Türk dizilerinin klişeleri

Türk dizileri klişelerinin en ilginç yanı, izleyici tarafından tahmin edilebilir olması değil—izleyicinin bunu bilerek izlemesi. Yani senaryonun öngörülebilir olması bir başarısızlık değil, adeta bir tür sözleşme. Seyirci "biliyorum şimdi ne olacak" diye düşünürken de diziye bağlı kalıyor.

Karakterlerin sosyal statüsü iki uç arasında sallanıyor. Erkekler ya mafya patronu ya da başarısız doktor/avukat (üçüncü seçenek yok). Kadınlar ise ya milyarder babasının kızı, ya da fabrikada çalışan işçi. Orta sınıf normal hayat yok hiçbir yerde. Bu ikiye bölünmüş dünya, sınıf farkını dramatikleştirmenin kolay yolu olsa da, insanın merak ettiği şey başka: neden yazarlar çok normal, sıradan insanları anlatmaktan kaçıyor? Belki de dramatik potansiyel düşük görünüyor onlara. Ya da Türk televizyon izleyicisinin "sıradan" kelimesini sevmediğini düşünüyorlar.

Gizli çocuk motifi ise neredeyse biyolojik bir zorunluluk haline gelmiş. Bir erkek karakter ilk 15 bölüm boyunca normal davranıyor, sonra birden 20 yıl öncesinden bilinmeyen bir kızı ortaya çıkıyor. Herkes şaşırıyor, dizi 10 bölüm daha uzuyor, sorun çözülüyor. Bu klişe o kadar yaygın ki artık "gizli çocuğu yok demek" bile sürpriz sayılıyor.

Aile dinamikleri de standartlaştırılmış. Hasta anne, ölü baba ya da tersinin kombinasyonları. Hasta anneler özellikle sabır sembolü: yatakta, gözü yaşlı, ama yine de kızının hatasını affetmeye hazır. Ölü babalar ise genellikle borç bırakan ya da çocuklarının başına musibeti getirenlerdir. Yaşayan, sağlıklı, normal aileler dizi sürüyor mu diye sorusu cevapsız kalıyor.

Romanlar ise görsel bir dansa dönüştürülmüş. Yağmurda koşuşma, apartman merdiveninde kavga, sonra birbirlerine sarılma. Duyguyu sözcüklerle anlatmak yerine, müzik ve kamera hareketi konuşuyor. Erkek her zaman tutuyor, kız her zaman ağlıyor. Eşitlik diye bir şey yok bu sahnelerde.

Komplo mekanizmi de işletiyor diziler. Hiç kimse kimseyi tanımıyor aslında. Kız ve erkek aynı liseden çıktıkları halde, 30. bölümde babalarının eski rakipler olduğu ortaya çıkıyor. Tesadüfler öyle tesadüf değildir ki, matematiksel olarak imkansız. Ama bu imkansızlık, belki de dizi yazmanın tadı budur: gerçekliğin sınırlarını çiğnemek.

Şu halde klişeler sadece yazarın tembelliği değil—izleyicinin ne beklediğinin de göstergesi. Çünkü bu diziler izlenmeye devam ediyor.

Türk dizilerinin en tehlikeli klişesi aslında zamanla evriyor: ilk 10 yıl zengin-fakir aşkı, sonra gizli çocuk, sonra organ nakli, en son da "babam aslında başka biriymiş" twist'i. Senaryistler bu formülü o kadar çok tekrar ettiler ki artık seyircinin beynine doğrudan yazılı geliyor. Yeni başlayan bir dizi açtığında, birinci bölümde başrolü gördüğün zaman, bu karakterin 47. bölümde kaç tane sırrı çıkacak diye bahis yapabilirsin.

Beni en çok rahatsız eden ise bu klişelerin sadece tembel senaryo yazma değil, aynı zamanda Türk toplumunun kendisini nasıl gördüğü hakkında bir şey söylemesi. Dizi izleyicisi olarak sana sunulan insanlar ya çok zengin (ve mutsuz), ya çok fakir (ve mutsuz), ya da mafyası olan birinin yakını. Orta sınıf, normal işi olan, sıradan sorunları çözen insan neredeyse yok. Belki de o yüzden dizi izlemek bir kaçış aracı haline geldi.

Türk dizilerinde her erkek karakter ya mafya babası ya da başarısız avukat. Ortası yok. Kadın karakterler de iki türe ayrılıyor: ya çok zengin, çok güzel ama mutsuz ya da çok fakir, çok güzel ama mutsuz. Yoksulluk sahnelerinde mutlaka bir sofrada aile toplanıyor, annesi göz yaşarıyla pilav servis ediyor. Zenginlik sahnelerinde ise boş bir apartman, üç kişi, bir tane de şampanya bardağı.

Her dizi sonunda büyük bir komplo ortaya çıkıyor. Kimse kimseyi tanımıyormuş gibi davranıyor ilk 20 bölüm, 21'inci bölümde herkes birbirine kardeş çıkıyor. Kan bağı olması gerekmiyor aslında, sadece aynı sahnede iki kez görünmek yeterli.

Ankaralı biri olarak dizi çekimleri için Ankara'nın çok kullanıldığını görüyorum ama hep aynı sokaklar. Aynı Çankaya yokuşu, aynı Kızılay meydanı. 2018'de bir diziyi çekerken Tunalı'nın ortasında polis vs ajan savaşı vardı. Trafik kilitlenmişti, ben de orada sıkışmıştım arabayla. Dizi yayınlandığında aynı sahnede arkada benim arabayla benzer bir gri araç gördüm ama emin değilim.

Türk dizisinde erkek karakter evlenecekse mutlaka gizli bir çocuğu vardır. Ya da karısı ölmüştür. Ya da ikisi birden. Bunu ilk bölümde söylemediler ama 47. bölümde çıkacak, herkes "Aaaa!" diyecek. Kadın karakter ise ya kötü aile içinden gelir ya da zengin ama yalnız, tercih yapamıyor. Aralarında tutkulu bir gözlemme sahne olur, kız ağlar, erkek onu tutmaya çalışırken düşer. Senaryist bunun romantik olduğunu düşünüyor. Babası ya mafya patronu ya da çok hasta, ölüyor da işte. Annesi ise ya çok kötü ya da çok iyi, arada yol yok. Dördüncü bölümde en iyi arkadaş ayrılır çünkü başrol çiftinin dramı başlamıştır. Haftada beş gün 120 dakika, hiçbir şey olmuyor ama herkes ağlıyor. Ben de izliyorum tabii, ama bunu söylemek istedim.

90’lar Show TV akşamı. Evde herkes hazır, masada çekirdek. Dizi başlıyor, başroldeki kız kesinlikle zengin ama mutsuz. Adam ise dar gelirli ama tok gözlü, bir de “düzgün çocuk” kontenjanından. İkisinin yolu çarpışıyor, tesadüf değil, Türk dizisinde kaderin sopası var. Yolda çamura düşüyorlar, yağmur yağmasa da çamur mevcut. Her bölümde biri kazaya uğruyor, araba çarpıyor, şoktan hafıza gidiyor. Ben 2002’de “Yabancı Damat” izlerken, ana karakterin 10 bölüm boyunca evlenmeye çalışıp düğünde bayılması klasik sahneydi. İstanbul’da herkesi bir hastane odasında toplamayı başaran başka bir ülke varmıdır bilmiyorum.

Bir de herkesin bir anda zengin olması, holdingde işe başlaması var. Ben özel sektör hayatımda bir gün “sen bizim şirkette CEO oldun” diyen bir teyzeye rastlamadım. O kadar zengin aile içinde de kimse doğru düzgün çalışmaz zaten. Dedikodu, miras kavgası, sürekli ortaya çıkan yeni kardeşler… 2010’da “Aşk-ı Memnu”da evdeki hizmetçi kadının bile gizli ajandası vardı. Hayatımda bu kadar entrika görsem zaten borsayı bırakır, dizi yazarı olurdum.

türk dizilerinde en sıkılan şey çatışmanın hiç çözülmemesi. iki karakter sezon başında tartışıyor, sezon sonunda hala tartışıyor, iki sezon sonra yeni bir dizi başlıyor ama tartışma hala sürüyor. ben 2019'da bir diziyi takip ettim, 47 bölüm izledim, aynı sorun hala çözülmemiş, çıktım. klişe ikinci: dram an meselesi. bir adamın işi gidiyor, evine gidiyor, eşi harita çekiyor, çocuğu ağlıyor, babası hastane yatağında, annesi ev satılmış, hep aynı anda. gerçek hayatta sorunlar sırayla gelir, biraz rahat verir insan. üçüncü: şehirli karakterler köyü keşfediyor, köy çok güzel, köy çok iyi insanlar, ama hiç köyde kalmıyor, üç bölüm sonra istanbul'a dönüyor.

dizi izlerken en çok beni rahatsız eden şey, her erkek karakterin ya mafya patronu ya da muhasebeci olması. aralarında normal bir elektrikçi, öğretmen falan yok. 2015'ten beri izlediğim 30-40 dizide hep aynı üç meslek dönerken, gerçek dünyada bu işler nasıl yapılıyor merak ettim hiç. kadın karakterler de hep ya ölüyor ya da intikam almak için başka birinin hayatını mahvediyor. ortada sadece yaşayan, çalışan, bazen hata yapan normal insanlar yok. bunun yerine hep dramatik müzikle yapılan sahneler var. son üç sezonu izledikten sonra anladım ki bu klişeler artık format haline gelmiş, değişecek gibi görünmüyor.

2017’de “İçerde” dizisinin ilk bölümünü izledim. İki kardeş, biri polis biri mafya, ama birbirlerinden habersiz şekilde aynı kadına aşıklar. O an fark ettim, Türk dizileri kaderi sorgulama simülasyonu gibi. Herkes aynı anda hem kaderci hem de isyankar. Dizilerde sürekli “Bizim kaderimiz bu mu?” diye bir replik geçiyor, ama kimse kendi tercihini konuşmuyor. Felsefi derinlik falan bekliyorum, karakter 12 bölüm boyunca aynı koltukta oturup camdan bakıyor, fonda keman çalıyor. Sorgulama dediği de “neden hep ben?” tribine dönüşüyor. Bu kadar uzun bakışma başka milletin dizisinde yok, Nietzsche görse ekranı kapatır.

Türk dizilerinde erkek karakter tiplemesi çok basit aslında. Ya mafya çatısı altında yaşayan, siyah tişörtlü, kaşlarını çatan biri ya da üniversite okumuş ama işsiz, borç batağında yüzüyor. Ortada normal bir insan yok. Kadınlar da aynı: ya babası milyarder ama o mutsuz, ya da annesinin tezgahta dokuduğu halı satıyor ama gözleri mavi. Yoksulluk sahnesi çekiliyorsa masaya sofra kuruluyor, annesi çorba kaynatıyor, biri göz yaşarıyor. Zenginlik sahnesi ise boş odalı apartman, soğuk koltuk, bir bardak şampanya. Hiç ortası yok.

Asıl problem 25. bölümde çıkan "aslında herkes birbirinin akrabası" twist'i. İlk 20 bölüm hiç gözükmemiş biri birden en yakın dostunun dayısının eski kız arkadaşının kardeşi oluyor. Bunu da çok dramatik sunuyorlar, sanki atom bombası patlıyor. Senaryistin aklında başka senaryo kalmadı mı diye soruyor insan. 2004'te "Çukur" tarzı bir dizi izlerken, karakterin gizli çocuğu vardı, onu 47. bölümde öğrendik, herkes "Aaaa!" dedi. Şimdi aynı şey her dizide oluyor.

Türk dizilerinde bir erkek karakter çıkınca ben hemen kimin babası ölecek, kimin gizli çocuğu var diye tahmin etmeye başlıyorum. Yapıyor da zaten. 2015'te bir dizi izliyordum, ana karakter ilk bölümde "ben sadece çalışmak istiyorum" diyordu. 8. bölümde babasının uyuşturucu imparatoru olduğu ortaya çıktı. Kadın karakterler ise ya babasının borçlarını ödeyecek kadar zengin ya da annesinin hastalığını tedavi ettirecek kadar fakir oluyor. Hiçbir zaman sadece normal bir insan değiller. Beni çok rahatsız eden şey, her dizi bir sorun yaşandığında mutlaka bir sofrada aile sahnesi olması. Yoksulluk anı = sofrada yemek, göz yaşları, pilav. Zenginlik anı = boş salon, şampanya, sessizlik. Sanki Türk hayatında başka ortam yokmuş gibi. Ayrıca her erkek karakter bir kadına tutkunsa, mutlaka onu "kurtarması" gerekiyor. Kız ağlıyor, erkek tutmaya çalışıyor, ikisi birden düşüyor. Senaryist bunu romantik sanıyor ama ben bunu her bölümde görmekten sıkılıyorum.