tarihci_memo

Londra'da ikinci ayımda saat 2'de bir kebapçının önünde durdum, vitrine bakıyordum. Dönerin dönerliği yoktu, eti gri, sosu ketchup kıvamında. Türk yemeği özlemeyen insan yurt dışında yaşamaz diye düşündüm o anda. Soho'da buldum bir yer, Pera adıydı, menüde "authentic Turkish" yazıyordu. Menemen verdiler, içinde yer fıstığı vardı. Yer fıstığı. Menemen yedi yıl yiyorum, yer fıstığını ilk kez o gün gördüm. Garson "chef'in özel dokunuşu" dedi, ben de "chef'in Türkiye'yi görmediği" diye cevap verdim içimden. Sonra Market Street'teki Türk marketine gittim, Edam'dan getirtilen sucuk aldım, 8 pound vermiştim. Eve gidip kızarttığımda annem ararsa diye çekinip telefonu açmadım, suçluluk hissi vardı yani. Yurt dışında Türk yemeği aramak bu: pahalı, yanlış ve sonunda kendi pişirmek zorunda kalıyorsun.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı insanı garip bir yere götürüyor. Madrid'e ilk gittiğimde ilk üç gün Türk lokantası yok diye ağlamadım ama dördüncü gün bir Türk restoranı buldum, Estambul adındaydı. Adana kebabı için 18 euro verdim, ette baharat yok, sosunda da limon yok, sadece zeytinyağı ve tuz. Garson "authentic Turkish" dedi ama İspanyol damak tadına göre hazırlanmış bir şey yemek yiyordum. Marketlerde Türk malı aradığımda Egetürk sucuk, Pinar beyaz peynir buldum ama fiyatları Türkiye'nin 5 katı. Memleket özlemi ile açlık arasında seçim yapmak zorunda kalıyorsun yurt dışında. Bir gün bir Türk buldum sokakta, kahvesini içtik, annesi İzmir'den gelen paketi açtı, içinde menemen unu ve karabiber vardı. O an anladım insanlar neden sınırda yaşıyor, ne evde ne orada.

Sıfır araba almak bir zamanlar statü sembolüydü, şimdi matematiksel bir hata. Ben 2008'de sıfır Hyundai Getz aldım, 95 bin lira. Dört sene sonra 45 bin liraya satarken, aynı dönemde 2004 model Civic'i 40 bine alan arkadaşım 10 sene daha kullandı. Sıfırın garantisi beni avuttu ama aslında o garantinin her kullanışı demirbaşa gitmek demekti. İkinci el arabanın mühendislik tarihi yazılı oluyor kaportasında. Kimin elinde ne kadar kaldığını, motor kaç kilometre çalıştığını biliyorsun. Sıfırda ise o ilk bin kilometreyi sen çalışıyorsun, senin para senin riski. Şimdi galerilerde gördüğüm sıfırlar dijital ekranlarla, sensörlerle, yazılımla dolu. Dokuz sene sonra o yazılım güncellemesi 8 bin lira. İkinci el alıp beş sene kullanan, sonra satsam belki daha az kaybettiğim oluyor.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı yapan birisi için en işe yarayan yol, ilk gittiği şehirdeki Türk pazarını bulmaktır. Ben Viyana'da ilk ay restaurants'ta para harcadıktan sonra, 6. Bezirk'teki bir market keşfettim. Adı Türk Pazarı, baskıt söylüyorlar ama işliyor. Oradan aldığım Tat markalı kırmızı biber ezmesi, yediklerim yemeğin yarısı oldu. Aynı yerde tanıştığım bir Türk, bana "restorandaki dönerin ne kadarı dün pişirilmiş, sen ne kadar bilirsin" dedi. Haklı çıktı. Evde kendi döneri yapınca, Viyana sokaklarındaki kebapçılar hafta sonu bile boş kalmaya başladı. Ama evde yapan da bilir, malzeme temin etmek zaman alıyor. Pazarlardan yaş acı biber, kıymayı seçmek, baharat oranını ayarlamak bir uğraş. Bir arkadaş Amsterdam'da bulduğu Türk restoranında çalışan aşçıya pişiş sırası sormuş, adamın cevabı "burada yediler mi diye önemli, nasıl yediler mi diye değil" olmuş. O noktadan sonra dışarıda yemek istememiş.

sıfır araba mı ikinci el mi

sıfır arabaya verilen paranın çoğu vergiye gidiyor, bunu herkes biliyor ama yine de sıfır almak istiyoruz. ben iki yol da denedim. 2012'de sıfır aldım, 2018'de de ikinci el. sıfırı ilk ay garajdan çıkarmaya korkuyordum, çizilsin diye. ikinci eli aldığımda ise ilk gün hemen benzin istasyonuna gittim, fark etmez diye düşündüm.

sıfır araba garantisi güzel tabii. motor kapısını kimse açmamış, batarya taze, lastikler orijinal. ama ben üç sene sonra sattığımda, ikinci el olarak aldığım araç ile aynı fiyata düştü. demek ki o garantinin parasal karşılığı yok. ikinci el ise başında biraz endişe verir, ama kullanım sırasında şaşıracak bir şey bulmazsan, aynı araba olur. hatta bazen daha temiz olur, çünkü birisi zaten bakımını yaptırmıştır.

beni ikinci el seçimine iten şey bu değildi aslında. paranın kalan kısmı ile aksesuar alabiliyordum. 50 bin liraya sıfır palio yerine 35 bin liraya 2010 model corsa aldım, 15 bin lira da koltuk kılıfı, navigasyon, ön tampon koruması aldım. araç daha işlevli oldu. sıfırda o 15 bin lira sadece vergi olarak kaybolurdu.

İkinci el araba bende her zaman daha mantıklı durdu. 2022 Eylül’de İstanbul’da 2016 model bir Honda Civic baktım, sahibinden 425 bin lira istiyordu. Aynı özellikte sıfır model 750 bin lira civarıydı, hem de listeye bile yazılman gerekiyordu, aylarca bekleyeceksin. Sıfır arabanın o ilk kullanıcısı olma hissi güzel ama her servise girişte cebinden para çıkacak, ilk yıl çizik korkusu bitmeyecek. İkinci elin ise pazarlığı ayrı, ekspertiz macerası ayrı. Ama o kadar para bağlamayı içim kaldırmadı, 100 bin lira altında bulduğum 2012 model Focus’u aldım, motoruna 3 yıl boyunca anahtar değmedi. Benim için araç zaten yatırım değil, bineceğim şey. Sıfır almak hayal, ikinci el ise ihtiyaç.

Meslek lisesi bitirdikten sonra iş bulma süreci ağır gidiyor çünkü işverenlerin kafasında hâlâ bir kalıp var. 2015'te bir elektrik firmasına başvurdum, sahibi "meslek lisesinden mi çıktın" diye sordu, "evet" dedim, "ama üniversite okuyacak mısın" diye ekledi. O an anladım ki diploma değil, benim potansiyel olarak başka yerlere gidebileceğim düşünülüyor. Sınıf arkadaşlarımdan biri Anadolu Lisesi'ne geçiş yaptı, şimdi demiryollarında memur. Biz orada kaldık, atölyelerde çalıştık ama maaş hiç kalkış görmedi. Şu an meslek lisesi öğrencileri için staj yerleri daha kolay bulunuyor ama öğretmen sayısı azaldı, atölyeler eski ekipmanla dönerken sanayi dışarıda yeni teknolojiye geçti. Okul ile pazar arasında bir boşluk var, kimse kapatmak istemiyor.

sıfır araba mı ikinci el mi

ikinci el arabaları incelerken bayilerde gördüğüm şey şu: satıcı kapı açarken beni özellikle motor sesini dinlemeye davet ediyor. ben de kulağımı kaporta yaklaştırıyorum, sanki motorda şarkı söylüyormuş gibi. aslında hiçbir şey anlamıyorum ama o ses bana 80 bin liraya karar vermem için yeterli oluyor.

sıfır arabada ise hiç ses yok. showroom'da görmüştüğü fiat'ın vitesini çevirdiğinde hissettiği şey, daha sonra kendi arabası olduğunda kaybolmuş oluyor. garantiden başka bir şey kalmıyor elinde. iki sene sonra satarken, ikinci el arabayla aynı fiyattan ayrılıyor. bu fiyat kaybı garantinin bedelidir aslında.

ama garantinin de bir değeri vardır. 2016'da aldığım sıfır arabanın motor kapısı beş sene açılmadı. bu huzuru satarken geri alamadım ama yaşarken çok huzur verdi. ikinci el arabanın özgeçmişini bilmemek ise başka bir huzursuzluk: kaç kez kaza yapmış, motor yağını hiç değiştirildi mi, ön sahibi makyöz mi mekanik mi?

Geçen yıl Prag'da, Josefov mahallesinde dolaşırken canım bir anda kuru fasulye çekti. Yakınlarda market aradım, iki tane Asya marketi buldum, Türk ürünü olarak sadece Ülker bisküvi vardı. Otele dönerken sokağın köşesinde bir dönerci gördüm, adı Sultan Kebab, menüde fasulye yok tabii. Garsonla Türkçe konuşmaya çalıştım ama adam Çek çıktı, dönerin yanında cacık istedim, yoğurdu marketten alıp kendim yaptım. Üç gün boyunca simit aradım, en yakın lezzet süpermarketteki bageldi. O an anladım, insan yurt dışında en çok menemen ve simidi özlüyor.

Tatilde en çok pişman olduğum şey, akşam yemeğinde "bir bardak daha şarap alalım" demek. Geçen haziran, Bodrum'da bir meyhaneye gittim, deniz kenarında, balık taze, şarap soğuk. İlk bardaktan sonra saat kaç olduğunu sormaya başladım. Saat onda masada oturmuştum, bir buçukta hâlâ oradaydım. Ertesi sabah plaja gitmek istemiştim, ama güneşi görmek istedim bile. Gözümü açmaktan çekiniyordum. Otelin kahvaltı saati sekizde bitmişti, ben on ikide uyandım. Kaç saat denizde yüzüm diye endişelenirken, ben dönerken çantamda hâlâ yüzme kıyafeti duruyor. Arkadaşlar "sen neden bu kadar çabuk bayılıyorsun" diye sordu. Meyhane sahibi ise haftaya gel dedi. Tatil bence alkol tüketimi için tasarlanmış bir komplo, gerisi ayrıntı.

Türkiye'de eğitim sisteminin en büyük sorunu, çocukların hiç düşünmeden cevap vermeyi öğrenmeleri. Ben lisede matematik sınavında formülü biliyordum ama neden o formülün işe yaradığını sorduğumda öğretmen "sınavda böyle sorusu var mı?" diye karşılık vermişti. 2005'te. Şimdi 2024'te kız kardeşimin çocuğu lise öğrencisi, onun ders kitaplarını açtığımda aynı şeyi gördüm: sayfalar dolu bilgi, hiç sorusu yok. Sor, araştır, deneme yap diye bir şey yok. Matematik, kimya, fizik hepsinde problem çözme değil formül ezberleme var. Yazılı sınavda "bu soruyu nasıl yaptın?" diye sorsan, çoğu zaman cevap "hocamız böyle çözmüştü" oluyor. Merakı öldüren sistem bu. Çocuk öğreniyor mü, ezber yapıyor mu, hangisi olduğu önemli değil. Sınav geçiş notu önemli.

Sabah saatlerinde İstanbul Marmaray’a binmek istiyorsan, mutlaka sırt çantasını önüne al. Ben birkaç defa kalabalıkta sırtımda unuttum, yaşlı bir amcayla omuz omuza sıkışınca çantanın içindekiler yamuldu, kitaplar kıvrıldı. Cüzdan, telefon gibi değerli eşyaları da mont cebine koymak işe yarıyor. Özellikle 8-9 arası Maltepe yönünde yolculuk yapıyorsan, sol duvara yaslanmak biraz nefes aldırıyor. Herkes kulaklık takıyor ama ben dış sesi dinleyip gelen istasyonu kaçırmıyorum.

Podcast dinleme alışkanlığı bende biraz kaçış yöntemi gibi başladı. 2020’nin mart ayı, dünya eve kapanırken ben de cam önündeki eski sandalyemde, Bluetooth hoparlöre Spotify’dan “Felsefe ve Yaşam” podcast’ini açtım. O zamanlar podcast deyince aklıma hep yavaş konuşan adamlar, arada bir boğuk öksürük, bazen mikrofona yaklaşınca duyulan nefes geliyor. İlk dinlediğim bölüm Platon’un mağara alegorisiyle ilgiliydi, yarısında düşüncelere dalıp, anlatıcının sesini arka plana atmışım. Sonra durup tekrar başlatmak zorunda kaldım; çünkü podcast dinlerken gerçekten anlamak istiyorsan, kafanın bir köşesiyle başka bir şey düşünmemek gerekiyor.

Bir süre sonra sabah kahvemi hazırlarken “Hayat Kitabı” serisini dinlemeye başladım. Kendi iç sesimle yarışıyor gibi bir hal alıyor, anlatıcı bir filozofu anlatırken ben de araya girip “Yok ya, Descartes öyle dememişti,” diye içimden konuşuyorum. Dışarıdan bakan biri için kulağımda kulaklıkla mutfağın ortasında kendimle tartışıyor gibi görünüyorum. Yine de podcast dinlemek, bana bazen kitap okurken bulamadığım bir samimiyet verdi. Özellikle Ozan Güven’in “Socrates Felsefe”de yaptığı sohbetler, sanki bir kafede oturmuşum da yan masada konuşulanlara kulak misafiri oluyormuşum hissi yaratıyor.

Felsefi içerikler dinlerken not alıyorum. 2022’nin yazı, Kadıköy’de bir kafede tek başıma oturuyorum. Masamda bir defter, kalem, kulaklık. “Stoacılık ve Günümüz” konusu dönüyor. Her cümlede deftere bir iki kelime yazıyorum. Dışarıda hayat akıyor, ben ise Spinoza’nın etik anlayışını çözmeye çalışıyorum. Podcast benim için sadece bilgi almak değil, gündelik hayatı bir süreliğine askıya almak gibi. Bazen bir bölüm üç defa dönüyor, çünkü anlatılan her fikir beni başka bir yere sürüklüyor. Dinlemek bir anlamda düşünceyle baş başa kalmak, kimsenin bölmediği bir iç diyalog gibi.

Dün sabah Ankara otobüsüne bindim, saat 7.30 civarında. Şoför frene basarken ben ayakta duran bir kadının çantasıyla yüzüme çarptım. Kimse özür diledi değil ama bu normal, herkes kendi dünyasında. İstanbul'da metroyu kullandığım dönem daha berbatti aslında, Taksim istasyonunda insan akışı öyle hızlıydı ki kapıdan çıkmamı biri itti, çıkmazsa ben de yere düşerdim. Ankara otobüslerinde en azından yer bulabiliyorum, ama kış aylarında ısınma yok. Geçen hafta -5 derece vardı, camları buğulanmıştı, bir saat yolculuk boyunca ayakkabı suyu dondu. Toplu taşımada gerçekten yaşanıyor insan, sadece gidiş geliş değil. Hava kötü olunca tüm şehir otobüse binmeye çalışıyor, o zaman herkes birbirinin içine giriyor. Minibüsler daha iyi aslında, ama şoförler kural tanımıyor, aşırı yüklüyorlar. Bir ara Ankara'da saatlerce bekledim, şoför 10 kişi daha bulana kadar hareket etmedi.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı, aslında şehirleşmenin ve iş yaşamının bir aile ritüelini nasıl parçaladığını görmek gibi. Ben 2010'da Adana'da oturuyordum, bayramda sabah saat yedide komşular kapı kapı dolaşıp birbirini ziyaret ederdi. Herkes aynı saatte evdeydi, aynı ritmi yaşıyordu. Şimdi İstanbul'dayım, ofiste çalışıyorum, tatil günleri resmi olmayan bir şey haline geldi. Geçen Kurban Bayramı'nda perşembe akşamı annemi aradım, "Cuma sabahı geliyorum" dedim. O da bunu "Demek bu bayramda erken gelmiyorsun" olarak okudu. Oysa ben uçakta oturmuş WhatsApp'tan sıcak dualar yazıyordum, yakın olmak artık fiziksel değil.

Mevzu şu: Bayram ziyaretleri artık planlanmış bir etkinlik, spontane bir alışkanlık değil. Önceden mesaj atıyorum, saat soruşturuyorum, "sen orada mısın?" diye kontrol ediyorum. Eskiden gidip kapı çalardın, kimse "iyi mi geldin" diye sorumazdı, belli olurdu. Şimdi herkes tatilde, herkes farklı şehirde, bayram döneminde bile işe gitmek mümkün. Böyle olunca ziyaretler önemli görünmüyor, sadece kontrol etmek yeterli geliyor.

Türk kahvesinin ritüeli dediğimiz şey aslında sabırsızlığa karşı bir ayaklanmadır. 2003'te Adana'da bir kahvehaneye girmiştim, sahibi Hüseyin Amca cezveyi ocaktan almadan önce fincanı eline alıp üç kez ısıtırdı. Bunu neden yaptığını sordum. "Fincan soğuksa kahve hızlı soğur, kardeş" dedi. O gün anladım ki bu işin hiçbir adımı boş değildir. Cezveyi kaldırırken köpük fincanın içine akıyor, sonra tekrar ateşe gidiyor, sonra yeniden. Üç defa bu döngü. Şeker miktarını söylemen gerekir çünkü her fincan farklı hazırlanır. Bazı insanlar "çok şekerli" der ama asıl mesele, o fincanı tutarken ne kadar yavaş içmen gerektiğini bilmektir. Acele edersin, kahvenin tadını kaçırırsın.

Lise Türkçe dersinde "mübarek" kelimesini çeviri yapıyordum, öğretmen "ne demek" diye sordu. Ben "kutlu, uğurlu" dedim, o da "evet ama kimse artık böyle söylemiyor" diye geçti. O an fark ettim; kelimenin ölmesi demek sadece bir sözcük kaybı değil, o sözcüğün taşıdığı hassasiyetin de silinmesi demek. Dedem "mübarek bir gün" dediğinde "iyi bir gün" demekten farklı bir şey söylüyordu.

Osmanlı belgeleri okurken "müştemilat", "mühim", "münasip" gibi kelimeleri sık görüyorum. 1920'li bir satış sözleşmesinde "müşterisine münasip fiyattan satmıştır" yazıyor. Aynı cümleyi bugün yazarsan "müşteriye uygun fiyattan satmıştır" diyorsun. İçeriği aynı ama tonları çok farklı. Eski kelimeler daha resmi, daha ağır, daha düşündürücü.

Dedem "gayret" kelimesini sık kullanırdı, ben "çaba" diyorum. Dedemin kulağında "gayret" daha erdemli, daha yüklü bir şey. Benimkinde "çaba" sadece işin teknik tarafı. Dilden çekilen kelimeleri geri getirmek imkansız değil ama kimse onu yapmıyor çünkü basit kelimeleri kullanmak daha hızlı. Zaman içinde eski Türkçe kelimelerin bir kısmı müzede kalıyor, bir kısmı tamamen unutuluyor.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

2010'da Ramazan Bayramı'nda babam sabah beşte kalkmış, arabayı hazırlamıştı. Ankara'dan Konya'ya gidecektik, amcamın evine. Ben arka koltuğunda uyuyordum, uyanınca zaten Bolvadin'i geçmiştik. O zamanlar yol boyunca hiç telefon çekmiyordu, sadece kasette Zülfü Livaneli vardı. Şimdi aynı yolu gitmek için önce WhatsApp grubunda saat kaç gidelim diye yazışıyorum, sonra kararımı değiştiriyorum, en sonunda "bu sene ziyaret edemedik, özür dileriz" mesajı atıyorum. Benzin pahalı diye bahane ediyorum ama asıl mesele başka. Akrabaların hepsi değişti, ben de değiştim. Bayram sabahı artık "kimse sürpriz yapmıyor, önceden bildirilsin" kuralı var. Babam hala o eski mantıyla bekliyor kapının önünde ama kimse gelmeyince telefonunu açıp bana sor sor soruyor. Geçen sene dedi ki, "Bayram demek eskiden bu değildi." Haklı. Ama ben de gidip 16 saat araba sürmek istemiyor artık, saat 21.00'de işten çıkıyorum ve çok yorgunum. Bayram ziyaretleri yavaş yavaş "görüntülü arama" haline dönüştü.

Freelancer olmak Türkiye'de başladığımda Stripe ve Paypal açılıyordu, şimdi kapalı. 2019'da Upwork üzerinden 1200 dolarlık bir çeviri işi aldım, parayı Wise'a çektim, iki gün sonra hesap dondu, bir hafta sonra açıldı. Açıldığında döviz kuru yüzde 12 düşmüştü. Vergi meselesi daha beter, KDV mükellefi olmasan da muhasebeci bulmak zorunlu, ayda 150 lira sadece muhasebe için ödüyorum. Ödeme yöntemi bulmak ayrı dert, dört farklı ülkede müşterim var, hepsi farklı para birimi. Türk bankalarındaki döviz kurları gerçekçi değil, Wise'ın kuruna kıyasla yüzde 3-5 arası kayıp yaşıyorum her transfer'de. İnsan Almanya'da 3 bin euroya rahat yaşarken, Türkiye'de 3 bin dolar kazansa yüzde 40'ı ödeme işlemlerine gidiyor. Sonra da "neden herkes yurt dışında çalışmak istiyor" diye soruyorlar.

Freelancer olmak Türkiye'de romantiğin en hızlı ölüm yolu. Evde çalışabilmek, kendi saatini belirlemek, dünyayla işbirliği yapmak—hepsi harika görünüyor ilk başta. Ama para işine gelince sistem seni yavaş yavaş çıldırtmaya başlıyor.

Geçen yıl bir İngiliz acenteyle üç aylık bir proje yaptım. Aylık 2000 pound almak için ne gerekiyordu biliyor musun? Önce Wise hesabı açtım. Wise açıldı, kapandı, tekrar açtı. Ardından Payoneer denedim. Payoneer'de hesabım "risk" olarak işaretlendi, para tutmaya başladı. Sonra Revolut yolladım. Revolut bana Türkiye'de yaşadığım için hesabı sınırlandırdı. Dört ay boyunca dört farklı yol denedim. Sonunda paranın yüzde 22'si kesiyle hesabıma girdi.

Vergi tarafında durum biraz daha vahim. Freelancer olduğumda muhasebeciye gittim, dedi ki "Gelir Vergisi Müfettişi seni ziyaret edebilir." Ziyaret edebilir, edebilir dedi. Daha ne istiyorum? O günden beri her ay titriyorum. Fatura mı keseyim, kesmeseyi mi? Kesersem vergi hukuku mı yenir, kesmezsem suç mu işlerim? Kimse net cevap vermiyor. Bir muhasebeci "kesin kes" diyor, diğeri "hiç kesme" diyor. Benim gibi 50 bin kişi aynı soruyu soruyor, cevap yok.

Upwork ve Fiverr'deki iş bulma süreci ayrı bir dram. Profili düzeltiyorsun, test yapıyorsun, portfolio yüklüyorsun. Sonra bir Bangladeşli freelancer senden yüzde 60 daha ucuza aynı işi veriyor. Müşteri "abi senin fiyatın yüksek" diye gidiyor. Türkiye'de yaşıyorum, elektrik faturası var, internet faturası var, ama bunlar dünya fiyatlarında sayılmıyor.

Kurlar da hiç konuşmaya başlama. Pazartesi sabahı dolar 30 lira, çarşamba akşamı 32 lira. Bankalar haftaya göre, günü gözle, saati bile gözle değiştiriyor. 2000 poundu Garanti'den Türk Lirası'na çevirttiğim gün, ertesi gün aynı miktar 800 lira daha az oldu. Bir gece içinde. Paranın değeri uyumda eriyip gidiyor.

Sonra müşteri tarafında başka sorun var. Batı'daki freelancer "projeyi bitirdim" derse, para hemen akıyor. Türkiye'deki freelancer "bitirdim" dese, müşteri "ama ben gördüm de beğenmedim, revizyon yap" diye tutturuyor. Kontrat var, sözleşme var, ama Türkiye'de bunlar çoğu zaman kâğıda yazılmış rüya. Davaya gitmen demek iki seneni mahkemede harcaman demek.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak, aslında bağımlılığı tanımaktan başlıyor. Ben de uzun süre onu "alışkanlık" diye geçiştirdim. 2021'de fark ettim ki sabah 6'da uyandığımda ilk şey telefon, tuvalet sonrası telefon, kahvaltıda telefon. Hiçbir ara yok. Beynin dopamin çıkıntılarıyla çalışan bir makine gibi davranıyor.

Birkaç şey denedim. İlk olarak uygulamaları sildim ama yeniden yükledim. Ekran süresi limitlemesi koymak da hiç işe yaramadı, sadece "limit aşıldı" bildirimi görmek bile tatmin etti beni. Sonra farklı bir yol buldum: telefonun ana ekranında hiçbir sosyal medya uygulaması bırakmadım. Ulaşmak için tarayıcı açmam gerekti. Üç hafta boyunca bu engel yeterli oldu. Beyin, ekstra bir adım için dopamin beklemediğini anladı.

Şimdi günde 20 dakika kullanıyorum, sadece mesajları kontrol etmek için. Garip olan şey, başlangıçta boş zamanlar ölü gibi geldi. Kitap okumak sıkıcı, müzik dinlemek monoton geliyordu. Ama sekizinci günde bunun geçtiğini fark ettim. Kendi düşüncelerim yeniden başladı, tiyatro oyunları okumaya başladım. Hiçbir algoritma yok, hiç kimse bana ne düşünmem gerektiğini söylemiyor.

Ev sahibi kiracı ilişkisinde yaşanan absürtlükler aslında hukuki boşluktan doğuyor. 2019'da Ankara'da 1200 liraya kiraladığım dairede, ev sahibi her ay komşu şikayeti bahane edip "gece 10'dan sonra sesini kıs" diye not yapıştırmıştı. Aynı ev sahibi kendi misafirlerinin akşam 2'de çıkardığı gürültüyü hiç umursamıyordu. Türkiye'de kira sözleşmesi yasal olarak var olsa da, uygulamada ev sahibinin keyfi işlem yapması normalleşmiş. İstanbul'da tanıdığım biri, kaç kez taşınırsa "bu sefer hayvansız eve gireceğim" diye söz vermesine rağmen, ev sahibi sonradan "hayvan yasağı vardı, 5 bin lira ceza ödeyeceksin" demişti. Hiçbir yazılı şart yoktu, sadece sözlü anlaşma. Ev sahibinin hukuki gücü o kadar fazla ki, kiracı her zaman savunmasız kaliyor.

lise 3'ün sonunda bir haftada bitirdiğim kitaplar şimdi ayda bir bile olmayacak hale geldi. o zaman saatlerce kütüphanede oturur, 200 sayfayı bir solukta okurdum. şimdi 30 sayfa okudum mu gözlerim kapanıyor, telefonu açmak için bahane arıyorum. fark şu: o zaman okuduğum kitaplar beni başka dünyaya götürüyordu, şimdi okumak bir görev gibi gelmiş. 2015'te aldığım şiir kitabı 4 günde bitmişti, geçen yıl satın aldığım roman hala sayfa 87'de bekliyor. alışkanlık değil, zaman meselesi diye kendimi avuttum ama aslında dikkat meselesiydi.

netflix yorgunluğu, son 3 yılda "başka ne izleyelim" sorusunun cevap bulamaması halidir. 2021'de 5 dizi aynı anda açıyordum, şimdi 40 dakikalık bir belgesel için 20 dakika harcıyorum başlık arayarak. algoritma ben ne istediğimi biliyormuş gibi davranıyor ama tavsiyeleri benim 2015'te izlediklerime dayanıyor.

dizi sayısı arttığında seçim zorluğu da artıyor, tıpkı 100 kanal döneminde 30 dakika zapping yapıp hiçbir şey izlemeyen insanlar gibi. ücretler yükseldikçe daha az içerik kalmaya başladı, kalitesi de tartışmalı. buna rağmen abone olmaya devam etmek tuhaf bir alışkanlık haline geldi, sanki bitmemiş bir işin borcu gibi.

Yabancı dizilerde Türkiye'nin ana karakter olduğu sahnelere baktığımda hep aynı şeyi görüyorum: coğrafya bilgisi sıfır, kültür araştırması da yok. Netflix'teki bir Amerikan yapımında Türk iş insanı karakteri vardı, adamın ofisi İstanbul'da ama pencereden Kappadokya'nın peri bacaları görünüyordu. Aynı şehirde değil, aynı ülkenin farklı uçlarında. Yapımcılar harita açmaktan rahatsız olmuş herhalde. Özellikle Türk erkek karakteri her zaman ya koruma görevlisi ya da sucu rol yapıyor. Başrol asla. Bir keresinde izlediğim dizide Türk karakter İngilizce konuşurken kısıtlı kelime havuzu kullanıyor, aksan da aşırı abartılı, tıpkı sinemalarda yapılan o klişe gülünç gösterimler gibi. Hollywood'un gözünde biz hâlâ 1950'ler Doğu'suyuz. İstanbul dışında Türkiye'nin başka bir şehri gösterildiğini hiç görmedim. Ankara, İzmir, Bursa sözlük olmayan yerler gibi.