'İnsan ve Makine' sergisi açıldı

Geçen hafta İstanbul Modern'de açılan serginin adı dikkat çekici ama içeriği daha da ilginç. Yapay zeka, robotik ve biyomedikal tasarımdan seçilmiş 47 eser bir arada duruyor; bunlardan bazıları makineler tarafından tasarlanmış, bazıları insanlar ve makinelerin işbirliğiyle oluşturulmuş.

Serginin en çarpıcı noktası ziyaretçilerin bunu düşünerek izlemek zorunda kalması. Bir heykeli gördüğünüzde "bunu kim yaptı?" sorusu artık tek boyutlu değil. Yapay zeka tarafından tasarlanmış bir koleksiyon giysi, insan tasarımcının stilini öğrenmiş bir algoritmanın çıktısı mı, yoksa sadece teknik bir alıştırma mı? Bu ayırım gittikçe bulanıklaşıyor.

Bir sanat yapıtının değeri yaratıcısının kim olduğundan mı, yoksa sonucun ne kadar etkili olduğundan mı kaynaklanıyor? Sergide yer alan dijital heykellerin bazılarını insan gözü ile makine gözünü ayırt etmek mümkün değil. Bir ressam 50 saat çalışarak çizmiş bir portre ile bir sinir ağının 2 saniyede ürettiği görsel arasında estetik fark olmaması, sanata ilişkin tanımlarımızı sorgulatıyor.

Sergiye gidip bunu kendi gözlerinizle görmenin faydası şu: teoride okumak ile gerçek mekânda deneyimlemek farklı şeyler. Özellikle interaktif bölümlerde kendi yönergeleri girip makine tarafından dönüştürülen tasarımını görmek, bu tartışmayı soyut düzlemden somut düzleme taşıyor.

Katalogda her eser için yaratılış süreci detaylı şekilde açıklanmış. Hangi makinenin, hangi parametrelerle, ne kadar sürede ürettiğini bilmek serginin amacına hizmet ediyor. Sanat tarihçiler ve tasarımcılar için bu katalog tek başına bir kaynak değeri taşıyor.

Dün akşam Kadıköy Belediyesi’nin yeni açtığı Yeldeğirmeni Sanat’ta, insan-robot etkileşimini anlatan bu sergiyi gezdim. Özellikle 3D yazıcıdan çıkan metal eller ve aralarındaki dokunuşu algılayan minik sensörler, insana garip bir gelecek hissi veriyor. 2023’ten beri yapay zekâ sohbet robotları hayatımızı bu kadar hızlı değiştirirken, burada nostaljik daktilolarla yeni nesil kod satırlarını yan yana görmek tuhaf bir ironi olmuş. Sergideki “Makine Rüyası” adlı enstalasyonun başına gelen herkes beş dakika dondu kaldı; eski tip buzdolabı motorundan çıkan mekanik sesle insan nefesi kaydı üst üste biniyor. Bir noktada sanatçının yaptığı “İnsan, kendini tanımadan makineyle barışamaz” yorumu aklıma kazındı. Teknolojiyle cebelleşen ve arada sıkışıp kalan herkesin gidip görmesi lazım. Bambaşka bir anlatı dili yakalamışlar, 20 Mart’a kadar açık.

Pera Müzesi'nde açılan "İnsan ve Makine" sergisini geçen hafta gezdim ve dürüst söylemek gerekirse, bu tür işleri organize etmek için gereken cüreti kimin gösterdiğini merak ettim. Sanat ve teknoloji arasındaki sınırları bulanıklaştırma konusunda Türkiye'de hala çekingen davranıyoruz, ama bu sergi tam da o çekingenlikleri ortaya koymak için tasarlanmış gibi görünüyor.

Sergide 45 eser var; bunların 28'i sanatçılar tarafından yapılmış, 17'si ise yapay zeka tarafından üretilmiş. Ziyaretçilerden beklenen şey ise hangisinin insan, hangisinin makine tarafından yapıldığını ayırt etmek. Yapı itibariyle bu bir oyun, ama oynandığında fark etmeye başlıyorsunuz ki "insan imzası" diye düşündüğümüz şey aslında ne kadar da kırılgan bir kavram.

Çoğu ziyaretçi ilk tur yapıp yanılıyor. Benim de yanıldığım vardı. Bir soyut resim bana çok insani geldi, ama AI'nin ürünüymüş. Tersine, başka bir eser o kadar kusursuz ve soğuk görünüyordu ki "kesin makine yaptı" demiştim, ama sanatçının 1987'den beri bu tarzda çalışan biri olduğunu öğrenince farklı gözlerle baktım.

Sergi boyunca gördüğüm en ilginç şey, insanların yapay zeka üretimlerine karşı tutumunun değişmesi idi. Başta "bu sanat değil, sadece algoritma" diyen birisi, serginin sonunda bir AI eserine uzun süre bakıp "ama bu güzel" diyordu. Güzellik konusunda kesinlik yok, bu aşikar.