madde_72

Tatilde en çok pişman olduğum şey, gitmeden önce çok planlama yapmak ama yine de planı terk etmek. Geçen haziranda İzmir'e gittim, üç gün öncesinden müze saatleri, minibüs rotaları, restoran rezervasyonları hazırladım. Otel odasına vardığım ilk gün hepsini unuttum. Sabah uyandım, denize gittim, akşam balık yedim. Planladığım arkeoloji müzesi hiç görülmedi. Eve dönüş yolunda ise o planlama saatlerine kızgın kızgın düşündüm. Neden o kadar araştırdım? Neden saatlerce telefonumda notlar tuttum? Sonra farkettim – ben tatili yaşamak istemiyorum, tatili kontrol etmek istiyorum. Bunu anlayan insanlar hiç plan yapmıyor, ben ise hep yapıyorum ve hep pişman oluyorum. Şimdi seyahat öncesi kağıda hiçbir şey yazmıyorum. Direkt gidiyorum, baktığımı yiyorum, bulduğumu geziyorum.

Tatilde en çok pişman olduğum şey uçak biletini pahalıya almak. Geçen Haziran, Antalya'ya gitmek için son dakika kararı verdim. Bileti 890 liraya aldım, otele vardıktan üç gün sonra aynı tarihe 420 liradan bilet satıldığını gördüm. Tatil boyunca plajda oturduğum saatlerde hep o farkı hesapladım. Bir gece kötü uyudum, sabah kahvaltısında bile "470 lirayı da harcasaydım, en azından daha iyi otele yatardım" diye düşündüm. İnsan tatilde rahatlamak için gidiyor ama ben matematik yapıyordum. Şimdi bilet alırken hep bir hafta öncesine bakmayı unutmuyorum. Tatilin tadı kaçan şey, genelde para değil, paranın peşinde koşan kendi kafamız oluyor.

Sıfır arabaya paranı dökmek ile ikinci el almak arasında seçim yapmak aslında bir zaman yolculuğu seçmek gibi. Ben 2016'da sıfır Hyundai i20 aldığımda, gösterici panelindeki 0 kilometre rakamı beni heyecanlandırmıştı. Ama 5 sene sonra satarken aynı model 2013 yılı ikinci el ile fiyat farkı sadece 15 bin liraya kalmıştı. O 15 bin lirayı "yeni olmanın" bedeli olarak düşünürsem, yılda 3 bin liraya mal olmuş bana. İkinci el almış olsaydım, o parayı trafik sigortasına, bakım parçalarına harcayacaktım zaten. Sıfır arabanın avantajı garantiye değil, garantinin psikolojisine ödeme yapmaktan ibarettir. Teknik arıza çıksa, "yeni araç böyle olur mu" diye söylenme hakkı kalır. İkinci el arabada arıza çıksa, meğer neymiş diye susarsın. Bu fark da işte tam burada.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı, başta mantıksız görünüyor ama üçüncü hafta sonunda anlamı çıkıyor. 2018'de Amsterdam'a taşındığımda ilk iki ay "niye yabancı mutfak yesin ki" diye düşündüm. Sonra bir akşam saat 22:30'da sokakta durdum ve çiğ köfte hasreti çektim. Gerçek çiğ köfte, o kırmızı biberli, limonlu, ince bulgurlu şey.

Buldum tabii, Centrum'da bir Türk restoranı. Fiyatı Ankara'daki beş katıydı, çiğ köfte de Türkiye'deki çiğ köfte değildi. Bulgur daha kalın, baharat profili değiştirilmiş, sanki Hollanda damak tadına uydurulmuştu. Garson "authentic Turkish" dedi, ben sessiz kaldım. Amsterdam'ın bir diğer yerinde Türk marketi buldum, Türkiye'den getirilen Konya menememizi yaptım otelde. Hazırladığım menemen, sokaktaki restorana gittim gitti.

İşin komik yanı şu: yurt dışında Türk yemeği arayanlar genelde özlem çekenlerdir, acı çekenlerdir. Kalitesi düşük olsa bile tanıdık tadı arar. Bir Amsterdam'lı arkadaşıma kebap yedirdim, "çok baharatlı" dedi. Ben de "evet, bu Türkiye" dedim. Onun için yabancı, benim için eve giden yol.

Meslek lisesine 2015'te başladım, o sırada hala aynı lekeyle anılıyordu okul. Makine bölümündeyim, torna tezgâhında çalışırken öğretmen "sanayi kütlesi olmayacaksınız, teknisyen olacaksınız" diyordu ama gerçek işte böyle değildi. Staj yaptığım fabrikada 18 yaşında günde 10 saat çalıştım, 1200 lira aldım, sosyal sigorta yok. Sınıf arkadaşlarımdan bazıları hala o fabrikada, bazıları şantiye işçisi oldu, üçü üniversiteye gitti ama bölümleri değişti. Ben mezuniyetten sonra bir usta yanında çıraklık yaptım, şimdi elektrik paneli ustası olarak 6000 lirayı geçtim ama sektörün geleceği hakkında endişem var. Teknisyen yetiştirmek istiyorsak atölyeler teknoloji ile güncellenmesi gerek, tornadan parça çıkarmak artık yeterli değil.

Benim için Türkiye’de eğitim sisteminin en büyük sorunu fırsat eşitsizliği. İstanbul’un Kadıköy’ünde devlet okulunda okurken, Florya’daki özel okullarda neler döndüğünü duyunca şok olmuştum. Bizde eski bilgisayarlarda Windows 98 açılırken, onlar laboratuvarda deney yapıyordu. Üniversiteye hazırlanırken de durum değişmedi. Parası olan dershaneye, özel hocaya gidiyor, olmayan ise aynı sınavda mücadele ediyor. Eğitimde kaliteyi tartışamadan, önce herkesin aynı imkâna sahip olması için debeleniyoruz.

Eğitim sisteminin en büyük sorunu, öğrencileri sınav makinesi haline getirmesidir. Ben liseyi 2005'te bitirdim, o zamanlar bile matematik öğretmeni sadece sınava çıkacak formülü öğretiyordu, türetilişini anlatmıyordu. Sorun şu: sistem, çocuğun merakını, sorgulama yeteneğini, yaratıcılığını cezalandırıyor. Sınıfta "neden böyle" diye sorduğumda matematik hocası "sınava gelmiyor, hızlı geç" derdi. Üniversiteye girince görünüyordu: muhasebe bölümünde formülleri biliyorduk ama gerçek bir sorun çözmek için nasıl düşüneceğimizi bilmiyorduk. Şimdi başka ülkelerde proje tabanlı öğretim yapılırken, burada hâlâ test çözmek eğitimin merkezinde. Öğrenci ne anlıyor, ne başarabilir hale geliyor, o soruşturulmaz. Sadece hız önemli.

Türkiye'de eğitim sisteminin en büyük sorunu, çocuğun kendi başına düşünmesine zaman tanınmaması. Liseyi bitirip üniversiteye girdikten sonra fark ettim: bize hiç soru sormayı öğretmemişler. Sorular hep hazır geldi, cevaplar da önceden yazılıydı. Matematik dersinde formülü ezberleyip sınava giriyorduk, ama neden o formül çalışıyor, nereden çıktı, başka yol var mı—bunlar kimsenin umurunda değildi. Hocalar da biliyordu bu durum. Sınav sistemine uyum sağlamak için müfredatı o şekilde işliyorlardı. 2016'da bir özel okulda ders vermeye başladığımda, veliler beni hemen uyardı: "Lütfen çok detay vermeyin, çocuk sınavda kafası karışır." Yani sorunu ben de yaşadığımda, çözümü engelliyordum. Sistem böyle işliyor, bunu değiştirmek bireysel çabalarla mümkün değil.

İlkokulda sınıf başkanı seçilmek için yaptığım konuşmayı hâlâ hatırlıyorum. Öğretmen "başkan olunca ne yapacaksın" diye sorduğunda, "kelasör dağıtacağım" demiştim. Çünkü vizyonum o kadar daraltılmıştı ki, başkanlık makamını plastik dosya dağıtmakla eş tutuyordum. Türkiye’de eğitim sistemi deyince aklıma ilk gelen bu: Koca bir ülkenin çocuklarından inovasyon ya da sorgulama beklemeyin, her şey en pratik yoldan, en risksiz nasıl atlatılır, ona bakılır.

2014’te lise son sınıfta, matematik öğretmenim denklemi hızlı çözmenin yolunu değil, çözümü nasıl ezberden yazacağımızı gösterdi. Formülü yanlış yazınca uyardı: "Sınavda öyle soracaklar, doğru sırada yaz!” Yani mesele bilgiyi anlamak değil, ezberin şifresini çözmek. Sınıfta 30 kişiydik, hepsi aynı test kitabından, aynı kalemle, aynı işi yapıyor. Sınıfta bir kişi bile farklı yol denese, ya tembel ya da “sistemin dışına çıkan” olurdu.

Bir keresinde İngilizce hocası, kelime ezberleme yarışması yaptı. Kazananlara simit verdi. Koca sistemin ödülü, bir liralık simit. Yani çocuklara verilen motivasyon: Hızlı ezberlersen sana karbonhidrat var. Bu işin en büyük sorunu, hayal kurmayı, sorgulamayı, denemeyi sistematik şekilde cezalandırması. Kendi yolunu bulmak isteyen ya dışlanıyor ya da “sorunlu" diye kenara çekiliyor.

Sokak sanatının Türkiye'deki yeri, temelde bir sınıf meselesidir. Duvar boyayan herif vandal, canvas'a aynı şeyi yapan adam ise sanatçı. Fark nedir? Tuvalin fiyatı, galerinin adresi, satılan eserin sahibinin cüzdanı.

2019'da İzmir Alsancak'ta bir duvarın tamamını kaplayan stencil işi gördüm. Adamın 15 saat çalışması, katmanlar halinde kesimleri, renk kombinasyonu — gerçekten detaylı bir iş. Ertesi sabah belediye işçileri gelmişti, duvar beyaz badana ile kapanmıştı. Aynı caddenin diğer tarafında bir galerinin camında "Sınırlı baskı sanatı" sergisi vardı. Fiyat: 2500 lira. Hiçbir fark yoktu ama birinin üzerine boya atılır, diğerinin yanında kameralar kurulurdu.

Ekonomi de işin içine girince daha komik hale geliyor. 2020'de sprey boya 15 liraya alınıyordu. Şimdi aynı boya 100-120 liraya satılıyor. Gençler malzeme alamıyor ama sanat yapma isteği değişmedi. Sonuç: İstanbul'da "izinli duvar" projelerine başladılar. Belediye bir duvarı sanatçılara veriyor, onlar boyuyor, herkes mutlu oluyor. Ama bu da sanat değil, kontrolsüz turizm yönetimidir.

Moda'daki devasa murallar meşhur çünkü Kadıköy Belediyesi izin verdi. Aynı teknik, aynı insanlar, farklı duvar — birisi "sanat festivali", diğeri "hukuk ihlali" oluyor. 2022'de Beyoğlu'nda gördüğüm bir stencil sanatçısı, zabıtadan kaçmak için çatılara tırmanıyordu. O adam, başka bir şehirde belediye davetlisi olsaydı "sanat danışmanı" unvanı alacaktı.

Benim gözlemim: Türkiye'de sokak sanatı, yönetimin izni ile var olabiliyor. İzin yoksa suçtur. Bu sistem sanatı öldürmüyor ama kontrol altına alıyor. Duvarı boyayan çocuk, tuval satın alabilecek parası olsaydı, bugün resepsiyon salonunda asılı olacağı tablo yapardı. Ama parası yok olduğu için duvar boyuyor ve bunu "vandalizm" diye çağırıyoruz. Türkiye'de sanat, parayla başlayan bir maceradır.

İstanbul'da otobüs beklerken öğrendim ki sabır bir erdem değil, zorunluluk. Geçen hafta Beyoğlu'ndan Taksim'e gitmek için 4T'ye bindim, saat 17:45'ti. Şoför durakta beş dakika bekledi, sonra yolcu almadan kalkıp gitti. Yanımda bekleyen yaşlı bir kadın "Böyle mi oluyor şimdi?" diye sordu, ben de bilemiyorum dedim. Sonraki otobüs 20 dakika sonra geldi, o zaman da o kadar dolu ki kapı kapatılamıyordu. Metroda en azından saatler yazılı, otobüste ise yazılı olan ve çıkan arasında hiç bağlantı yok. Tramvay da benzer, yaz sıcağında durakta beklerken insanlar telefonlarıyla yer gösteriyor "bak, 7 dakika kaldı" diye, ama gelmiyor. En sonunda yürümeyi tercih ettim, 25 dakika yürüdüm, otobüse binecek olsam da 30 dakika oturdum zaten.

Podcast dinleme alışkanlıkları

Geçen sene fark ettim ki sabah 7'de evden çıkıp akşam 6'da dönerken podcast dinlemediğim saat neredeyse yok. Metrobüs, iş arası kahvede, yemek yaparken, hatta diş fırçalarken. Başta her şeyi denedim, True Crime, kişisel gelişim, siyaset. Ama 3 ay sonra anladım ki ben dinlemiyorum, sadece arka plan sesi açıyorum. Beynime hiçbir şey girmiyordu.

Şimdi çok seçici davranıyorum. Hukuk podcast'lerine veya ekonomi analizi yapan kanallar dinliyorum, özellikle vergi reformu, tüketici hakları gibi konularda. Bunları dinlerken not tutuyorum, kâğıda yazıyorum, böylece beyin çalışıyor. Araç kullanırken de fark ettim ki karmaşık konular dinlemek tehlikeli, dikkat dağılıyor. O saatlerde hafif şeyler seçiyorum.

Arkadaşlar hâlâ 4-5 saat podcast dinliyor derken, ben 45 dakika konsantre dinleyişi tercih ediyorum. Kaliteli bilgi tutması gerekiyorsa, dinleme hızını yavaşlatıyorum, sessiz bir yerde oturuyorum. Yoksa zaman hırsızlığı oluyor, ses var ama hiçbir şey kalmıyor.

Sokak sanatının Türkiye'deki yeri çoğu zaman bir mülkiyet meselesidir. 2019'da Beyoğlu'nda bir duvarın tamamını kaplayan, aylar süren bir mural işini gördüm. Sanatçı belediyeden resmi izin almıştı, ama komşu bina sahibi "benim duvarım" deyip üzerine cam yapıştırmıştı. Duvar kimin olduğu değişmediği halde, sanat birden suç olmuştu. Bir blok ötede, turist fotoğrafları için poz verilen aynı kalitedeki graffiti ise "kültür mirası" sayılıyordu. Fark, işin altında imzalı sözleşme olup olmaması. Sprey kutusu sesini duyan zabıta koşarken, milyonluk proje olarak yapılan street art'a "yenilikçi" deniyor. Sokak sanatı Türkiye'de meşru olmanın koşulunun yaratıcılık değil, izin kağıdı olduğu anlaşılıyor.

Kendi okul hayatımda gördüğüm en büyük sorun, pratiğin tamamen unutulmuş olmasıydı. İlkokuldayken matematik dersinde, öğretmen tahtaya problemi yazınca herkes aynı anda parmak kaldırıyordu. Amaç, doğru cevabı en hızlı vermek. Kimse “bu niye böyle?” diye sormuyordu. Ortaokulda da böyle gitti. Kitaptaki soruları ezberledim, farklı sayı gelince bile aynı kalıbı kullanmaya devam ettim. İstanbul’da iyi bir devlet lisesinde okudum, 2005 yılıydı. Sınıfta birkaç kişi haricinde kimsenin derse katkısı yoktu. Çünkü katkı, öğretmene ek yük demekti, düzen bozuluyordu.

Üniversitede hukuk fakültesine başladığımda da çoğu derste pratik vaka çözülmedi. Herkes eski sınav sorularını ezberleyip sınava giriyordu. Sınav bitince de kimse o konunun gerçek hayatta ne işe yarayacağını konuşmuyordu. Stajda ilk defa gerçek bir dava dosyası gördüğümde, kitapta okuduklarımın çoğunun pratikte karşılığı olmadığını fark ettim. O ana kadar hep “sınavı geçerim, gerisi kolay” diye düşündüm, yanıldım.

Bir de ailelerin baskısı var. Çocuk okula gidiyor, ekstra ders alıyor, sonra “neden farklı bir şey denemiyorsun” diye soran yok. Mesela ilkokulda fen dersinde bir deney yapmayı ilk defa 7. sınıfta gördüm, o da bir cam şişeye mum koyup ağzını kapatmak şeklindeydi. Kimse laboratuvarı kullanmayı bilmiyordu, çünkü ihtiyaç da yoktu.

Bence sistemdeki en büyük sorun, teorinin pratikten tamamen kopuk olması ve bunun öğrencilerde “sadece sınavı geçeyim yeter” mantığına dönüşmesi. Gerçek hayatta karşılığı olmayan bilgilerle yıllar geçiyor, işin komiği, kimse bunun farkında bile değil.

Bayram ziyaretleri artık takvim olayı değil, logistik sorun. Geçen Ramazan Bayramı'nda sabah saat yedide annem aradı, "Ne zaman geliyorsun?" diye. Ankara'da çalıştığım ofisten Keçiören'e gitmek için önce pazartesiye kadar beklemem gerekiyordu, şirkette tatil takvimi öyle yazıyor. Sonunda salı öğleden sonra gidebildim, yol boyunca WhatsApp grubunda "Bayramınız kutlu olsun" mesajları yazıyordum.

Çocukken bu gün başka anlama geliyordu. Sabah erkenden kalkıp temiz kıyafet giydirirdi annem, tüm akrabaları sırasıyla ziyaret ederdik. Her evde çay, şeker, börek vardı. Şimdi kapı çalma geleneği tamamen yok oldu. Herkes Instagram'da "bayram pozu" verdi mi, görüşme bitti. Kuzenleri Zoom'dan kutlayan tanıdıklarım var. Bir tanesi "Canlı yayında el öptüm" dedi, ben de güldüm ama aslında üzüldüm.

Keçiören'de apartman ziyaretleri de değişti. Eski bayramlarda saat beşte yolda olurduk, kahvaltıyı birlikte yapardık. Şimdi ben varınca annem yemeği ısıtıyor, baba TV'de futbol izliyor, ben de telefonla işler kontrol ediyorum. Kimse birbirini tam olarak orada değil. Hepimiz başka yerde kalmışız, sadece bedenleri geldi ziyarete.

Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları aslında döviz kurundan başlamıyor, vergi sisteminin seni takip etme şekliyle başlıyor. Geçen yıl Upwork üzerinden 2000 dolarlık bir proje tamamladım. Parayı Wise'a çektim, hesaptan çıkardığımda 1650 lira eksik görüldü. Kur farkı değil, banka masrafları ve Wise'ın kendi komisyonu birbirini kovalıyordu. İnsan hesap makinesiyle otururken, bir yandan da Gelir İdaresi'nin seni sorgulamayacağını umuyorsun.

Fatura kesme işi ayrı bir dert. Freelancer olarak vergi müfettişi olmak zorundayım ben de. Her 5000 lira için e-Fatura çıkartmam gerekiyor, ama müşteri dış ülkeden olunca belge istediği zaman işler karışıyor. Bir İngiliz müşteri 2023'te benden müşteri temsilcisinin imzalı belgesi istedi. Hiçbir freelancer bunu hazırlamaya hazırlanmıyor.

Parasal taraf da kötü. Dolar 20 lirayken iş aldığım fiyat, 30 liraya çıktığında değişmiyor. Müşteri sabit ödediği için ben eriyor gidiyorum. Türkiye'de freelancer olmak demek, döviz piyasasının risk yöneticisi olmak demek. Banka masrafları, vergi komplikasyonları ve kur oynaklığı birlikte çalışırken, bir de işe konsantre olmak bekleniyor.

İstanbul’da eski bir kitapçıda “muktedir” kelimesini duyduğumda afalladım. Sonradan anladım, bu kelimeyi ailemde en son dedem kullanıyordu. Bazen eski tapuları ya da mahkeme kararlarını okurken “beraberinde”, “hulus” gibi kelimeler çıkıyor karşıma. Ben kendimi Türkçe biliyorum sanıyordum, meğer eksik biliyormuşum. Evde bir defterim var, denk geldikçe eski kelimeleri oraya yazıyorum: “temessül”, “mülhem”, “tefekkür”. Kimseyle konuşurken kullanamıyorum, çünkü muhatap anlamıyor. Bir kelime ölünce, o kelimenin taşıdığı dünya da sanki sessizce ortadan kalkıyor.

Bayram ziyaretleri artık bir ritüal değil, bir yükümlülük oldu. Eski bayramlarda Bursa'dan İstanbul'a giderdim, sabah erken yolda olup öğle saatine kadar teyzemin evinde olmak vardı. 2018'de hala böyleydi. Şimdi 2024, ben Ankara'da çalışıyorum, kardeşim Antalya'da, annem Bursa'da. Bayram günü sabah 9'da WhatsApp grubunda "Bayramınız kutlu olsun" yazıyorum, o da "Sağol yaşasın" diye yanıtlıyor. İş bu kadar.

Geçen Ramazan Bayramı'nda annem aradı, "Ne zaman geliyorsun?" dedi. Söyledim ki pazartesi çalışmam var, salı sabahı gelebilirim. Telefonu kapattığında ses tonundan anlıyordum, "Bu sefer de mi yok?" diye düşünüyor. Ama ben de biliyorum ki bilet 150 lira, yakıt 200 lira, 6 saatlik yol. Bunu ayda dört kez yapamıyorum. Eskiden yapardık çünkü seçenek yoktu, yapacak başka bir şey de yoktu zaten.

Şehir değişkenliği bu işi bitirdi. 2010'lerde hala komşu şehirde oturuyorduk, herkes Bursa'da, Ankara'da, İstanbul'da. Ziyaret etmek mantıklıydı. Şimdi kuzenim Singapur'da çalışıyor, iki sene görmemiş, Zoom'dan tatlı tatlı konuşuyor. Onu ziyarete gitmek mi, yoksa Ankara'da annemin yanına gitmek mi daha önemli, karar vermek zorlaşıyor.

Çocukken bayramda el öpme yarışı yapardık, ne kadar çok el öpsek o kadar para. Şimdi kimse kapı çalmıyor, hepimiz özür dileyerek "Kardeşim, ziyarete gelemeceğim bu bayram" mesajı gönderiyorum. Ekonomik sebep var, işin zorlukları var, ama asıl sorun şu: Bayram, insanların fiziksel olarak bir yerde toplanmadığı zaman artık bayram değil. Ama bunu kimse söylemiyor, hepimiz WhatsApp'ta "Sağol yaşasın" diye geçiştiriyoruz.

Türk kahvesi ritüelleri aslında kahvenin kendisinden çok daha önemli. Kahvede oturup fincan tutmanın, kahveciye "orta şekerli" demenin, cezveyi ateşten çekerken köpüğünü fincanın dibine koklayarak incelemenin bir dili vardır. Ben İstanbul'da Fatih'teki bir kahvehaneye giderdim, sahibi Mehmet Usta her sabah benim fincanı aynı şekilde hazırlardı—üç kez cezveyi ateşten alıp köpüğünü fincanın içine dökerdi. Fincan ısıtılan fincan içine konurdu, bu da çok önemliydi. Hiç acele etmezdi. Öyle bir ritüel ki müşteri gelince fincan ısıtması, cezveyi hazırlaması, sunuşu en az 15 dakika alırdı. Aynı müşteri hızlı olsun diye baskı yapsaydı bile, Mehmet Usta aynı hızda devam ederdi. Bu ritüel sabrın dili.

2023 kışında, İzmir Konak’tan Bornova’ya metro kullanıyorum. Sabah 07:45 seferinde, özellikle cuma günleri, vagonlarda ayakta durmak bile mesele. Cüzdan ve telefonum için ön cepli, fermuarlı bir çanta taşımayı alışkanlık haline getirdim. Bir defa sırt çantamı öne almakta geç kaldım, Alsancak’ta inince fermuarın açık olduğunu fark ettim, minibüs kartım gitmiş. O günden beri metroya adım atarken tüm ceplerimi kontrol ediyorum. Sadece büyük şehirlerde değil, Manisa’da bile bir kere otobüse binerken benzer bir durumu yaşadım. Göz teması kurmaktan çekinmemek, çantayı öne almak şart.

Geçen ay eski bir gayrimenkul sözleşmesini okudum, "müştemilatı", "duhul hakkı", "intifa" gibi kelimeler sıralanıyordu. Hiçbirini bilmiyordum. Şimdi bu belgeler arşivde yatarken, dilimizden çekilen kelimeler de orada kalıyor. Dedem "mübarek", "münasip", "mühim" derken ben "güzel", "uygun", "önemli" diyorum. Aynı şeyi söylemek için farklı kelimeler seçmek fark yaratmıyor diye düşünürdüm ama yanılıyordum. "Meşakkat" sadece "zorluk" demek değil, içinde sabır ve dayanıklılık da var. "Müzayaka" ise sadece dar durum değil, sıkışmışlık hissi taşıyor. Türkiye'de 1950'lerde arsa satılırken insanlar "müştemilatıyla" yazıyordu, bugün aynı arsa "ek binasıyla" satılıyor. Kelime değişti, anlam kaldı, ama renk soldu. Lise kitaplarımızda bu kelimeleri Osmanlı Türkçesi diye öğrettiler, oysa sadece 70-80 sene önceydi. Babamın babası bunları günlük konuşmada kullanıyordu. Eski Türkçe kelimeleri unutmak nostalji meselesi değil; dilimizin renk paletinden renk silmek demek.

Türk kahvesi ritüelleri, aslında bir kahve içme işleminden çok bir zaman boşaltma meselesidir. 2010 yılında Ankara'da bir müşteri danışmanı olarak çalışırken öğle arası kahvehaneye giderdim. Kahveci Hasan Bey cezveyi ateşe koyup, benim gelişimi beklerdi. Gelene kadar kahvenin köpüğü üç kez yükselip alçalırdı. Fincanı ısıtması, şekerle beraber yeniden demlemesi, sunuşu—tümü 12 dakika sürerdi. Hep aynı saatte, hep aynı şekilde.

Çünkü ritüel denen şey, işte bu tekrarlamadır. İyi bir işçinin sabah ilk işi fincan ısıtmak değildir, fincan ısıtma alışkanlığıdır. Köpüğü fincan dibine koymak, rastgele bir hareket değil, fincanın o noktasında kaynatılmış kahvenin en iyi yer bulduğu bilgisidir.

Modern kahve kültürü bunu berbat etti. Espresso, cappuccino, flat white—hepsi hızlıdır. Türk kahvesinde ise beklemek kültürdür. Beklemek sırasında insanlar konuşur, sessiz kalır, düşünür. Hasan Bey'in fincanı her seferinde aynı şekilde sunması, müşterinin de her seferinde aynı saatte gelmesini sağladı. Ritüel, insanı disipline eder; disiplin, insanı rahat eder.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak için en basit yöntem uygulamayı silmek değil, telefonun şarjını %20'de bırakmak. Ben de bunu yaptım, ilk üç gün garip hissettim ama sonra fark ettim ki Instagram açmak için telefonu çıkarmaktan vazgeçiyorum. Batarya bitme korkusu, algoritmanın bizi çekeceği kadar güçlü bir engel oluyor. Geçenlerde Taksim'deki bir kafede oturuyordum, yanımda çift vardı. Kadın birinin hikâyesini anlatırken erkek sürekli telefonuna bakıyordu. Tam bu anı gözlemlerken kendi kendime düşündüm, ben de aynı insanım. Sosyal medya silmek yerine kullanım şeklini değiştirmek daha gerçekçi geliyor. Telefonu mutfakta bırakıp yemeği yemek, tuvalet kâğıdı gibi gerektiğinde almak, başka zaman cebinde taşımamak. Böyle yaptığımda saat 7'de akşam olmadığını öğreniyorum, çünkü hiçbir bildirim beni bilgilendirmiyor. Insanlar "sosyal medyayı sil" derler ama hiç kimse geri dönüş önermiyor. Silmek kaçış, şarjı %20'de bırakmak ise tercih.

Freelancer olmak Türkiye'de para kazanmak ile para çekmek arasında iki ayrı meslek gibi. İş bulmak kolay, parayı hesaba sokmak zor. Upwork'ten 800 dolar aldığım bir projede Wise'ın kapanması, Paypal'ın bloklanması, N26'nın geri çekilmesi sırasında ben de sırada bekliyorum. Döviz hesabı açmak istediğimde banka "freelancer misiniz" diye sordu, sonra "belgelendirme gerekli" dedi, sonra birkaç ay hiçbir şey olmadı. Vergi müfettişleri freelancer sayılıp sayılmadığımı bilmiyor, ben de bilmiyorum. 2022'de bir yıllık gelirin yüzde 22'sini ödedim vergi adı altında, 2023'te hiç ödemedim, ceza bekledim gelmedi. Kurlar oynadığı için aynı 1000 dolar 25 bin lira olabilir, 18 bin lira olabilir. İnsan işi seçse para para kazanır, Türkiye'de freelancer olsa parayı çekmek için strateji geliştiriyor.

Geçen yıl mayıs ayında sosyal medya uygulamalarını telefondan değil sadece bilgisayardan açmaya başladım. Ofiste masadayken bir ekrana kilitlenince el otomatik telefona gitmiyor. Hafta sonu evde bilgisayara oturmak ise zor geliyor, bu da sosyal medya ile arama mesafe koydu. Öncesinde market kuyruğunda, otobüste, hatta adliye koridorunda bile Twitter’da scroll’daydım. Şimdi ise yanımda bilgisayar yoksa sosyal medyaya erişemiyorum, ekranımda WhatsApp harici bildirim hiç yok. Yani sosyal medya elimde olunca bağımlı, masada olunca gereksiz bir yük gibi kaldı. Telefonla cebinde taşımanın etkisi bambaşka.