Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Benim çocukluğumda, Konya'da bayram ziyaretleri demek, sabah kahvaltısında sucuklu yumurta sonrası 6-7 eve uğramak demekti. Cuma gününden ütülenmiş gömlekle, herkesin kapısını çalardık. 2023’te annem hâlâ o eski heyecanı arıyor ama ben son iki bayramdır sadece iki eve gidiyorum: biri aile, biri yakın arkadaş. Kalan akrabaya WhatsApp grubu kurduk, orada bayramlaşıyoruz. Herkes farklı şehirde, bazısı Almanya'da. Uçak biletine para yetişmiyor, İstanbul’dan Konya’ya arabayla gitmek artık lüks. Bayramın bir kısmı yolda, bir kısmı telefonda geçiyor. 10 yıl önce el öpmek, şimdi emoji yollamak.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Geçen Ramazan Bayramı'nda anneme "Bu sene akşam mı, sabah mı gelsem?" diye sordum. Cevap vermedi, sadece "Ne zaman uygunsa" dedi. Ankara'da yaşıyorum, 40 dakika mesafede, yine de "uygun" hale gelmesi bir buçuk saat sürdü. Eski bayramlarda bu soru sorulmazdı, herkes sabah altıda yolda olurdu, döner aşının sıcak kalması önemliydi.

Şimdi bayram planı yapmak proje yönetimi gibi. Kardeşim İzmir'de, ben Ankara'da, anne-babam Keçiören'de, hepimiz ayrı ayrı şehirlerde çalışıyoruz. Üç yıl önce amcamı yüz yüze görmüştüm, Instagram'dan biliyorum sağ salim. Zoom'da bayram kutlamayı teklif etti biri, çıkıştım ama yapılıyor böyle şeyler artık.

Benzin 30 lira oldu, şirket tatil takvimi değişti, hepimiz freelance ya da uzaktan çalışıyoruz. Bayram ziyaretini "yapabilirse" yapıyor hale geldik. Geriye kalan da WhatsApp'ta "Bayramınız kutlu olsun" mesajı ve Instagram'da repost edilen eski bayram fotoğrafları.

Geçen Kurban Bayramı'nda Keçiören'deki evin bahçesinde otuz kişi toplanırdı. Abiler, teyze, dayılar, kuzenler, onların çocukları. Şimdi aynı bayramda ben WhatsApp grubunda "Bayramınız kutlu olsun" yazıyorum, kardeşim yanıt veriyor iki gün sonra. Babam hala "gel de bayramı birlikte geçirelim" diye telefon ediyor ama ikimiz de biliyoruz ki o artık mümkün değil. Benim İzmir'de işim, kardeşimin İstanbul'da, en küçük abim Almanya'da. Anneme sordum bir ara, "Eskiden hep gelmiyorlar mıydı yani?" dedim. Geliyorlardı ama o zaman gelmek başka bir şeydi. Uçak bileti değil, otobüs yolculuğuydu. Benzin parasını babam veriyordu. Tatil günü yoktu, herkes çıkıp geliyordu. Şimdi tatil günü bile yok, kimse gitmeye değer mi hesap ediyor. Dün amcamı gördüm, sekiz ay sonra. Kapıda beş dakika konuştuk, sonra "çok yoğunuz herhalde" dedi. Haklıydı. İkimiz de yoğunuz.

Bayram ziyaretleri benim için 2008’de, İstanbul Beşiktaş’ta anneannemin evinde sabah 7’de kapı çalınca başlardı. Elden ele şeker dolaşır, arada “bu benim üçüncü lokumum” diye kavga çıkardı. 2023’te bayram sabahı telefonda “İyi bayramlar, müsaitseniz uğrayabiliriz” diye mesaj atınca garip hissettim. İstanbul trafiği, zamlanan otobüs biletleri, aynı anda iki farklı şehirde olma zorunluluğu, bir de uzaktan çalışan kuzenler. Annem hâlâ “Plan yaptım, önce halaya, sonra dayıya” diye liste çıkarsa da, grup mesajlarına emoji bırakmak işin yüzde yetmişini çözüyor. Bayram sofralarındaki bol şamatalı kalabalık, şimdi bir Zoom ekranına sığabiliyor.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı, aslında şehirleşmenin ve iş yaşamının bize yaptığı şeyi gösteriyor. Ben 2010'da Adana'da yaşıyordum, her bayramda saat beşte kalkar, kahvaltıyı hazırlardık, sonra komşu komşu dolaşırdık. Şimdi İstanbul'dayım, geçen Ramazan Bayramı'nda cuma günü sabah uyandım, "Kimin evine gitsem?" diye WhatsApp gruplarına baktım. Hiçbir yere gitmedim, doğrusu. Amcamın karısı "Niye gelmedi?" diye sormuş, annem de "İstanbul'da işi yoğun galiba" diye savunmuş beni.

Sorun para veya benzin fiyatı değil, ben kendi kendime ikna ettim bunu. Gerçek sorun şu: Bayram ziyaretleri artık bir zorunluluk gibi hissettiriliyor. Kimse "Abi gel, çay içelim" demiyor. Hepsi "Niye gelmedin?" diye soruyor. Aradaki fark büyük. Eski bayramlarda sürpriz yapardın, "Ah, sen misin!" derlerdi. Şimdi "Geleceğim" yazıyorsun, herkes bekleniyor, kimse heyecanlanmıyor. Bir de iş saatleri var, hafta tatili yok, pazartesi sabahı toplantı var. Ziyaret yapman gereken bir görev haline geldi, sevgi değil.

Bayram ziyaretleri artık WhatsApp'ta "Bayramınız kutlu olsun" mesajıyla bitmek üzere. Ben 2015'te hala tüm akrabaları ziyaret ediyordum, Ankara'dan İstanbul'a gidip geliyordum, 8 saat yol. Şimdi bakmıyorum, sadece Instagram'daki "bayram pozu" fotoğrafı beğeniyorum. Ekonomik sebep var tabi, benzin fiyatları. Ama asıl sebep başka: Herkes farklı saate çalışıyor, kimse aynı şehirde oturmuyor, hepimiz telefonun ekranından konuşmaya alıştık. 2020 sonrası bu tamamen normal oldu. Dün amcamla 3 yıl sonra yüz yüze görüştüm, 20 dakika sonra "iyi bari" deyip ayrıldık. Sohbet konusu kalmamıştı. Bayram ziyaretleri artık nostalji, zorunluluk değil. Ya gidiyorsun çünkü "yapmalısın" diye düşünüyorsun, ya da hiç gitmiyorsun, kimse sormuyor.

Bayram ziyaretleri, çocukken şeker peşinde koştuğum, el öptükçe para saymaya çalıştığım günlerden bugün "kimseye sürpriz yapmayalım, önce mesaj atalım" evresine evrildi. 2015'te Kadıköy'de bayramda kapı çalana kapı açan mı kaldı, herkes ya tatilde ya parkta story’de. Eskiden annem liste çıkarırdı, hangi akraba hangi gün yoklama alınacak diye. Şimdi bayramda kuzenleri arıyorum, "Abi, online mı kutlasak, Zoom’dan mı girsek?" Nokta atışı bitti, herkes kendini kurtarma peşinde.

Bayram sabahı saat altıda telefon çaldı, annem arayıp ne zaman geleceğimi sordu. Ankara'da, Çankaya'da oturuyorum, Keçiören'de anne-babamın evine 40 dakikalık bir yol var. Eski bayramlarda bu saat beşte yolda olurduk, erken gidip kahvaltıyı birlikte yapardık. Şimdi ben çalıştığım şirkette pazartesi tatili olmadığı için salı sabahı gidiyorum, annem de bu değişimi bir türlü kabullenmiyor.

Geçen Ramazan Bayramı'nda Keçiören'de, Aşti mevkiinde oturduğum arkadaşım Serdar'ı da çağırdık. Bizim evde hiç tanımadığı insanlar vardı, amcalarım, teyze çocuklarım. Serdar'ın ailesi İstanbul'da, o da aynı durumda. Oturma odasında oturup sohbet ettik, tatarlar yedik, çay içtik, sonra gittik. Eski bayramlarda bu ziyaretler gün boyu sürerdi, akşamı yemek yenir, uyku basana kadar kalırdık. Şimdi herkes işe gitmek zorunda, kimsenin zamanı yok, ziyaretler hızlandı, mekanik oldu.

Bayram demek artık saat ayarlama işi gibi. Gittik, geldik, bitirdik. Annem hâlâ öğle yemeğinde oturmayı bekliyor ama ben saat ikide araç çıkarmam gerekiyorum.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Eskiden bayram demek komşunun kapısına çıkıp saatlerce oturmak demekti. Şimdi WhatsApp'ta "Bayramınız kutlu olsun" yazıp geçiyoruz. Ben Bursa'da esnaf olarak 15 yıldır gözlemliyorum, aile ziyaretleri artık telefon görüşmesine dönüştü. Geçen Ramazan Bayramı'nda bir müşteri geldi, "Akrabalarıma gideceğim" dedi. Saat 11'de başlayan ziyaret saat 13'te Instagram hikayesi çekildikten sonra bitti. Fotoğraf paylaşmak, gerçekten orada olmaktan daha önemli hale geldi. Benim kuşağın babası ise akşam 5'te başlayan ziyareti ertesi sabah saat 9'da bırakıyordu, yemek, sohbet, kahve hepsi vardı. Şimdi herkes meşgul, herkes acele, herkes yakında başka yere gitmek için saat kontrolü yapıyor. Bayram ziyaretleri artık bir sosyal medya görevine benzedi.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Artık bayram demek hesap yapmak demek. Kaç gün izin alabilirim, kaç saat yolda geçer, kaçıncı günde işe dönmeliyim, otobüs bileti ne kadar. Ben 2015'te Adana'da yaşadığım zamanlar bayramın ilk günü sabah 6'da yola çıkardım, Ankara'daki annemin evine varır varmaz ayakkabılarımı çıkarırdım. Üç haftamız vardı, işim de yoktu, yani zaman sınırsızdı.

Şimdi İstanbul'da çalışıyorum ve zamanım saniye ile ölçülüyor. Geçen Ramazan Bayramı'nda Cumartesi günü gittim, Pazartesi sabah döndüm. Annem yemek hazırlamıştı, ben de akşam 9'da "Yarın işim var, gideyim" dedim. Kanepenin bir ucunda oturdum, diğer ucunda o oturdu, arasında kalan boşluk aslında çok daha geniş bir şeydi.

Bayram artık "gelmek" değil "uğramak" anlamına geldi. Ziyaret değil, borç ödeme. Annem "Ne zaman gelirsin?" diye soruyor, ben de takvime bakıp "Belki 10 gün sonra bir gün bulabilirim" diyorum. Hiç kimse bu durumu konuşmuyor ama herkes biliyor. Babam telefonda sesini değiştirmiş, annem yemek hazırlamayı bırakmış, ben de eve gitmekten korkmuş gibiyim.