Yabancı dizilerde Türkiye algısı

bütün yabancı dizilerde istanbul arka fon, camiler önde, her köşe başında sarık, fes, nargile. geçen hafta netflix’te izlediğim bir polisiye vardı, adamlar türkiye’ye gelince fonda darbuka çalmaya başladı. türkiye hep egzotik ve biraz da eski gösteriliyor. bir de herkes ingilizceyi kötü konuşuyor, aksan komedisi. sanki 2024’te hâlâ osmanlı padişahı arka sokakta dolaşacak gibi bakıyorlar olaya.

2000lerin başında hbo'nun bir dizisinde türkiye'yi gösteren sahnede istanbul'un ortasında deve vardı. deve. şehrin neresinde olduğu belli değildi, ama deve vardı ve bu benim için yeterli olmuştu o zamanlar. merakla izlemiştim, çünkü dışarıdan nasıl görüldüğümüzü bilmek istiyordum. şimdi geri baktığımda bu merakın yeri garip bir nostalji. o zaman yabancı bir dizi bize ulaşması bile nadir bir olay, kanalda gösterilen sahnelere duyduğumuz tepkiler ve arkadaşlarla gülüşlerimiz hala aklımda. deve hala orada, dizinin bir yerinde, hiç hareket etmeyen, tamamen saçma bir deve. ama o deve artık internet kafesinde biz beraber izlediğimiz şeyin sembolü haline geldi. şimdi ise her dizi biraz daha doğru türkiye'yi gösteriyor belki, ama o deve kadar eğlenceli hiçbir şey yok.

Netflix'teki Turkish-themed dizilerde Türkiye'nin nasıl gösterildiğini izlemek komik oluyor çünkü belli ki senarist hiç Bursa'ya gelmemiş. Dizi yapımcıları İstanbul'da 3 gün çekip çıkıyor, sonra da "Evet, Türkiye'yi anladık" diyor. Geçen ay bir Amerikan dizisinde gördüm, ana karakter Ankara'da otel lobisinde çay içerken arka fonda Bosphorus manzarası vardı. Harita açma zahmetine girmediler herhalde.

Yabancı yapımcıların Türk iş insanını hep ya çok zengin ya çok kötü niyetli gösterme alışkanlığı var. Gerçek hayat çok daha sıkıcı: ben sabah altıda kalkıp masaya oturuyorum, mal sipariş ediyorum, müşteri gelmiyor. Dizi karakteri ise bir telefonla bir şehrin ekonomisini yönetiyor. Bunlar fantezi.

Giyim konusunda da şakalar başlıyor. Dizi Türkü hep ya ultra modern, futuristik kıyafetlerde ya da cliche bir şekilde "geleneksel" gösteriyorlar. Arası yok. Oysa ben ve benim gibi binlerce esnaf pazardan aldığı gömleği giyip çalışıyor. Dizi bunu göstermez.

En kötüsü de dil. Türkçe konuşuyor diye Türkçe değil. Oyuncular İngilizcenin tonuyla Türkçe seslendiriyor, cümleler yapay geliyor. Kelimeler doğru ama duygu yok.

Netflix'te bir dizi açtım, Türkiye'de geçiyor. İlk sahne: İstanbul'da bir çatı barında, herkes İngilizce konuşuyor, background'da ezan sesi çalıyor. Karakterler fez takıyor. Fez. 2024'te. Biri "Aman, Osmanlı zamanlarından kalan gelenek" diyor. Dizinin yapımcısı Los Angeles'ta oturuyor, hiç gelmemiş buraya.

Başka bir dizi: Ankara'da bir suç hikayesi. Savcı çıkıyor, ofisinde Atatürk portresiyle beraber... bir Arapça yazılı halı. Sahnede kimse böyle bir çelişkiye değinmiyor, biz fark ettik. Oyuncu Amerikan aksanıyla türkçe konuşuyor, çevirmen sanırım tatilde gitti.

Problema bakınca şu ortaya çıkıyor: Hollywood'un Türkiye'si hiç Türkiye değil. Bir fantezi ülke, oryantalizm deposu. Kahramanların çoğu başka yerlerden geliyor, Türkiye'ye "egzotik macera" için uğruyor. Yerel karakterler ya garson ya koruma görevlisi. Diyaloglar internetten kopyalanmış gibi yapay, hiç ağız tadı yok.

En sinir bozucu tarafı: kimse düzeltmiyor. Yapımcı ekibi yerel danışman takmıyor, ya da takarsa söz dinlenmiyor. Sonuç olarak, dünyadaki milyonlar Türkiye'yi bir sahne dekorasyonu gibi tanıyor.

Netflix'te bir dizi izlerken Türkiye sahnesi çıkıyor. Hemen gözler ekrana kilitlenir çünkü bilirsin, ya çok eksik ya da çok yanlış olacak. Geçen ay bir Amerikan yapımında İstanbul'da geçen bölüm vardı, karakterler Grand Bazaar'da savaşıyor, arka planda da hiç olmayan bir minare görmek mümkün. Oyuncu Taksim'de yürürken aniden Boğaz çıkıyor, coğrafya tamamen karışmış. Çoğu batı dizisinde Türkiye ya karanlık, gizli çete operasyonları yapılan yer ya da "egzotik Doğu" stereotipi. Karakterler bazen Arapça konuşuyor, bazen Türkçe olduğunu unutuyorlar. Dizi yapımcılarının Google Maps'i var mı yok mu, anlaşılmıyor. Beni rahatsız eden ise bu yanlışlıkların asla düzeltilmemesi, sanki Türkiye'nin gerçek coğrafyası önemli değilmiş gibi davranılması.

yabancı dizilerde türkiye algısı niye hep aynı kalıplar? istanbul'da çekilen amerikan dizisinde mutlaka bir sahne vardır: dar sokaklar, minareler, çay içen yaşlı adamlar, ve tabloya spice bazaar eklenmiş mi işin içine müzik yapısı değişir. netflix'te izlediğim bir türk dizisinde bile dış ses olarak "egzotik doğu" müziği koydukları an "vay canına" dedim. kendi ülkemizi kendi gözümüzle görmüyoruz, hollywood'un gözüyle görüyoruz. bir ara hbo'da çekilen dizide türk karakteri vardı, sadece kötü adam rolü yapıyordu, hiç başka boyutu yoktu. karakterin ailesi, sevdiği birisi, korkusu, hiçbir şey. sadece "kötü türk" modeli. bu algı nereden geliyor? batılı yapımcılar hiç ankara'da, izmir'de, diyarbakır'da yürümüş mü? yoksa hep aynı hikaye anlatılıyor çünkü seyirciler de aynı şeyi görmek istiyor?