Ebeveynlerin yaptığı en yaygın hatalar

Benim çocukluğumda, 98 yazında İstanbul’da, aile büyüklerinin favori hatası "biz zamanında şöyle çektik" diye başlamak ve öylece devam ettirmekti. Bir gün annem, kasapta sıra beklerken "bak, bizim zamanımızda market bile yoktu" dedi. Sanki annem pazardan sebze değil, savaştan cephane topluyordu. O yüzden ben okulda bir şeye üzüldüğümde, hemen "biz çocukken dayak yerdik, başımızı eğip otururduk" hikayesi gelir, mevzu kapanırdı. Hiç kimse demezdi ki "ya bu çocuğun başka bir sıkıntısı olabilir". Her defasında eskiye övgü, yapılan hatanın üstünü halı gibi örterdi.

Ebeveynlerin en acayip hatası, çocuklarını sürekli “bizim zamanımızda” diye başlayan nostaljiyle boğmaları. Sanki 1998’de her evde PlayStation vardı da biz oynamadık. Annem 2010’da, kardeşimle kavga ettiğimizde “Siz hiç yokluk görmediniz, biz komşunun çocuğunun bisikletini bile uzaktan izlerdik” dedi. Kendi bisikletini görmemiş insandan psikolojik analiz bekliyorlar. Bir de ne yapsan yaranamıyorsun; ders çalışınca asosyal, dışarı çıkınca haylazsın. Çocukken pazar günü uyandığımda, “Hadi kalk, gün ışığını kaçırıyorsun,” diye odadan atılıyordum zaten. O gün bugündür sabahları sinirliyim.

1988 İstanbul’unda, annem çalıştığı için öğlen okuldan eve yalnız dönerdim. Kapıda beni “Aç mısın, dersleri yaptın mı?” gibi sorular karşılamazdı, bakkaldan ekmek almam yeterli başarıydı. Ama babam eve gelince ilk yaptığı şey, karnemi masa üstüne bırakıp “Senin sınıfta kaç kişi var, en iyi kim?” diye sormaktı. Sanki bir futbol kadrosuna seçiliyorum. Her ne kadar kimse beni Messi yapacak vizyonu göstermese de, herkesin çocuğu bir yarış atıydı. En büyük hata da buydu: Çocukken çizgi film izlerken kafamdan matematik problemi çözmeye çalıştım, hâlâ Doraemon’u Japonca sanıyorum.

Ebeveynlikte en sık gördüğüm hata, çocuğun bir birey olarak değil de, ailenin “projesi” gibi görülmesi. Bunu bizzat 2017’de, kuzenimin doğum günü pastasında yaşadım. Çocuk 9 yaşında, kendi pastasını seçmek istiyor. Annesi ise “Sen çilekli sevmezsin, çikolatalı daha iyi” diyerek pastayı değiştirdi. O an fark ettim, bizim ailede çocukların istekleri genellikle “aile imajı” için süzgeçten geçiyor. Ben de 10 yaşında, saçımı kısa kestirmek istemiştim. Annem “Kısa saçlı kız mı olur?” dedi. O an itibariyle kendi kararının arkasında duramayan bir tipe dönüştüm.

Bir de alışkanlık olarak çocuğun duygularını küçümsemek var. Lise yıllarımda, 2011’de, sınavdan düşük aldığımda eve gelip “Bugün kötü geçti” dediğimde, annem “Aman canım, bizim senin yaşında neler yaşadığımızı bir bilsen” deyip konuyu kapatırdı. Benim için dünyanın sonu olan şey, onlar için komik bir detaydı. Şimdi bakınca, küçüklüğümü ve kendime dair hislerimi ciddiye almayı başka yerlerden öğrenmek zorunda kaldım.

Bir de sürekli “Sen anlamazsın, ileride görürsün” kalıbı var. Yazılım ekibinde çalışırken, stajyer çocukların fikrini önemsemeyen yönetici tipiyle aynı kafa. Sanki yaş büyüyünce otomatikman her şeyi çözeceğiz. Ebeveynlikte en felsefi hata bence bu: çocuğu zamana bırakmak, ama o zamanı onun adına yönetmek. Halbuki bazı şeyler yaşanarak öğreniliyor, uzaktan kumanda ile değil.

Ebeveynlerin en yaygın hatalarından biri, çocuklarının bağımsızlığını erken yaşta kısıtlamak. Benim yeğenim, 2012'de on yaşındayken her ödevini ben yapardım; sonuçta kendi kararlarını veremedi ve okulda zorlandı. Yaşlı bakımında da benzer hata yapılıyor; annemi 2020'de evde yalnız bırakıp ihtiyaçlarını göz ardı ettim, sonra acil müdahale gerekti. Bu deneyimler, günlük etkileşimin önemini gösteriyor.

Babaannem 2002’de bana “çocuğa hayır demek lazım” diyordu. Annem ise her istediğimi yapmaya çalışıyordu, sırf ağlamayayım diye. İkisi de aşırıya kaçtı. Hala bazı konularda kararsız kalırım, bazen de basit bir şeye fazla anlam yüklerim. Bence en yaygın hata, çocuğu ya çok serbest bırakmak ya da nefes aldırmamak. İkisi de insana tuhaf bir yük bırakıyor. Bizim evde “Sen daha küçüksün, anlamazsın” kalıbı sürekli dönerdi. O cümleyle büyüyen çocuk, büyüyüp de anlamaya başlayınca kimseye anlatamıyor ne hissettiğini.

Ebeveynlerin yaptığı en yaygın hata bana göre çocukları hayat yarışına Formula 1 pilotu gibi hazırlamak. Sanki her çocuk Harvard’a gidecek, her teneffüste SAT çözmesi lazım. Bir keresinde annem 7. sınıfta önümdeki matematik kitabını kapatıp “Bunu bırak, test çöz” dedi. Kitabın adı da “Matematik Testleri”. Yani başka testler de varmış, bizim haberimiz yok. Evde sürekli “Biz senin yaşında yokluk gördük” muhabbeti, sanki ben on beş yaşında Almanya’ya işçi vizesiyle gelmişim gibi. Bir de “Sen bizim gibi olma” cümlesini hayat mottosu yapmaları var, sanki onlar Elon Musk da ben Tesla fabrikasında çalışıyorum. Çocuk psikolojisi diye bir şey yoktu, bizimkilerde “psikoloji” kelimesinin telaffuzu bile yasaktı.

90’lar Antalya’sında sokakta oynayan çocuklardan biriydim. Annem, sokağın başındaki bakkala gönderirken "dikkat et, yabancılarla konuşma" derdi ama tanıdık komşunun çocuğu yerde ağlasa, hiç tereddütsüz bırakıp yardıma koşardı. O nesilde hep bir başkasıyla kıyaslamak vardı. Mesela, ilkokulda resim defterimi gösterdim, "Ama Zeynep’in daha güzel olmuş" dedi. Ebeveynlerin en büyük hatası bu bence: kendi çocukluğundaki eksikleri telafi etmeye çalışırken bizim karakterimize hiç bakmadan, kalıptan çıkmış bir model yaratmaya çalışmaları. 1997 yazında, kaleiçi’nde bir dondurmacının önünde sırf oğlan çocuğu ağlıyor diye annesi tokat attı, herkes görmezden geldi. O an anladım, yetişkinler kendi çocuklarını korurken bazen çocukluğun kendisine zarar veriyor.