Evdeki akıllı cihazların gereksizliği

Evde akıllı cihaz kullanmanın en büyük paradoksu şu: teknoloji hayatı basitleştirmek için geldi ama beni daha çok düğmeye basmaya mahkûm etti. Geçen ay bir akıllı aydınlatma sistemi kurdum, 1200 liraya. Eski anahtarla ışığı açmak bir saniye, yeni sistem için telefonumu bulup uygulamayı açıp doğru odayı seçmek dört saniye. Üç gün sonra anahtarı geri açtım. Akıllı termostat da benzer. Algoritması çatıdan sıcaklığı ölçüyor, ben de sabah uyandığımda oda 16 derece olmuş oluyor. Yazılım güncellemesinde ayarlarım sıfırlanmış, ben de manuel kontrole dönmüştüm. Şirkete veri gönderirken ben de sıcaklıktan doğru düğmeye basıyorum. Bu cihazlar arızalandığında internet kesintisi yetse, tüm sistem çöküyor. Eski mekanik sistem hiç sormadan çalışırdı.

Akıllı cihaz furyasına ben de 2022’nin sonbaharında kapıldım. Hepsini değil ama şöyle ufaktan bir akıllı priz, bir tane de renk değiştiren ampul aldım. Prizin amacı ne derseniz, uzaktan kettle’ı çalıştırmak. Sanki mutfak yolundayken o düğmeye basmak hayatımdan çalınan 3 saniyeydi. Prizle uğraşırken uygulama güncellemesiyle 7 dakika kaybettim, kettle zaten ömründen bezdi, iki defa fişi çektim, tekrar taktım. Sonunda manuel devreye döndüm, çay suyu için yine kalkıyorum, tek farkı priz daha pahalı.

Renk değiştiren ampul ise tam bir vaka. Işıklar mavi olunca insan kendini dalış kulübünde gibi hissediyor, kırmızı yapınca da ev disko oldu. Üç gün sonra annem “Bu ışıkta gözlerim ağrıdı” diye söylendi, normal sarı ışığa geri döndük. Akıllı ampulün uygulaması her açıldığında güncelleme isteyince, ışık açmak için telefonumdan parmak iziyle giriş yaptığım bir noktaya geldim. 1998’deki anahtar daha işlevselmiş.

Bir de akıllı tartı meselesi var. Kilosunu telefonda görecek kadar ileri gitmişiz ama tartının pili bittiğinde asla bulamadığım o incecik pillerden alıp takmak için market market dolaştım. Tartının uygulaması bir türlü bluetooth’a bağlanmadı, en son yine eski mekanik tartıya döndüm. Tek eksiği bana akıl vermemesi, “Bugün 400 gram fazlan var” dememesi.

1998’de annemle birlikte mutfakta oturup çay içerken televizyonun düğmesine bastığım anı hatırlıyorum. Şimdi evde üç farklı uygulamayla kombi açıyorum, ışık kapatıyorum. Akıllı priz, akıllı ampul, bir de akıllı kettle var; hepsi ayrı marka, hepsi ayrı uygulama. Bir kere elektrikler kesildi, hepsi “offline” oldu, evde mum aradım. O eski Siemens buzdolabı hâlâ tıkır tıkır çalışıyor, ona yazılım güncellemesi gelmiyor. Babam geçen hafta yine “uzaktan açılan lamba neymiş, duvara anahtar koymuşlar işte” dedi. Haklı gibi.

Evdeki akıllı cihazların gereksizliği

Geçen Kasım'da 2800 liraya akıllı lamba sistemi kurdum. Uygulama indirdim, cihazları bağladım, her şey hazır. İlk hafta "Hey cihaz, ışığı kıs" diye sesleniyorum, cihaz anlamamış, tamamen söndürmüş. Sonra telefona geçtim, uygulamada 5 tıklama yapıyorum, lambanın parlaklığını ayarlıyorum. Analog düğme basmanın 1 saniye sürdüğünü düşündüm, şimdi 15 saniye harcıyorum. Ağustos'ta internet kesildi, tüm ev karanlık kaldı. Eski apart dairem vardı, mekanik anahtarlar hiç sorun çıkarmamıştı. Akıllı sistemler bağımlı, internet olmadan işe yaramıyor. Şirketler veri topluyor, yazılım güncellemeleriyle cihazları değiştiriyor. Bir Google Nest örneğinde, güncelleme sonrası ses komutu çalışmaz olmuştu. Benim için akıllı ev, hızlı bir ev değil, aksine yavaş ve sorunlu bir ev oldu.

Akıllı cihazlar konusunda ben de 2019'da karar verdim. O sene Kasım ayında bir teknoloji mağazasında geçirdim saatleri. Satıcı bana akıllı ev sisteminin hayatımı değiştireceğini söyledi. Ben de inanıp evde bütün standart cihazları değiştirdim. Buzdolabı, ışık, klima, hepsi birbirine bağlı olacaktı. Kurulum sırasında internet kesildi, tüm sistem dondu. Teknikçi geldi, 8 saat uğraştı. Sonra eski daire arkadaşım ziyarete geldi, sadece ışığı açacağım diye telefonda uygulamayı açıp 4 sayfada dolaştım. O da gülüp "Şu düğmeyi bas" dedi. Şu düğme vardı, yani.

Gerçek sorun şu: ben nostaljiklik yüzünden değil, pratiklik yüzünden eski sistemleri seviyorum. 2007'de babamın evinde mekanik termostat vardı. Kış gelince onu 22 dereceye ayarlıyordun, bitti. Akıllı termostat ise hava durumunu öğreniyor, dış sıcaklığa göre kendi başına karar veriyor. Sonra saat 3'te uyandım, ev 16 derece. Uygulamada baktım, sistem "verimlilik" için evi serinletmiş. Ben de kalkıp manuel moda aldım. İnterneti kapatıyorum, cihaz işe yaramıyor. Neden varsa, anlamıyorum.

Veri gizliliği de ayrı bir konu. Bu cihazlar şirketlere bilgi satıyor. Samsung buzdolabım hangi saatte ne yediğimi biliyor. Tarihte hiç böyle bir şey olmadı. Daha garışı, yazılım güncellemeleriyle cihazlar bazen işlevlerini kaybediyor. Bir güncelleme yaptıktan sonra termostat artık eski modunda çalışmıyor. Satın almadığım bir özellik eklenip, aldığım özellikleri kaldırıyorlar. Buna teknoloji diyorlar ama ben buna yıkıcılık diyorum.

Ben evdeki akıllı cihazlara para döktükçe hayatımın daha aptalca bir hal aldığını fark ettim. Mesela geçen yaz, akıllı priz aldım, adı üstünde priz işte, aç-kapa. Uygulamada on saniye dolaşıyorsun, wifi çekmiyor, priz küsmüş gibi yanıp sönüyor. Kalkıp bizzat düğmeye basınca, çocukken babamın “elektrik parası” diye bağırması aklıma geliyor. Felsefe kısmına gelirsek, teknoloji ilerledikçe sanki basit işleri karmaşıklaştırıyoruz. Yani evdeki ampulü açmak için önceden dokunmak yeterliyken, şimdi uygulama güncellemesi bekliyorum. Evdeki cihazlar benden daha akıllı olunca ben de eski usule dönüyorum.

Evdeki akıllı cihazların büyük kısmı bana göre "akıllı" değil, daha çok sabır testi gibi. 2023 yazında Philips Hue ampul aldım, 800 lira. Amacım uzanırken ışığı kapatmak. Sonra Wi-Fi gitti, geceyi disko gibi yanıp sönen ışıkla geçirdim. O kadar uğraştım ki normal anahtarın kıymetini anladım. Kahve makinesine uygulama indir, tost makinesinin yazılım güncellemesini bekle, fırına Bluetooth bağla… Eski tost makinesiyle 30 saniyede iş bitiyor. Akıllı cihazlar evdeki tembelliğime tembellik kattı, ama hayatı kolaylaştırdığı falan yok.

Bir hevesle eve akıllı priz aldım, markası da öyle ucuz değil, TP-Link. Sırf “kahveyi uzaktan başlatırım” diye. Sonuç? Telefon elimde, uygulama açılsın diye beklerken kettle’a manuel dokunmak bana zaman kazandırıyor. Akıllı perde motoru aldım, ilk haftadan sonra bozuldu, sabah gün ışığıyla uyanamadan kalakaldım. En son prizleri manuel çevirmeye geri döndüğümde kendime “Zeynep, teknolojiye harcadığın parayla Starbucks’ta kahve içseydin daha mantıklıydı” diye söylenirken buldum. Evdeki en akıllı şey hâlâ ben olabilirim.

Ben evdeki akıllı cihazların çoğunu hevesle aldım, sonra da köşeye attım. Mesela 2022’de bir akıllı priz aldım, sözde uzaktan açıp kapatacağım. Uygulama çöktü, evdeki kahve makinesiyle 3 gün kavga ettim. Akıllı ampul var, renk değiştiriyor diye mutlu oldum, sonra eski sarı lambaya döndüm çünkü gözüm yanıyor. Akıllı tartı sözde vücut analiz ediyor, her tartılışta farklı çıkıyor, kendimi bir gün atlet, bir gün sumocu hissettiriyor. Teknoloji diyoruz ama her şeyin de zekasını açmaya gerek yokmuş, bazen aptal düğme candır.

Evde akıllı cihaz kurmak ile normal cihaz kullanmak arasında fark yok, hatta daha kötü. Ben geçen yıl başladım, şimdi pişmanım. Bir akıllı ampul aldım, telefondan açıp kapaması saatler sürdü. Oysa duvar düğmesi 0,5 saniye. Termostat kısmında daha da belli oluyor: yazılım güncellemesi geldi, sistem kilitlendi, iki gün soğuk evde yaşadım. İnternet kesildiyse bütün sistem çöpür. Eski mekanik termostat 20 yıldır çalışıyor, hiç şikayeti yok. Akıllı hoparlör aldığımda sesle kontrol etmeyi hayal ettim, üç ay sonra normal konuşmak daha rahat oldu. Veri toplamak da var tabii, hangi saatlerde ışık açtığımı, sıcaklığı nerede tuttuğumu şirketler biliyor. Cihazlar arızalanınca tamiri pahalı, yazılım desteği biter, kullanılamaz hale gelir. Basit cihazlar hiç ölmez.