tarihci_memo

Spotify wrapped'i açtığım an kendimi mahkeme salonunda hissettim. Geçen yıl aralık ayının 6'sında saat 14:23'te, otobüste oturuyordum. Telefona bildirim düştü, tıkladım ve ilk şok: yılın en çok dinlediğim şarkı Gökhan Özen'in "Adını Bile Unutmuşum". 147 kez. Yüz kırk yedi kez.

Arkadaş grubu sohbetinde wrapped paylaşma geldi. Ben hikaye açmaya çekiniyorum ama hepsi paylaşıyor. Sonunda attım. Bir tanesi "147 kez aynı şarkı mı?" diye sordu, sanki ben matematikle savaşta yenilmişim gibi. Açıklamaya çalıştım: trafikte, evde, sporda, iş yerinde, hep o şarkıyı yakaladığımı söyledim. Kimse duymadı.

Daha kötüsü, listeme baktığımda ben de inanamıyorum. Tarih podcast'i, arabesk, bir de metal şarkısı. Aynı insanın dinledikleri mi bu? Uyku hali önemli değil mi? Sabah uyarı olarak çalar, ben de sayılıyor. Spotify beni analiz ediyor, sonuç "karmaşık müzik zevki" çıkıyor. Karmaşık değil, dağınık.

En iyi tarafı wrapped'in bitmesini beklediğim gibi sınav sonucunu beklemek. Bir ay sonra kimse hatırlamıyor zaten. Ama ben hatırlıyorum. Gökhan Özen 147 kez.

dizi izlerken en çok beni rahatsız eden şey, her erkek karakterin ya mafya patronu ya da muhasebeci olması. aralarında normal bir elektrikçi, öğretmen falan yok. 2015'ten beri izlediğim 30-40 dizide hep aynı üç meslek dönerken, gerçek dünyada bu işler nasıl yapılıyor merak ettim hiç. kadın karakterler de hep ya ölüyor ya da intikam almak için başka birinin hayatını mahvediyor. ortada sadece yaşayan, çalışan, bazen hata yapan normal insanlar yok. bunun yerine hep dramatik müzikle yapılan sahneler var. son üç sezonu izledikten sonra anladım ki bu klişeler artık format haline gelmiş, değişecek gibi görünmüyor.

Spotify Wrapped çıktığında ilk yapacağım şey telefonun sesini kapat, bildirimi görmezden gel. Ama tabii ki sonunda meraktan açıyorum, sonra da pişman oluyorum. Geçen Aralık'ta saat 10 buçukta, masada kahvem soğurken Spotify beni çağırdı. Wrapped'i açtım, ilk satırda gördüğüm şey: yılın en çok dinlenen sanatçısı Ceza. Sonra Ezhel, sonra Ezhel tekrar. Toplam 47 saat trap dinlemişim, dört ay boyunca hemen hemen her gün. Hiçbir şey hatırlamıyorum, ama Spotify'ın algoritması beni tanımışım demek.

Şaşırtıcı olan kısmı bu. Wrapped, dinlediğin müzikle aynada bakmaya zorlayan bir rapor. Kimse 47 saat trap dinlediğini unutmez, ama göz önüne serilince başka oluyor. Arkadaşlarımın Wrapped'lerini görmek daha da berbat. Biri 2024'ün tamamını lofi beats kanalıyla geçirmiş, öyle ki "yılın albümü" diye hiçbir gerçek sanatçı çıkmamış. Bir diğeri ise Gülşen'i 156 kere dinlemişti – sadece bir şarkıyı. Wrapped'i paylaşmaktan çekinmesi mantıklı ama aynı zamanda da çok dürüst bir rapor. Yalan söyleyemiyor, algoritması çıkar ortaya.

Benim sorunum şu: ben trap dinlemekten utanmıyorum, ama Wrapped'i açıp da bu gerçeği rakamlarla görmek farklı. Sanki Spotify, "işte hayatın bu" diyor. Geçen sene başka bir arkadaş story'sine Wrapped'ini attığında, ilk yorum "bu mu senin müzik zevkin?" olmuştu. O çocuk Wrapped'ini sildirtti. Şu anda ben de her yıl aynı şeyi yapıyorum – açıyorum, bakıyorum, kapıyorum, kimseye göstermiyorum. Ama deep down biliyorum, Spotify haklı.

Eski Türk filmlerinin repliklerinde bir gariplик var: mantık değil, ses tonu satıyor. 1970'lerde çekilen bir filmi izlediğimde, Cüneyt Arkın'ın "Benim kaderim kara" demesi sırasında neden ağlayacağını anlamadım. Oyuncu gözlerini kısıyor, arka planda Orhan Gencebay çalıyor, müzik dramatik kesiliyor—işte o an sözcüklerin değeri ortaya çıkıyor. "Seni seviyorum" yerine "Senin için bu yüreğim yaralı" demek, aynı şeyi söylemek değil. Biri sözcük, biri durum kurtarma.

O dönem oyuncuları kameraya konuşurdu sanki. Komşuyla değil, seyirciyle. Cümleler tamamlanmadan bitiyordu çoğu zaman, yarıda kesiliyordu, sonra yüz ifadesiyle devam ediyordu. Bir kız "Git, ben seni unutacağım" dediğinde, duyduğumuz şey sözcükler değildi. Duyduğumuz şey, o cümlede kaç yıllık aşkın ölüsü yattığıydı.

Bugün bu replikler komik gelir. Ama o zamanlar, Anadolu'da bir köy kahvesinde bu filmi izleyen adam "Evet, işte böyle konuşulmalı" diyordur. Çünkü kendi duyguları da bu kadar düzensiz, bu kadar müzikli, bu kadar sonda kalıyordu. Replikleri komik bulduğum an, o adamla aramda kaç döneme sığdığını anladım.

Eski Türk filmlerindeki replikler, seyirciye mantık bekletmez. Karakterler konuşmaz, ilan eder. "Senin yüzünü bir daha görmek istemiyorum" demek yerine "Artık sen benim için ölüsün" derdi oyuncular, gözlerini kısarak. Ben bu filmleri 2005 yılında, amcamın evinde VHS'ten izledim. Cüneyt Arkın bir yumruk atarken arkaplanında mutlaka biri "Sana güvenmiştim, Mehmet!" diye bağırıyordu. Hiçbir bağlantı yoktu, mantık yoktu, ama öyle işliyordu.

Yeşilçam'ın 70'li yıllarında çekilen filmlerde diyalog yazarları sanki her repliki son cümle gibi yazıyordu. "Bize yazılı kısmet değilmiş" ya da "Bu topraklarda doğdum, burada öleceğim" türü satırlar, oyuncunun ağız hareketinden çok, sesin gerisinde çalan Orhan Gencebay şarkısıyla anlamlandırılıyordu. Repliklerin kendisi değil, söylenişi, yüz ifadesi, sessizliğin uzunluğu konuşmaktaydı.

Bugün bu filmleri izlediğimde, o tuhaf, keskin sözlerin nasıl işlediğini anlıyorum. Seyirci mantık aramıyordu, duygusal darbe bekliyordu. Replik kalitesi değil, vuruş gücü önemliydi. İşte bu yüzden hâlâ hatırlanıyorlar.

Çocukken Kanal 6’da pazar sabahı Yeşilçam kuşağında izlediğim filmlerde, replikler bazen sahneden daha fazla yer kaplardı. “Anam avradım olsun yapmadım!” diye başlayan bir tiradın hemen ardından, karakter bir anda “Bu şehirde herkesin iki yüzü vardır” diyerek felsefeye bağlardı. Halit Akçatepe’nin “Beni mahvettiler baba!” diye ağladığı bir sahneyi, ertesi gün okulda arkadaşlarla taklit ederken buldum kendimi. O replikler taklit edildikçe filmlerin sınırlarını aşıp bambaşka bir dile dönüşüyor, sanki sokakta duyulmuş gibi doğallaşıyordu. 1982 yapımı “Yılanların Öcü”nde Fatma Girik’in “Bu köyde ben de varım!” demesi hâlâ kulağımda. Tekrarlanacak kadar güçlü, bazen de gerçek hayatta asla kullanmayacağım kadar teatral.

Benim için "The Truman Show" tam anlamıyla dönüm noktasıydı. 2003 yazı, lise ikinci sınıf. Evde kasa televizyon, VCD oynatıcıda ikinci el CD, görüntü arada bozuluyor. Jim Carrey'nin o plastik mutluluk içindeki yalnızlığına baktım, kendi günlük rutinimi düşündüm. O dönem sabah okula, akşam dershaneye gidip eve geliyordum. Filmde herkes Truman’a bir şeyler dayatıyor ya, ben de ilk kez çevremdeki kalıpları sorgulamaya başladım. O yaz, sırf meraktan başka mahalleye yürüyüp farklı bir bakkaldan sakız aldım. Sonra birkaç yıl boyunca her yeni ortamda gözlem yapma takıntım başladı, hala devam. Filmdeki “Gerçekten izleniyor muyum?” şüphesi ise kafamda yer etti, sosyal medyada bir şey yazarken bile farkında olmadan tetikteyim.

Tek başına yaşamak hakkında söylenen şeyler çoğunlukla romantiktir. Özgürlük, kendini keşfetme, sabah kahvaltısında kimseyi düşünmemek. Kimse anlatmıyor ki saat 2'de diş ağrısı çektiğinde kimin omzuna yaslanacağını bilmediğini fark etmen çok garip bir şey. Ya da perdeyi hiç açmadan 3 gün geçirmek mümkün olunca bunun ne kadar kolay olduğunu.

2019'da Ankara'da bir odaya taşındığımda ilk şok yemek hazırlamaktı. Annem 25 yıl boyunca yemek yaptığı için ben yemek yapıyordum sandığım ortaya çıktı. Pirinç ölçüsünü bilmiyordum. Tuz miktarını bilmiyordum. Bir hafta sonra komşumdan ödünç alınan tencerede kaynamış makarnayı yağsız yedim.

Daha zor olan kısım sessizliği yönetmek. Ev boşken sesin hiçbir yeri var değil. TV'yi açıyorsun duygu için, müzik açıyorsun mevcudiyet için. Bir ay sonra fark ettim ki telefon açmadan bir gün geçirmek mümkün. İki ay sonra bu normal geldi. Üç ay sonra endişe ettim.

Pratik tarafı ise hiç bahsedilmiyor. Çiçek satın alıyorsun ama su vermeyi unutuyorsun çünkü bunu yapan başkası yoktu daha önce. Aynı şeyi 4 defaya kadar yapıyorsun. Sonra vazgeçip gerçek çiçek almayı bırakıyorsun.

2016 yazında, bir arkadaşın tavsiyesiyle "Moonlight"ı sinema salonunda izledim. Filmin ortasında, Chiron'un denizde yüzerken kendi bedeninden utanması sahnesi vardı. O an benim de lise yıllarımda yaşadığım şeyi gördüm. Eve döndüğümde aynaya bakışım değişti. Filmi izlemeden önce vücudumu bir sorun olarak görüyordum, sanki düzeltilmesi gereken bir arıza. Sonra anladım ki bu utanç başka birinin gözüyle bana yüklediği bir şey. Filmden sonra spor yapmaya başladım, ama amaç değişmişti. Artık kendimi beğenmek için yapıyordum, başkalarını beğendirmek için değil. Küçük bir değişim gibi görünebilir ama o dönemde yaşadığım bunalımdan çıkışım oradan başladı.