iade_kodu_bansen

Yurt dışında Türk yemeği arayışı, aslında kendini yurt dışında bulmanın bir yoludur. Ben Amsterdam'da yaşarken ilk üç ay hiçbir Türk restoranına gitmedim, "ben kozmopolit insanım" diye kendimi kandırdım. Hollandalı arkadaşlarımla pasta ve peynir yedim. Dördüncü ayın başında, saat 14:00'te ofiste oturup yemek paketinin içine bakınca (soğuk makarna, taze mısır) anladım ki ben burada yaşamıyorum, hayatta kalıyorum. Leidesplein'deki Türk marketine gittim, adı Topkapi, sahibi Adana'dan. Tezgahta gördüğüm sucuk ve beyaz peyniri aldım, eve gidip kızarttığımda odanın kokusu değişti. Pencereden Amsterdam kanalları görünüyordu ama ben Mersin'de oturuyordum. O günden sonra her hafta pazartesi orada alışveriş yaptım. Yemek değil, hafıza almıştım.

2017 yazı, Antalya Side’deyim, kalacak yer son güne kadar ayarlamadım. “Boş oda bulurum nasılsa” diye güvenmiştim. Otele vardım, resepsiyonda bana ancak yol kenarında, inşaat manzaralı bir oda verdiler. Bütün tatil boyunca sabahın yedisinde hilti sesiyle uyandım. Denize yürüyerek gitmeye çalışırken güneşte eridim, gölge yok, markete su almaya gitmek bile serüven oldu. O tatil, otel rezervasyonunu son dakikaya bırakmanın ne kadar aptalca bir fikir olduğunu öğretti. Bana hatıra olarak bir de güneş yanığı kaldı.

Bir önceki ilişkimde, eski sevgilim sürekli kimle mesajlaştığımı sorgulardı. En son 2022 yazında, telefonuma gelen her bildirime “kim o” diye sorduğu için kendimi apartman yönetimine hesap verir gibi hissediyordum. Dışarıda bir kahve içtiğimde bile izin almışım gibi mesaj atmam bekleniyordu. En kötüsü, bir şeylere sevindiğimde “abartma” deyip tadımı kaçırıyordu. O dönem kendimi hep yetersiz, suçlu, eksik hissettim. Şimdi dönüp bakınca, bu ruh hali toksik ilişkinin en belirgin işareti. Normal arkadaş ortamında bile daha özgür hissediyorum.

Çocuğa tablet veriyorum, "20 dakika eğitici uygulama" diye kendimi avutuyorum. Saat 19:45'te başlıyor, 20:25'te hâlâ devam ediyor. Çıkarmaya kalkınca "bir video daha, lütfen bir video daha" başlıyor. Ben de yorgunluğun içinde "tamam, son bir tane" diyorum. Son bir tane hiçbir zaman son tane değildir, bu artık bilim.

Geçen hafta sonu bunu değiştireceğim dedim. Sabah 10'da sınır koyduk, 10:15'te pazarlık başladı. 5 dakika daha, istediği oyuncağı alırım gibi vaatler. Saat 10:30'da tablet elimde kaldı, çocuk yerde yatıp ağladı. Sessiz bir çocuk istiyorsunuz, ama sessizliğin faturası öğleden sonrası huzursuzluk oluyor. Hiç ekran vermediğim günler çocuk daha yaramaz, sıkıntıdan uyuz oluyor, benimle çatışıyor. Verdiğim günler sessiz, ama başka bir çocuk gibi görünüyor. Gözü boş, tepkisi yavaş.

Burada hile yok. Çocuğun ekran bağımlılığı yoktur, ben vardır. Disiplinsizliğim, kendi rahatlığıma tercih vermem. Tablet, ben yorulunca çıkmazdan çıkış yoludur. Öğrenciyken çok ders çalışanlar hep masada oturan çocuklar değildi, oyunlarda yıpranan, sonra eve gelip sessiz kalan çocuklar oluyordu. Ekran, o oyunun modern hali. Soru şu: ben bunu çocuğun gelişimi için mi veriyorum, yoksa kendi sakinliğim için mi? Eğer ikincisi ise, en azından bunu kendime itiraf etmeliyim. Çünkü çocuğa "ekran seni zombi yapıyor" diyeceksem, ben de kendi içinde çelişkili durmuş oluyorum.

İzmir’de Konak’tan Bornova’ya giden metro hattında sabah 8 sularında ayakta yolculuk yapmak bir çeşit sabır testi. 2023 Ekim’inde, sırt çantamda laptop, elimde kahveyle bindiğimde vagonun ortasında sıkışıp kalmıştım. Yanımdaki adamın kulaklığından tıslayan arabesk şarkı sesiyle yolculuğu tamamladım. Kimse göz göze gelmiyor, herkes bir yerlere yetişmeye çalışıyor, ama birinin ayağına basınca herkes birbirine bakıyor. 15 dakikalık yol bir bakıma insan psikolojisiyle toplu taşıma mühendisliğinin kapışması gibi.

Geçen hafta İzmir'de Konak-Bornova metrosuna bindim, saat akşam altı. Vagonun kapısı açılır açılmaz bir koku duvarı çarptı. İnsanlar koltuklara sığmamış zaten, ortada ayakta tutunacak yer yok. Yanımdaki adam sırt çantasıyla üç kişilik alan kaplamış, ne omzunu çekiyor ne çantasını indiriyor. Ben bir yandan cebimden ulaşım kartını çıkarırken, diğer yandan ayakta kalmak için cambazlık yapıyorum. Bir durak sonra çocuk arabasıyla biri geldi, tekerlekleri benim ayakkabıya saplandı. Kimse yer vermiyor, herkes sağa sola bakıyor. İstanbul’da da aynısı başıma geldi, bu işin şehri yok. Klimalar çalışıyor ama nafile, içerideki sıcaklık ve gerginlik düşmüyor. Oturmanın lüks olduğu bir sistem, arkadan bastıran teyzeyle göz göze gelmemek de ayrı bir stres. Her seferinde yolculuk bitince sanki bir sınavdan çıkmış gibi yorgun hissediyorum.

Evliliğin kimsenin anlatmadığı tarafı, sessizce yapılan temizlik pazarlığı. Ben mesela geçen kış, mutfak tezgahının üstünde kalan kırıntılar yüzünden üç gün boyunca bulaşıkları gönüllü yıkadım. Sabahları aynı banyoya yetişmeye çalışırken, diş macunu izleriyle kim uğraşacak sessizliği oluşuyor. Yatak odasında birinin camı açıp diğerinin “üşüyorum” diye battaniyeye sarılması da katalogda yok. İlk yıl, kimin ailesine hangi bayramda gidileceği tartışmasında taraf belirlemek için resmen kura çektik. Kimse o evdeki sessiz diplomasiye değinmiyor.

Benim babaannemin mutfakta geçirdiği saatlerin, tarif kitaplarından çok daha fazla şey öğrettiğini yıllar sonra anladım. 2012 yazı, Bursa’da onunla fasulye ayıklarken sürekli eliyle tadar, göz ucuyla bakar, “henüz olmamış” derdi. Mutfakta kullandığı bakır tencereleri, tahta kaşığı ve tabii ki sabrı, yemeklerinin ana malzemesiydi. Bir de sabahın yedisinde kalkıp pişirdiği tarhana çorbası mesela, mutfağa girdiğim an ekşi kokusu sarardı evi. Tarif yok, ölçü yok, ama bütün lezzet orada. Bence asıl sır, onları izlerken öğrendiğimiz küçük el hareketlerinde, yemeği pişirirken çalan radyoda, o mutfağın sessizliğinde saklı.

İlk üç ayda evliliğin gizli şirket toplantısı gibi ilerlediğini fark ettim. Her sabah karşılıklı “günaydın” dedikten sonra, kahve makinesine kimin su dolduracağını belirlemek için göz temasıyla müzakere yapıyoruz. Geçen hafta mutfakta salatalığı neden kabuklu doğradığım için otuz dakikalık küçük bir kriz yaşandı. Akşamları televizyonun ses seviyesi, sanki NATO zirvesi. Evlilikte asıl hikaye, yeni aldığın nevresimi iki hafta ütü masasının üstünde bekletmek, sonra pes edip eski çarşafla uyumak. Kimse bana bulaşık makinesine tabakları çapraz mı, paralel mi dizeceğimizi tartışacağımızı söylemedi.

Ailenin yemek masasındaki politik tartışmaları

Geçen pazar akşamı annem tavuk suyu çorbasını dökerken babam Habertürk'ün başmanşetini okumaya başladı. Beş dakika sonra ben de araya girdim, o da çıkışını yaptı. Masada üç kişi, üç ayrı fikir, hiçbiri birbirini dinlemiyor. Çorba soğumaya başladı, ben yine de sıcak konuları tartışmaya devam ettim. Fark ettiğim şey şu: masada siyaset konuşulunca, yemek sadece yemek olmaktan çıkıyor. Bir araç haline geliyor, konuşmanın arasında çatal bırakıp argüman sırasında kalkan oluyor.

Daha kötü tarafı, kimse fikrini değiştirmek için konuşmuyordur. Babam 2002'de hangi partiye oy verdi, hâlâ aynı şeyleri söylüyor. Annem, ondan tamamen farklı şeyler düşünüyor ama yemek sırasında bunu açıklamak, karşıdakini ikna etmek gibi muameleye giriyor. Küçük kardeşim telefonda ne oluyor diye sormadığı halde, masanın atmosferi sanki onun da katılması gerekiyormuş gibi oluyor.

Sonunda yemeği erken bitirmek için acele ettim, tabağı mutfağa götürdüm. Yemek masası, aile için en sıcak yer olması gerekiyor. Ama siyaset gelince, insanlar kendilerini savunmaya başlıyor, yemeği tatsız buluyorlar ve birbiriyle mesafe koyuyorlar. İnsan bazen iki seçenek arasında kalıyor: ya suskun kalıp içini tutacaksın, ya da söyleyeceksin ve masayı gergince hisseteceksin.

Evlilikte kimsenin söylemediği tarafları daha çok parayla ilgili anlaşmazlıklar oluşturuyor aslında. Ben evlendikten üç ay sonra eşimin benim bilgim dışında kredi kartına 8000 lira harcadığını öğrendim. Sadaka değil, panik ve utanç vardı orada. Sonra anladım ki evliliğin romantik kısmı aslında o çamaşır makinesine kimin ne koyduğu, mutfak masasının üstünde ne kadar süre kağıt kalabileceği, elektrik faturasını kimin ödeyeceği gibi şeylerle dolu. Düğün gecesi ne söylediği değil, iki yıl sonra hangi fincan sizindir hangi fincan onunkilardir tartışması yapacak olmanız önemli. Geceleri yan yana uyuyorsunuz ama parayla ilgili konuşma yapamıyorsanız, aslında hiç yakın değilsiniz.

Babamdan öğrendiğim en temel şey, işini bitirmeden dinlenme lüksün olmadığıydı. Ortaokulda, yaz tatilinde sabah saat 7’de kalkıp bahçede otları yolmamı isterdi. Ben o sırada uyuyan kuzenlerime bakıp söylenirdim ama babam hiç istisna yapmazdı. O alışkanlık yüzünden hala bir iş yarım kalınca rahat edemiyorum. Annemden ise “lafı dolandırma, işini doğrudan söyle” tarzını kaptım. 2020’de bir kargo iadesinde, telefonla arayıp saatlerce açıklama yapacağıma direkt “kargo yanlış, alıcısı ben değilim, alın” deyip kapatmam tam annemin metodu. Hala her mailde gereksiz cümleleri silerken annemi hatırlarım.

2022’de Fiverr üzerinden İngiltere’ye logo çizimi yaptım, 150 pound ödediler. Parayı Papara’ya çekip vergi hesabı açtırmam gerekti. Serbest meslek makbuzu kesmek için muhasebeciyle WhatsApp’tan 30 mesaj attım. Herkes seni dolandırıcı gibi görüyor, “yurtdışından para aldıysan açıklama yap” diyorlar. Banka arayıp “bu para ne” diye sorguya çekti. Müşteri ödemeyi geç yolladı mı, zaten günlerce bekliyorsun. Sonra Payoneer’den Papara’ya, oradan banka hesabına aktarırken en az 3 ayrı komisyon yiyorsun. Kendi işini yapıyorsun ama sistem sürekli önüne taş koyuyor.

Kişisel gelişim kitapları. Geçen sene "Sabahını Planla, Hayatını Değiştir" tarzı bir şey aldım. Üç sayfa okudum, sonra kitabın kenarına not düşmeye başladım. Notlar kitaptan daha mantıklı çıktı. Yazarın önerdiği sabah rutini benim için işe yaramadığı halde, ben neden başarısızım gibi hissettirdi. Sonra anlayacağım ki bu kitaplar herkese aynı reçeteyi veriyor ama insan reçete değil, ortam ve koşul işidir. Artık bu tür kitapları görünce geçiyorum.

Pazartesi sendromuyla başa çıkmak için kendime küçük numaralar buldum. Pazar gecesi YouTube’da “lunch prep” videoları izleyip salak salak sandviçler hazırlıyorum. Salı sabahı uyandığımda o sandviçi bulmak, pazartesiye göre daha iyi hissettiriyor. Pazartesi sabahı ise tıkır tıkır kahve makinesi çalışıyor, alarm sesiyle yarışıyorlar. Alarmı erteleyince suçluluk hissettiğim için, telefonun alarmını banyoya bırakmaya başladım. Kalkıp kapatmak için mecburen yataktan çıkınca, uykunun ağırlığı biraz azalıyor.

Ofise gitmem gerekmiyorsa evde sabah 9’da içime çektiğim ilk filtre kahveyle kendime gelişim milat gibi. İşe yetişme derdiyle değil de, sırf kendim için o kahveyi hazırlayınca pazartesi azıcık daha çekilir hale geliyor. Bazen Spotify’da 90’lar Türkçe pop açıyorum, çocukken pazartesi sabahlarını hatırlatan şarkılar. Böyle küçük rutinler, haftanın en sevimsiz günüyle aramda tampon bölge oluyor. Pazartesinin gaddarlığına karşı insan kendine acayip taktikler geliştiriyor, başka yolu yok.

Ev sahibi kiracı ilişkisi bir sözleşme değil, ev sahibinin hayatına sen de katılmak demek. Berlin'de 2021'de kiraladığım 45 metrekarelik dairede çamaşır makinesi sadece salı ve cuma günü kullanılıyordu. Ev sahibinin özel çamaşır günleri vardı, ben de onun dışında yaşıyordum resmen. Kirayı nakit istemesi, komşuların görmemesi gerekiyordu çünkü "resmi kira fiyatını artırmak zorunda kalacağım" dedi. Türkiye'de aynı absürtlük başka şekilde tezahür ediyor. Geçen yaz İstanbul Beşiktaş'ta ev ararken, "evcil hayvan getirirsen kira 2 bin lira artar ama ben fark etmezsem problem yok" diyen ev sahibi gördüm. Yani hukuk yokmuş, sadece ev sahibinin keyfi vardı. Kira sözleşmesinin en tuhaf yönü bu zaten, hukuk evrakı gibi duruyor ama aslında bir taraf istediği zaman kuralları değiştirebiliyor. Kiracı için ev seçmek değil, ev sahibinin ruh halini seçmek oluyor.

Ev sahibi olmak isteyince insanın matematikle barışması gerekiyor. Ben 2015'te İstanbul'da bir daire için banka kapısında beklemeye başlamıştım. Emlakçı "kredi onaylanır" dedi, banka "hayır" dedi, ben "niye?" diye sorunca kimse cevap vermedi. O sırada aylık maaşım 2800 liraya denk geliyordu. Peşinatı biriktirmek için bir sene boyunca öğle yemeği yemiyor, metrobüste oturma hakkından vazgeçiyordum. Arsa fiyatları ayda yüzde 3 oranında artarken, ben maaşımdan yüzde 5 biriktiriyordum. Orenin matematiği basit: sen kaybediyorsun.

Sonra bir arkadaş "Ankara'da daha ucuz" dedi. Ankara'da gittim, gördüm. Şehrin kıyısında bir yer, beş yıl sonra değer kazanacak deniliyordu. Beş yıl sonra değer kayıp etmişti. Döviz fırlıyor, faiz çıkıyor, hayalin üstüne bir de emlakçının komisyonu oturuyor. Almanya'da ev almak da aynı, sadece fiyatı daha yüksek ve sıranız daha uzun. Türkiye'de ev satın almak rüya gibi geliyor çünkü hiç uyanmıyorsun.

Pazartesi sendromuyla mücadele kısmında ben hala level atlayamadım, ne yapsam olmuyor. Sabah 07:00 alarmı, gözlerim yarı kapalı şekilde mutfağa sürünmem, kahve makinesiyle bakışmam. Geçen hafta denedim, pazar gecesi yatmadan dizi açmadım, Instagram’a bakmadım, ama yine de pazartesi sabahı aynı döngü. İki sene önce freelance çalışırken bile pazartesi sendromu yaşadım, işin yeri ya da saati fark etmiyor. Belki de pazartesiye yüklenmiş toplumsal bir lanet var, bilmiyorum. Gelecek haftadan umutluyum ama çok da inanmıyorum.

Benim pazartesi sendromuyla baş etme şeklim tamamen kahveye ve gece öncesi hazırlıklara bağlı. İstanbul’da yaşarken Beşiktaş’tan 7.30 vapuruna yetişmek için pazar gecesi çantamı kapının önüne koyuyordum. Sabah alarmı erteleyince kendime şöyle bir kural getirdim: Alarmı erteledikçe, vapurda aldığım simit boyutu bir küçülüyor. Bir pazartesi, üç kez uyanamadım, vapurda sadece çayla kaldım, o gün öğlene kadar kimseyle konuşmadım. Evden çıkmadan önce birkaç dakika camdan dışarı bakmak, dışarıdaki martıları izlemek, saçma ama iyi geliyor. Ha bir de, hiçbir pazartesi toplantısına ilk on dakika kamera açmam. O suratsız sabah halini insanlara izletmek istemiyorum. Pazartesiyle kavga etmiyorum, ama yenilgimi erken kabul edip küçük kaçışlar yaratıyorum.

Tek başına yaşamaya başladığımda kimse şu şeyi söylemedi: Evde birisi olmaması demek, kendi kötü kararlarını hiç kimsenin düzeltmeyeceği demek. Saat 2'de donmuş pizza yersen, kimse "bunu da yemedin mi?" diye bakmaz. Ama sabah midenle uyanırsın. Annede telefon açıp "bu mantı nasıl yapılıyor" diye sormak bir tuş. Google'a sormak başka. Birinde cevap sıcak gelir, birinde sayfanın kapatılmasına kadar beklediğin bir video başlar. Çamaşırlar pes etmedi, ben ettim. Üç hafta sonra çamaşır makinesi kendi döngüsünü öğrenmiş gibi davranmaya başladı. Elektrik faturası korkutucu gelene kadar hiç kimse "ışığı kapatırsan bilirim" diye söylemez. Sessizlik de var ama bu sessizlik, istediğin zaman kırabildiğin sessizlik değil. Bunu anlayınca insanın evinin ortasında durduğu yer biraz daha dar oluyor.

Bankada çalıştığım dönemde sabah 8’de servise biniyordum. Kışın hava zifiri karanlık, durağa yürürken yolun karşısında bir grup adam sigara içiyor diye rotamı değiştiriyordum. Güya ekonomik özgürlüğüm var, kartlar cebimde, ama akşam eve dönerken çantamı göğsüme sıkıştırıp hızlı hızlı adımlıyordum. Bir keresinde metroda pantolonumun rengi yüzünden bir adamın lafına maruz kaldım, tepki gösterince de “abartıyorsun” dedi. Türkiye’de kadın olmak, günde üç kere gardırobunu, iki kere güzergahını, sürekli de ses tonunu hesap etmek demek.

Geçen ay, İzmir’deki aile evine gittim. Büyükannem hâlâ televizyonun yanındaki sabit telefonu kullanıyor. Ben ise akşam yemeğinde yemek pişirme videosu açınca, “Bunu televizyondan izlesene, ne gerek var telefona?” diye çıkıştı. Ona göre yemek tarifi defterde yazılı, bana göre YouTube’da. Çatışma tam da burada başlıyor. Ben sürekli güncel kalmak istiyorum, o ise alışkanlıklarını bırakmak istemiyor. Masada sohbet açmak için Spotify’dan 90’lar Türkçe pop açtım, “Bunlar bizim zamanımızda kasetten dinlenirdi,” deyip nostaljiye sardı. Deneyimlerimiz farklı, beklentilerimiz bambaşka. Aileyle anlaşmanın bir yolu varsa, bazen tartışmayı da göze almak gerekiyor.

Kapadokya’ya ilk kez 2022 Ekim’de gittim. Nevşehir otogarında indiğim an havada bir toz kokusu yapıştı üzerime. Göreme’de bir pansiyonda kaldım, gece tuvalet sırası beklerken oda arkadaşım Rus bir çiftin tartışmasını dinledim. Balon turu diyorsun, fiyatı görünce cesaretim yataktan kalkmaya yetmedi, 150 euro istediler. O parayla üç gün yedim, içtim, çömlek aldım.

Peri bacalarını ilk gördüğümde Google’daki görsellerden daha renksizdi, ama biçimleri tam olarak aynıydı. Bir de yürüyüş parkurlarında tabelalar eksik, bir ara kaybolup Ürgüp’e kadar yürüdüm, cebimde sadece bir 5 lira var. O 5 lirayla küçük bir soda aldım, bakkalın biri benden para almadı, “yolcusun belli” dedi.

En çok sabah erken saatlerde balonların topluca kalkışını izlemeyi sevdim. Uzakta bir köyde sabah ezanı okunduğu an, gökyüzünde otuz kırk balon birden süzülüyordu. Selfie çekmeye çalışanlardan uzak durmak şart, yoksa balonun önünde yer bulamazsın. Hava karardığında ortalıkta kimse kalmıyor, sokaklarda sadece köpekler ve uzak bir yerlerden gelen nar suyu kokusu.