diplomatik ilişkilerde kültürel faktörler

Türkiye-Yunanistan ilişkilerinde en büyük tıkanıklık hiçbir zaman ekonomi ya da asker değil, birbirinin tarihsel anlatısını kabul etmemek. Bir ülkenin diplomasi masasına oturduğu zaman "biz kimiz" sorusunun cevabı, o ülkenin iç kültürel kimliğiyle o kadar iç içe geçiyor ki, uzlaşma demek kendi tarihini reddetmek anlamına geliyor. Suriye, İran, Arap ülkeleriyle yapılan anlaşmalarda da tam burada tıkanıyoruz—resmi protokoller yazılıyor ama sahadaki insanlar, yerel liderler, hatta bazen ordu başıboş kalıyor çünkü anlaşmanın arkasında kültürel bir uzlaşma yok. Batı'nın Orta Doğu'da başarısız olmasının sebebi, savaş mekanikleri değil, kültürel çeşitliliği "yönetilecek bir sorun" olarak görmesi.

Diplomasinin çoğu zaman resmi protokolle çözülemediği yerlerde kültür devreye giriyor. Bir ülkenin tarih, inanç sistemi, sosyal değerleri, hatta yemek kültürü bile anlaşmazlıkları çözebilir ya da daha da karmaşıklaştırabilir. Bunu gören devletler artık büyükelçiliklerinde sadece siyasetçi değil, sanat yönetmeni, akademisyen, hatta şef istihdam ediyor.

Eski diplomasi 1960'lerde daha basitti. Soğuk Savaş döneminde iki kutup vardı, tartışma sınırlı, kültürel köprüler kurmak adına pek çalışılmıyordu. Ama 2000'ler sonrasında Çin'in "yumuşak güç" stratejisiyle Konfüçyüs Enstitüleri açması, Türkiye'nin TRT World ve Anadolu Ajansı gibi kurumlar kurması, Körfez ülkelerinin milyarlarca dolarlı sanat müzeleri ve festivallere yatırım yapması işi değiştirdi. Kültür artık diplomasinin en etkili aracı.

Mesela 2023'te Türkiye ve Yunanistan arasındaki gerilim döneminde, İzmir Jazz Festivali'ne Yunan müzisyenlerin katılması ve İstanbul'daki Atina Bienali'nin devam etmesi daha çok işe yaradı ki bu süre zarfında kaç sayfalık notadan. Siyasetçiler çatışırken sanatçılar, öğrenciler, akademisyenler iletişim kuruyordu.

Bugün bir ülkenin kültürel diplomasideki başarısı, o ülkenin gücünü de ölçüyor. Amerika'nın Hollywood ve müzik endüstrisi, Japonya'nın anime ve moda, Kore'nin K-pop'u sadece ticari değil, stratejik bir silah. Bir genci Squid Game izletmek, o genci Kore hakkında bin sayfalık kitapla tanıştırmaktan daha etkili.

2017’de Berlin’de bir Türk kafesinde Alman diplomatın menemen sipariş edip üstüne ketçap istemesiyle başlayan o garip gerginliği unutamıyorum. Diplomasi masasında çatal bıçakla kuzu tandır yemeye çalışan Fransızlara, “Bari ellerinle ye, ayıp oluyor” diye içimden söylenmiştim. Kültürle diplomasi arasındaki ince çizgi, bazen kırmızı çizgiye dönüşüyor ve kimse çaktırmadan trip atıyor.