturdum, kitap okudum. Şimdi eğer işim izin verirse sabahın erkeni gitmiyorum. Esneklik varsa, kalabalığın dağıldığı saatleri tercih etmek mantıklı. Kendi deneyimim, Istanbul'da 1 saatlik yolculuk ile 15 dakikalık yolculuk arasındaki fark sadece mesafe değil, ruh sağlığı meselesi.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak için ben uçak modunu kullandım, ama tam anlamıyla değil. Telefonun ayarlarına girdim, sadece iletişim uygulamalarını açık bıraktım, Instagram, X, TikTok'u kapattım. İlk üç gün elimde telefon vardı ama hiçbir şey açacak uygulama yoktu. Boşluğu fark ettim çok net. Kahvaltı sırasında otomatik olarak telefona uzanıyordum, ama ekranda sadece saat vardı. Dördüncü gün bu refleksi kontrol etmeye başladım.

Sonra gerçek adım attım: telefonun şifresini değiştirdim, parolayı kağıda yazıp çekmecede bıraktım. Sosyal medya uygulamalarını yüklemek için her seferinde o kağıdı bulup yazması gerekiyordu. Hiç yapmadım. Eğer bir şey yapmak için bu kadar zorluk çıkarırsan, beyinin tembel kısmı pes ediyor. İki hafta sonra LinkedIn'i de sildim, LinkedIn bile scroll festivaline dönmüştü.

Önemli olan şey şu: uygulamayı silmek kolay, ama algoritmaya karşı sürekli direnç göstermek zor. Uygulamayı sildikten sonra çoğu insanın tarayıcıdan girme hevesi kalmıyor. Çünkü bir tıkla açılan şey değil, yazması, şifresi hatırlaması gerekiyor. Benim için bu yeterli oldu. Şimdi telefonumda 40 uygulamadan birisi kaldı, tamamı iş ve harita.

İstanbul'da yaşayan biri olarak, toplu taşımayı kullanan her insanın bir gün kendini "nasıl da buraya sıkıştım" diye sorduğu anı vardır. Ben de Mart 2024'te yaşadım bunu. Sabah 8.45'te Taksim-Şişli metrosuna bindim, vagon o kadar dolu ki kapılar açılırken benim sırtım dışarıda kaldı. Biri iterek beni içeri soktuktan sonra ayaklarımın yerden kesildiğini hissettim. Bir saat boyunca insanların nefesleri yüzüme çarptı, çantamın askısı omuzuma batıyordu. Metroya bindiğimde 42 kiloluk biri olmayı tercih ettim. Daha sonra İZBAN'ı denedim, Halkalı-Bağcılar hattında. Vakit gece 19.30 sularıydı, vagon neredeyse boştu. Oturdum, pencereden Boğaz'ı seyrederken işe gidiyorum diye hissettim kendimi. Aynı rota, aynı mesafe ama farklı saatler başka bir dünya. Otobüslerde ise şoförün stres seviyesi doğru orantılı benzin fiyatıyla değişiyor. Ocak 2024'te Halkali otobüsünde şoför kırmızı ışıkta durmuş, arabalar boş olmasına rağmen. Sordum neden, "Ceza yemek istemiyorum" dedi. Toplu taşıma Türkiye'de bir istatistik değil, bir psikolojik test. Saati, yolculuğun mevsimini, hava sıcaklığını, şoförün ruh halini hep birlikte düşünmen lazım.

Freelancer olmak Türkiye'de işin ekonomik tarafı dışında bir muhasebe dersi olmaktan çıkmıyor. Ben 2021'den beri Upwork ve Fiverr'da yazılım danışmanlığı yapıyorum, döviz geliri var ama parayı cebime koymak hale gelmiş durumda. Wise hesabımı açtığımda bankacı "bu hesaptan para çekemezsiniz" dedi, açıklaması yapmadı, sadece baktı. PayPal Türkiye'de yasaklı, Stripe'ı aktifleştiremiyor, Payoneer ise komisyonlarıyla seni çıkmazda bırakıyor.

Vergi meselesi ayrı bir cehennem. Vergiye tabi olmadığını düşündüğüm 3.000 dolarlık bir projeye vergi müfettişi çıktı, ceza kestiler. Şimdi her ay muhasebeciye gidiyorum, freelance gelirini nasıl beyan edeceğimi soruyorum, her seferinde farklı cevap alıyorum. Dün muhasebeci "kur farkını ayrı tutun" dedi, bugün vergi danışmanı "tutmanıza gerek yok" dedi.

Kur riski de ciddi. Mayıs 2023'te 25 dolar saatlik işe anlaştım, ağustos'ta parayı çektim, dolar 25 lirayken 32 olmuştu, kazancım yüzde 28 düştü. Amerikalı müşteri "parayı gönder dedim" sanıyor, benim burada enflasyon var, kur dalgalanması var bilmiyor.

Freelancer olmanın Türkiye’deki en garip yanı, işin kendisinden çok ödeme ve vergi mevzularıyla uğraşmak. 2022’de ilk defa Fiverr’dan iş aldım, para geldi diye sevindim ama banka komisyonuyla SWIFT ücretini görünce hevesim kırıldı. 200 doların 18 doları gitti, kalanını çekene kadar döviz kuru üç kez oynadı. Kendi adıma şahıs şirketi açtım, 1400 lira aylık Bağ-Kur ödüyorum. Hesap kitap yapınca çalıştığım projelerin neredeyse beşte biri zaten devlete ve bankalara gidiyor. PayPal olmayınca ödemeyi almak için transferden transfere koşmak, bazen üç gün beklemek zorunda kaldım. Bir de platformlar her ay “adresini tekrar onayla” diye mail atıyor, pasaport fotoğrafı, fatura, ikametgâh, ne ararsan yüklüyorsun. Şahsi deneyimimle, Türkiye'de freelance çalışmak teknik bilgiden çok bürokrasiyle başa çıkmak demek. İş bulmak dert değil, parayı getirmek mesele.

Geçen ayın başında internet kesildi evde. Modemde sorun varmış, teknisyen ertesi güne randevu vermişti. İlk iki saat panik modu, telefonu kontrol etmek için elim gitti. Sonra alışkanlık kırılınca garip bir sessizlik başladı.

Öğleden sonra kitap okudum. 2015'ten beri böyle uzun bir oturuş yoktu. Sayfaları çevirirken akıl dağılmıyordu, bildirim beklemiyor insan. Sonra evdeki kağıtları düzenledim, eski faturalar, bankacılık belgelerini dosyaladım. Normalde bu işler takvim uyarısı gelene kadar kalır.

Akşam yemekte eşimle konuştuk. Başında telefon olmadan masada oturup sohbet etmek, kaç yıl olmuştu? Çocukluk hatırladım, babamın gazetesini okuması, annemin radyoyu açması. O zamanlar dış dünya böyle geliyordu, filtresiz.

Ertesi sabah teknisyen geldi, internet geri döndü. İlk şey harita açmak oldu, yol tarifi kontrol etmek için. Sonra bildirimleri kaydırdım, kayıp bir şey var mı diye. Hiçbir şey olmamıştı aslında. Ama 24 saat içinde beynimin nasıl rahatladığını, sonra nasıl da bağlantı aradığını fark ettim.

Bayram ziyaretleri artık WhatsApp'ta "Bayramınız kutlu olsun" mesajıyla bitmek üzere. Ben 2015'te hala tüm akrabaları ziyaret ediyordum, Ankara'dan İstanbul'a gidip geliyordum, 8 saat yol. Şimdi bakmıyorum, sadece Instagram'daki "bayram pozu" fotoğrafı beğeniyorum. Ekonomik sebep var tabi, benzin fiyatları. Ama asıl sebep başka: Herkes farklı saate çalışıyor, kimse aynı şehirde oturmuyor, hepimiz telefonun ekranından konuşmaya alıştık. 2020 sonrası bu tamamen normal oldu. Dün amcamla 3 yıl sonra yüz yüze görüştüm, 20 dakika sonra "iyi bari" deyip ayrıldık. Sohbet konusu kalmamıştı. Bayram ziyaretleri artık nostalji, zorunluluk değil. Ya gidiyorsun çünkü "yapmalısın" diye düşünüyorsun, ya da hiç gitmiyorsun, kimse sormuyor.

Sokak sanatı Türkiye’de hâlâ “duvarı boyayan çocuklar” seviyesinde algılanıyor. Mesela Moda’daki devasa mural’ler, Kadıköy Belediyesi izin verdiği için yaşadı, yoksa ilk sprey kutusu sesiyle zabıta. 2022 yazında Alsancak’ta gördüğüm bir stencil, ertesi gün beyaz badana ile kapandı. İronik tarafı, yanındaki kırık kaldırımı kimse görmüyor ama duvardaki grafiti büyük suç.

Ekonomik kriz, malzeme fiyatlarını da vurdu. Sprey boya almak isteyen genç, 2020’de 15 liraya aldığı boyanın 2024’te 100 liraya çıktığını görüyor. Bunu konuştuğum bir grafiti sanatçısı, “sokakta sanat yapmak gerçekten lüks oldu” dedi geçen ay. Galeriye giren işler ise genellikle steril, havalı “şehirli” projeler. Sokakta risk almak başka, küratör onayıyla sanat yapmak başka.

Bu ülkede sokak sanatçıları bir yandan polisle, bir yandan belediyeyle, bir yandan da “duvarı niye boyadın” diyen amcalarla uğraşıyor. O yüzden Türkiye’de sokak sanatı, biraz inat, biraz da delilik işi bence.