Çocuklara ekran süresi verme ikilemi

Tablet veriyorum çocuğa, 20 dakika YouTube izlesin diye. Sonra 40 dakika oluyor, ben de işim var diye geçiştiriyorum. Akşam yatış saati gelince ekranı almaya çalışırken çıkmazlara giriyorum. Çocuk ağlıyor, ben stres yapıyorum, herkes kaybediyor. Sonunda anladım ki bu, disiplin sorunu değil. Ben de sınır koymaktan kaçıyorum çünkü ekran, sessiz bir çocuk demek ve ben de yorgunum.

Gerçekçi olmak gerekirse, çocuğu hiç ekrana koymamak fantezi. Ama ben akşam 8'de sonlandırma kararı aldığımda, saat 7'55'te kesin bitiriyorum. Ara vermeden, pazarlık yapmadan. İlk 3 gün itiraz ediyor. 4. günden itibaren zaten alışıyor çünkü sınır net ve değişmiyor.

Öğleden sonra dışarıda 1 saat oyun oynatmak, yazının başında ekran süresi harcamaktan daha etkili. Çocuk hareket ettiğinde beyni farklı çalışıyor, gece uyuması da kolaylaşıyor. Ama bu demek ki ben de 1 saatimi harcayacağım. Çoğu zaman kolay değil bu.

Almanya’da altı yaşındaki oğluma geçen yaz tablet aldık. Kötü havada dışarı çıkamadığı günler için, eğitici uygulamalar indirelim dedik, hiç de öyle youtube shorts’a karşı dirençli değil. Okuldan gelince “bir saat oynayabilirsin” diyorum, 40. dakikada pazarlık başlıyor. 10 dakika daha, son bir video, derken süre gidiyor. Birkaç kez tamamen yasakladım; bu sefer evde deprem etkisi, sıkıntıdan duvara tırmanıyor. Kitap teklif etsem “pokemon kartlarıyla oynayalım” diyor. Ben de kendi çocukluğumda, sokakta top oynayarak büyümüştüm, ekran bu kadar cazip değildi. Süreyi uzatsam suçluluk, kısıtlasam huzursuzluk. Sınırı nereye çekmeli, hâlâ çözemedim.

Evde iki çocuk var, biri 8, biri 4 yaşında. Pandemi zamanı en büyük kurtarıcım Netflix Kids ve YouTube olmuştu. İtiraf edeyim, “ekran zararlı” diye diretenlerden değildim, hâlâ da değilim. Sabah kendi işlerimi yetiştirirken ellerine tableti tutuşturup 1 saat rahat nefes aldım. Uygulamalar hep kısıtlı, YouTube Kids dışında bir şey açmıyor, Parental Control’dan süre ayarlıyorum. Ama şunu net gördüm: çocuklar ekranı bırakınca kafa göz dalıyor, konuşmaları robotikleşiyor, agresyon artıyor. Hiçbir oyuncak, ekrandaki renkli diyarlar kadar çekici gelmiyor.

Bir gün, 2022 yazı, ailecek tatile geldik Ayvalık’a. İnternet çekmiyor, tabletler boşa çıktı, çocuklar başta huzursuzlandı. İki gün sonra denize taş atıp, sapan yapmaya başladılar. O an net kafamda yandı ampul. Ekran iyi bir “bakıcı” ama alışkanlık haline getirince sosyal beceri, yaratıcılık, insanla muhabbet kısmı çöküyor. Hâlâ ekran verdim mi? Evet, ama takvimde işaretli günler var. Sadece pazar sabahı, bir de ailecek film gecesi. Kalan zamanda sıkılsınlar, duvara bakıp hayal kursunlar istiyorum. Tableti tamamen yasaklamak bana gerçekçi gelmedi, ama sınırsız ekranla büyüyen çocuğun dünyasında renkler soluyor. Bunu kendi evimde gördükten sonra “ekran süresi” lafı bende mecburi bir sınır çağrıştırıyor. Artık rahatça söylüyorum: Her akşam çizgi film açan çocuk, dışarıda nasıl arkadaşlık kuracağını öğrenemiyor.

Çocuklara ekran süresiyle ilgili tartışmalar bitmiyor. Özellikle pandemide her şey online olunca evde patates gibi duran çocukları görünce ekrana izin verdik, ama şimdi toplamak mesele. Benim kuzenin oğlu var, sekiz yaşında. Evde tabletle Roblox oynuyor, elinde telefon yoksa huzursuz. Eskiden sokağa çıkınca mahallede ses olurdu, şimdi duyduğum tek şey YouTube videosunun açılış müziği. Anne babalar da haklı, işteyken çocuk nasıl oyalansın? Ama olay bence kontrolsüzlüğe dönüştü.

Benim dikkatimi çeken şey şu: Eylül 2023’te Ankara’da bir alışveriş merkezinde, çocuk alanında herkes telefonuyla oynuyor. Ne kaydırak, ne top havuzu; çocukların hepsi iPad’in başında. O kadar ekran bağımlılığı ki, yanında oyuncak dursa elini sürmüyor. Sonra aileler ekrana izin verdik diye “çocuk kitap okumuyor” diye hayıflanıyor. Hem “aman sussun” diyerek eline veriyorlar, hem de suçlu hissediyorlar. Tam bir ikilem.

Ben çocukken mis gibi yaz tatili geçirirdim. Akşam internet kafeye gitmek için para biriktirirdik, o da iki saatle sınırlıydı. Şimdi ise sınırsız bir ekran var. TikTok, Instagram, YouTube, Roblox... Sınırsız içerik, sıfır filtre. Çocuk kendini düzenlemek zorunda bile hissetmiyor. Aileler kontrol etmeye çalışınca da kavga çıkıyor. Tablet elinden alınan bir çocukla pazarlık yapmak, dünya kupası finali kadar stresli.

Ekran süresi vermek, vermemek diye bir şey kalmadı. Ekran süresi, artık ailenin ve çocuğun hayatının merkezi olmuş gibi. Çocuğa sınır koymak isterken kendi konforunuzdan ödün vermeniz gerekiyor. Bunu kimse istemiyor. Annem “bizim zamanımızda” diye başlıyor, babam da “zaman değişti” diyor. Oysa mesele değişen zaman değil, vazgeçilen şeyler. Çocukların gözüne bir kere ekranı soktuk, şimdi geri alamıyoruz.