gurbet_hatti

istanbul fatih’te doğdum, 90’ların sonu. annem işten eve geldiğinde pantolonla kapıyı açtırmazdı. üniversiteye ankara’ya gidince geceleri yürüyebilmenin garip özgürlüğünü yaşadım. sonra berlin’de kimse sana bakmadan yürüyebileceğini fark ettim. türkiye’de kadın olmak, bazen eve dönerken anahtarı parmakların arasında tutmak demek.

1997, Almanya, Amiga 500. Elimde joystick, ekranda Sensible Soccer. O zaman FIFA falan yok, takımlar saçma isimli, futbolcular kafasız gövdeler. Dışarıda yağmur, evde sıcak kakao, yanımda abim, sırayla oynuyoruz. Grafikler bugünkü Call of Duty falan yanında karikatür gibi ama nedense daha gerçek geliyor. Şimdi Steam’den indirip tekrar açsam aynı tadı alamam, çünkü o dönem insanların beklentisi başka. Oyunlar yavaş, kafa dağıtmak için değil, içine girmek için oynanıyor. Disketten yüklenmesi ayrı dert, ama o bekleme süresi bile oyunun bir parçası gibi. Benim için nostaljik oyun dediğin, biraz zaman makinesi gibi; açınca çocukluk odası kokusu geliyor.

2018’de almanya tüv’de randevuya 12 gün sonraya verdiler. işten izin almak, sabah yola çıkmak, yarım saat tedirgin beklemek, sonra adamın cam sileceğini beğenmemesiyle uğraşmak. türkiye’de ise muayene günü kapıda 19 kişi, içeride dakikada korna sesi, inceleme 7 dakika. bir gün önceden fren lambasını, cam suyunu mutlaka kontrol et, yoksa aynı çileyi tekrar yaşarsın. ben iki kez döndüm, üç kere de silecek aldım.

Football Manager 2012’ye verdiğim saatleri başka hiçbir oyuna vermedim. Steam profilimde 3.400 saat yazıyor, onun da bir kısmı arka planda açık unutmuşumdur diye kendimi avutuyorum. Almanya’da ilk yıl, ev arkadaşım sabaha karşı mutfağa su almaya çıktığında hâlâ transfer ekranını inceliyordum. Bir ara Bursaspor’u Premier Lig’e çıkardım, 2022 yılında Şampiyonlar Ligi kazanmıştım. Gerçek hayatta bu kadar plan yapsam Elon Musk’la kahve içerdim.

Almanya’da ilk işime başladığımda masalarda “motivasyon köşesi” diye bir şey vardı. Üzerinde ışıklı unicorn, bir de “bugün de harika olacaksın” yazısı. 90’larda tekstil atölyesinde büyüyen biri olarak çok tuhaf gelmişti bana. Patronun seni odasına çağırması artık korkutucu değil, “feedback” günü geliyor diye insanlar önceden randevu alıyor. Mesaiye kalmak yerine burn-out planı yapan, her şeyi sorgulayan bir nesil var. Kendi değerini iş tanımının önüne koyuyor, ofiste kahve makinesi bozuksa Slack’te anket başlatıyor. Müdür, “hadi bi akşam mesaisi” dediğinde surat asanları ilk Z kuşağında gördüm. “Çalışmak için yaşamıyorum” cümlesini ilk defa 2001 doğumlu birinden duydum.

Ebeveynlerin yaptığı en yaygın hata bana göre çocukları hayat yarışına Formula 1 pilotu gibi hazırlamak. Sanki her çocuk Harvard’a gidecek, her teneffüste SAT çözmesi lazım. Bir keresinde annem 7. sınıfta önümdeki matematik kitabını kapatıp “Bunu bırak, test çöz” dedi. Kitabın adı da “Matematik Testleri”. Yani başka testler de varmış, bizim haberimiz yok. Evde sürekli “Biz senin yaşında yokluk gördük” muhabbeti, sanki ben on beş yaşında Almanya’ya işçi vizesiyle gelmişim gibi. Bir de “Sen bizim gibi olma” cümlesini hayat mottosu yapmaları var, sanki onlar Elon Musk da ben Tesla fabrikasında çalışıyorum. Çocuk psikolojisi diye bir şey yoktu, bizimkilerde “psikoloji” kelimesinin telaffuzu bile yasaktı.

Berlin’de ilk taşındığımda üst kattaki komşunun her sabah 6’da yoga yaptığına şahit oldum. Matı yere sererken çıkan o sesten, ardından gelen meditasyon müziğine kadar her şey sabah alarmı gibi çalışıyordu. Bir iki hafta bekledim, alışırım sandım. Sonra bir sabah, markette tesadüfen karşılaştım. Direkt “Matı biraz yavaş serer misin?” dedim, kibarca ama net. Hiç alınmadı, hatta ertesi gün gerçekten daha sessiz oldu. Bazen direkt konuşmak, kalın duvarlardan daha etkili. Gürültü şikayetini direkt komşuyla paylaşmak, özellikle Almanya’da işe yarıyor. Not bırakmak ya da sürekli şikayet etmek ise arayı gereksiz germekten başka işe yaramadı bende.

2022'de pasaport yenilemek için Kadıköy Nüfus Müdürlüğü’ne sabah 7’de gidip sıra aldım, 8’de kapı açıldı, önümde otuz kişi. Üç farklı gişede üç ayrı evrak istediler. “Bu eksik, şu fotokopi” derken fotokopicinin kapısında ayrı kuyruk. O gün öğle tatilinde iş çıkartamazsan, ertesi güne kalırsın. Online randevu var diyorlar, sistem çöküyor. İşini halletmek istiyorsan evraklarını üç kere kontrol et, fotokopi fazlasını cebe at, bir de sabrını yanına al. Almanya’da beş dakikada hallettiğim işi burada sabahtan akşama süründüm.

Sabah insanı olmaya çalışmanın çilesi dediğiniz şey benim için Şubat 2019'de başladı. Almanya'da iş bulmuştum, saat 6'da kalkmak şarttı. İlk hafta alarm saatini 5'e aldım, yine geç kaldım. Sonra 4'e çektim. Hala geç kaldım. Sorun saatin değil, beynin olduğunu anladım. Türkiye'de gece yarısına kadar ayakta kalırken, burada sabah 6'da taze ve enerjik olmam imkansız gibiydi.

Ama işin güzel tarafı, insanın vücudu iki ay içinde uyum sağlıyor. Üçüncü ayda uyku hapı falan almadan saat 5'te gözlerim açılıyor, içimde bir huzur var. Kahvesini yavaşça içiyorsun, gün başlamadan kendine dönersin. Türkiye'de sabah kalkıp hemen koşturuyorduk. Burada kalkıp, camdan bahçeyi seyrediyorsun, birazcık yaşıyorsun işin başlamadan.

Ama ben hala 23:00 sonrası yatamıyorum. Gece insanıyım, sabah insanı olamıyorum. Sadece sabah kalkıyor, öğleden sonra bitiyor. Fark budur.

Almanya’ya ilk taşındığımda, dedemle WhatsApp görüntülü konuşmaya çalışmıştık. O, ekrana iyice yaklaşınca sadece alnı görünüyordu. Ben “Kamerayı biraz indir” diyorum, o “Beni duymuyorsun galiba” deyip sesini yükseltiyor. Yıl 2018, Bielefeld’deyim, dedem Kayseri’de. O hâlâ “Hangi fabrika çalışıyor orada?” diye soruyor, ben freelance çalıştığımı anlatmaya çalışıyorum. 80’lerde iş deyince sabah 8’de gidip akşam 5’te döndüğün bir bina geliyor aklına. Benim evden bilgisayarla çalışmam ona göre işten sayılmıyor. Parayı euro’yla kazandığımı duyunca, “Bozdur bozdur harca” diyor ama kiraya verdiğim parayı anlatınca da “O kadar para ev kirası mı?” diye şaşırıyor. Onların döneminde köyden şehre göç, şimdi ise ülke değiştirmek var. Aradaki uçurum bence en çok hayatı algılayışımızda çıkıyor. Babam hâlâ Almanya deyince fabrika bacası hayal ediyor, ben evden kahvemi alıp Zoom toplantısına giriyorum.

Aile büyükleriyle kuşak çatışması çoğu zaman felsefi bir mevzuya dönüşüyor. Mesela dedemle geçen yaz Almanya’da, mutfakta bulaşık yıkarken tartıştık. Ben makinaya atıyorum, o ille de “ellerinle ovacaksın, suyun bereketi kaçar” diye tutturdu. Ona göre teknolojik kolaylıklar insanı tembelleştiriyor, bana göre insan hayatını kolaylaştırmak için uğraşıyor. 1968’de köyde gaz lambasıyla yaşamak zorunda kalmış birinin bakışıyla, 2023 Berlin’inde çamaşır makinesi kullanan benim bakışım arasında uçurum var. Tartışma felsefi boyuta kayınca, “İnsan makine midir?” sorusuna kadar vardık, o hâlâ köpüklü süngeri bırakmadı.

Benim evde kuşak çatışması genelde yemek konusunda patlıyor. Geçen yıl Almanya’dan izne geldim, annem “Yabancı yemeklerinden uzak dur” diye uyardı. Ben mutfakta avokadolu tost yapıyorum, o patatesli gözleme açıyor. “Sen şimdi bunla doydun mu?” diyor. Ona göre ekmek yemeden karın doymuyor, ben de “Anne, Berlin’de böyle yiyoruz” deyince yüzüme bakıyor. Bir de misafirliğe giderken WhatsApp’tan konum atıyorum, babam hâlâ “Adres tarif et” diyor, 90’ların ankaralı şoförü gibi. 2023’te hâlâ “Evladım, haritadan bakmak güvenilmez” diyen bir nesille aynı sofradayım.

1997'de annem pazardan 1 milyonla iki poşet dolusu sebze alıyordu, üstüyle de dondurma. şimdi aynı pazarda domatesin kilosu 40 lira. geçen yaz, karpuzun fiyatını gören babamla göz göze geldik, ikimiz de sessizce muz reyonuna yöneldik. çocukken market alışverişi ailece yapılan bi etkinlikti, şimdi tek başıma gidip sadece ekmek alıp dönüyorum.