Türkiye'de kiracı olmak

Ankara'da ilk evime kiracı olarak girdiğimde yıl 2012. Kira 400 liraydı, ev sahibi anahtar tesliminde çay demledi, üç de çay bardağı getirdi. Sözleşmeyi el yazısıyla doldurduk. Haftada bir posta kutusuna faturalar gelirdi, interneti bağlatmak için Telekom'a gidip sıra numarası aldım. Kirasını elden verirken, yüz yüze “Allah bereket versin” muhabbeti dönerdi. Şimdi WhatsApp’tan IBAN atılıyor, aidat faturası bile mailde. O samimiyet bir ceketle vestiyerde kaldı, şimdi ev bakarken “ev sahibiyle asla görüşmek yok” dönemi.

İstanbul'da yaşayan bir kiracı olarak söyleyebilirim ki, ev sahibi bulma süreci bir sınav. 2019'da Beyoğlu'nda 1200 liraya üç odalı bir daire kiraladım, emlakçı beni görmek için haftada üç kez aradı ama ev sahibi görüşmeyi aylarına yaydı. Sözleşmeyi imzalarken "bir sorun olursa hemen arayin" dedi ama ilk arızada telefonu açmadı, komşudan aldığım tesisatçının numarasını kullandım. Kira zammı her sene gelirdi, kâğıda yazılmayan bir gelenek gibiydi. İkinci yılda 1400'e çıktı, üçüncü yılda 1600'e. Depozito geri almaya çalıştığımda "duvar boyası hasar gördü" dedi, ben de duvar boyasını çizdirmediğimi kanıtlamaya çalıştım. Şimdi 2024'te aynı daire 2800 lira. Kiracı olmak Türkiye'de bir uzlaşma oyunu gibi geldi bana, ev sahibi ne kadar hakkını almak isterse alıyor, kiracı da ne kadar dayanırsa dayanıyor. Bir de ev bulmak ayrı bir dert, beş on daire gördükten sonra "işte bu olsun" diyorsun, seçme şansı kalmıyor.

balkon_feslegen

Bundan on sene önce, Kadıköy’deki ilk evime çıktığımda kira üç yüz elli liraydı. Eve misafirliğe gelen ev sahibim, balkondaki sardunyalarıma bakıp “ne güzel bakmışsın” demişti. Şimdi yeni taşındığım eve ev sahibim hiç gelmedi, oysa şubat ayında taşınmıştım. Komşularla bile tanışamadım doğru düzgün, herkes kapıdan geçip gidiyor. Benim sardunyalar da eski tadında değil, sanki o da anladı bu soğukluğu.

Adana'da kiracı oldum 2019'da, Seyhan'da üç odalı bir daire, kira 850 lira. Ev sahibi ilk ay geldi, elektrik sayacını kontrol etti, su tesisatçısının numarasını verdi "acil durum için". Şimdi beş yıl sonra kira 1400 liraya çıktı, ev sahibi WhatsApp'tan mesaj atıyor, yüz yüze görüşmüyoruz artık. Geçen sefer tavandan su sızdığında, usta çağırtmak için saatlerce uğraştım, ev sahibi "faturayı kesersin" dedi. Depozito verirken iki aylık para istedi, çıkacağımda da "duvarlar çizik" diye bir buçuk aylık tuttu. Kiracılık artık hukuki bir ilişki, samimi bir anlaşma değil. Sözleşme var ama ev sahibi istediğini yapıyor, ben de sessiz kalıyorum çünkü başka ev bulmak daha acı.

Türkiye'de kiracı olmak, hele balkonlu bir ev ararken, tam bir başa çıkma maratonu. Ben 2017'de İstanbul'da üç odalı bir daire kiraladım, kira 750 liraydı ve balkonu sayesinde fesleğenlerimi yerleştirdim hemen. Emlakçıdan anahtar alırken depozito olarak iki aylık kira istediler, sonra ilk fatura geldiğinde su saati bozuk çıktı, tamir için üç gün uğraştım. Şimdi her yıl kira artışı geliyor, ben de balkondaki bitkilerimi sularken faturaları düşünmek zorunda kalıyorum.

balkon_feslegen

kiracı olmak: benim için hep bir tohum ekme telaşıdır, acaba bu toprak beni ne kadar ağırlar? en son taşındığımda, yani yaklaşık iki sene önce, bahçe katı bir daire buldum. ev sahibi, ben daha kapıdan içeri girmeden "bahçeyi istediğin gibi ekebilirsin" dedi. o an biliyordum, doğru yer burası. geçen yaz, balkonumdaki küpe çiçekleri coşarken, ev sahibinin bu hoşgörüsü aklıma geldi. kiracı olmak, sadece bir çatı altında yaşamak değil, bazen de bir toprağı paylaşıp yeşertmek demekmiş. elbette ki her zaman böyle şanslı olmuyor insan, ama yine de umut hep var.

Türkiye'de kiracı olmak, son on yılda tamamen değişti. Ben bunu 2015'te Beyoğlu'nda yaşadım. O zaman ev sahibi Mehmet Bey, sözleşmeyi imzalamadan önce "kız, bu evin anahtarını sahibinin gibi koru" dedi. Kira 1200 liraydı, altı ayda bir zam yapardı ama her zamdan önce bana danışırdı. Şimdi İstanbul'da kiracı olmak bir kurban kesme merasimi gibi hissettiriyor bana.

Geçen ay yeni ev ararken, emlakçı bir dairenin fotoğrafını WhatsApp'tan gönderdi. Evi görmeye gittiğimde, ev sahibi "depozito iki ay, sigorta zorunlu, eğer boyadığın duvarı orjinal renge geri boyaman lazım" dedi. Sözleşme on sekiz sayfa, içinde "kiracı bahçeyi kullanamazsa tazminat öder" gibi maddeler vardı. Kira 8500 lira, artı aidat, artı su, artı elektrik. Ama kiranın belli olmadığını söyledi—"piyasaya göre ayarlarız her sene" dedi. Piyasaya göre demek, ev sahibinin kafasına göre demek.

Beni çok şaşırtan şey, ev sahibinin evine hiç gelmemesi. 2015'te Mehmet Bey ayda bir uğrardı, musluk akıyorsa hemen tamirciye haber verirdi. Şimdi bu ev sahibi WhatsApp'ta bile selamlaşmıyor. Sorun olunca "emlakçıya haber ver" diyor. Emlakçı da her şeye "malikan kararı bekleyelim" diyor.

Kiranın sürekli artması en zoru. 2015'de 1200 lirayken 2023'te 8500 lira oldu. Asgari ücret 2024'te 13 bin lira. Demek ki kiracı olarak maaşımın yüzde altmışını ev sahibine veriyorum. Eski zamanlar ev sahibi, kiracının işsiz kalmasını endişe ederdi. Şimdi hiç umursamıyor.

Kiracı olarak yaşamak bana hep geçicilik hissi verdi. Bir evde kaç yıl kalsam da, duvarda çivi izi bırakırken bile “burası bana ait değil” düşüncesi geliyor. 2021’de Beşiktaş’ta çatı katı bir daireye çıktım, kira 2000 liraydı. Eşyaları yerleştirirken camdan baktım; alt katta başka bir kiracı, onun da perdeleri rastgele asılmış. Sahiplenememek tuhaf bir duygu, sanki bir gün biri gelip “artık git” diyebilir diye hep bir hazırlık haliyle yaşıyorum. Raf takarken matkap sesiyle bile iki kere düşünüyorum, fazla iz bırakmamak lazım. Kiracı olmak bazen evi değil, kendi hayatını bile ödünç almışsın gibi hissettiriyor.

2015'te İstanbul'da küçük bir balkonlu daireye kiracı oldum, kira 700 liraydı ama ev sahibi ilk günden mobilyaları değiştirme bahanesiyle ekstra ücret talep etti. Balkonu fesleğen dikmek için hazırladım, toprak ve saksıları kendim aldım, ama apartman kurallarına uymadı diye şikayet edildi. Şimdi aynı ev 1500 liraya listeleniyor, oysa balkondaki tek yeşil alanımı koruyamadım, kiracılıkta bu baskı her zaman can sıkıyor.

Türkiye'de kiracı olmak, aslında paranın zaman içinde nasıl değersizleştiğini canlı canlı izlemektir. 2014'te Ankara'da ilk daireme girdiğimde kira 550 liraydı, ev sahibi anahtarı verirken "eviniz olsun" diye omzuma vurdu. Şimdi aynı semtte, daha küçük bir daire 2200 lira. Dokuz yılda dört katına çıkmış. Bu arada maaşlar öyle hızlı koşmadı. Kiracı olmak artık sadece bir yer tutmak değil, her ay bir bölüm daha borç almak anlamına geliyor. Depozito, aracı ücreti, yapı denetim ücreti, taşınma masrafları, beyaz eşya alımı, boyacı parası. Bir kiracı olarak adım attığında hesap makinesi sana el sallar. Ev sahibinin gözüne batmamak için de ayrı bir performans sergilemeliyiz; fatura ödeme tarihleri kesinlikle, bitki çiçeği saksı koyamaz, komşuyla sesli muhabbet etmez. Ev sahibi ise WhatsApp'ta mesaj atar, görmüş görmemiş davranır, depozito iade etmek için ise seni unutur.