gurbet_hatti

1997'de annem pazardan 1 milyonla iki poşet dolusu sebze alıyordu, üstüyle de dondurma. şimdi aynı pazarda domatesin kilosu 40 lira. geçen yaz, karpuzun fiyatını gören babamla göz göze geldik, ikimiz de sessizce muz reyonuna yöneldik. çocukken market alışverişi ailece yapılan bi etkinlikti, şimdi tek başıma gidip sadece ekmek alıp dönüyorum.

Almanya’da ilk işime başladığımda masalarda “motivasyon köşesi” diye bir şey vardı. Üzerinde ışıklı unicorn, bir de “bugün de harika olacaksın” yazısı. 90’larda tekstil atölyesinde büyüyen biri olarak çok tuhaf gelmişti bana. Patronun seni odasına çağırması artık korkutucu değil, “feedback” günü geliyor diye insanlar önceden randevu alıyor. Mesaiye kalmak yerine burn-out planı yapan, her şeyi sorgulayan bir nesil var. Kendi değerini iş tanımının önüne koyuyor, ofiste kahve makinesi bozuksa Slack’te anket başlatıyor. Müdür, “hadi bi akşam mesaisi” dediğinde surat asanları ilk Z kuşağında gördüm. “Çalışmak için yaşamıyorum” cümlesini ilk defa 2001 doğumlu birinden duydum.

istanbul fatih’te doğdum, 90’ların sonu. annem işten eve geldiğinde pantolonla kapıyı açtırmazdı. üniversiteye ankara’ya gidince geceleri yürüyebilmenin garip özgürlüğünü yaşadım. sonra berlin’de kimse sana bakmadan yürüyebileceğini fark ettim. türkiye’de kadın olmak, bazen eve dönerken anahtarı parmakların arasında tutmak demek.

münih’te bir evde, 6. yılı devirdik. ilk zamanlardaki o haftasonu planı heyecanı, şimdi “ne yesek akşama”ya döndü. sürpriz yerine bütçe hesabı, gece mesajları yerine alman postasından gelen fatura konuşuluyor. heyecanı geri getiren şey bazen ikea’dan alınmış bir mum, bazen de yeni bir dilde küfür öğrenip birbirine öğretmek. rutin kaçınılmaz ama küçük şeylerle dalga geçmek, bana iyi geliyor.

2018’de almanya tüv’de randevuya 12 gün sonraya verdiler. işten izin almak, sabah yola çıkmak, yarım saat tedirgin beklemek, sonra adamın cam sileceğini beğenmemesiyle uğraşmak. türkiye’de ise muayene günü kapıda 19 kişi, içeride dakikada korna sesi, inceleme 7 dakika. bir gün önceden fren lambasını, cam suyunu mutlaka kontrol et, yoksa aynı çileyi tekrar yaşarsın. ben iki kez döndüm, üç kere de silecek aldım.

Hayatımda yaptığım en büyük hata Almanya’dan dönüp Türkiye’de iş kurmaya çalışmaktı. 2017 yazı, Berlin’de ayda net 1900 euroya forklift kullanıyordum. Ev arkadaşım Sırp, iş yerinde herkes göçmen, kimse kimseye hayat dersi vermiyor. Eylül’de “memlekette de bir bakkal açsam, hem aileye yakın olurum” diye geri döndüm. İstanbul, Kartal. Babamın eski dükkanı hâlâ boş. İçini boyadım, rafları indirip tekrar taktım, ilk gün tüm parayı toptancıya gömdüm. Migros’un üç sokak ötesindeyim, akşam saat yedide kimse gelmiyor. İki ay sonra market zinciri mahalleye girdi. Pazartesi sabahı sucu dahi uğramadı.

Almanya’da herkes saat 17.00’den sonra evine gidip sessizce dizi izliyor. Burada, “abi veresiye defterini aç” diye biri sürekli kapıda. İlk kış, elektrik faturası asgari ücreti geçti. Berlin’de markette üç ayda bir kasayı yanlış sayınca uyarı alıyordum, burada günlük kasayı tutturmak mucize. 2018’de euro 7 lirayı geçtiğinde, hesabı euroya çevirip “ben ne yapıyorum” dedim. Bir yıl zor dayandım.

Şimdi elimde ne o eski maaş var, ne Kartal’daki o dükkan. Hata dediğim şey, “memlekete dön, birikimle iş kur, köküne dön” diye kafaya kazınan o romantik hikâye. O hikâyeye kanmak asıl hata. Berlin’de sıradan bir işte yaşıyordum, burada kendi işimin patronu olup hiçbir şeyin sahibi olamadım. Hâlâ arada Google Maps’ten eski evimi Street View’da arıyorum.

Eski nesil deyince aklıma Almanya’daki dayım geliyor. 1983’te işçi olarak gitmiş. Hatıralarında posta kutusunda birikmiş mektuplar, Almanya’dan Türkiye’ye telefon açmak için sıra beklenen telefon kulübeleri var. Şimdiki Z kuşağında ise mektup yok, WhatsApp ile bir anda dünyanın öteki ucunda. Ben 1997 doğumluyum, ikisinin tam ortasıyım. Ne çocukken sokakta telefon elimizdeydi, ne de bugünkü gibi her şeyin anında olmasına alışığım. Felsefi olarak büyük fark şurada bence: Eski nesilde sabır vardı, beklemek doğaldı. Mesela bir tişört siparişi gelirken 1 ay beklenirdi, şimdi Amazon’dan 2 günde gelince kargo takibi yapıyoruz hala gelmedi diye. Eski nesil bir şeyin değerini yaşarken, yeni nesil değerin kendisiyle değil, hızla ilgileniyor. Ben Almanya’da Burger King’de kasada çalışırken 60 yaşında bir adam “dönerci açıp sabaha kadar çalışırdık” dedi. Şimdikiler 8 saat çalışınca tükenmiş hissediyor. Teknoloji hızı arttırdı, sabır ve dayanıklılık ise azaldı.

Türkiye'de emekli olmak, özellikle Almanya'dan dönen biri olarak tam bir sabır testi. 2023 yazında İzmir’de emekliliğe başvurdum. SGK’da sıra beklerken, önümdeki amcanın yanındaki poşetteki tencereyi gördüm, “Yemeğini getirmiş, belli ki uzun sürecek” dedim kendi kendime. İlk maaşı aldığımda 8500 lira yattı. Market alışverişine gittim, zeytin-peynir-domates aldım, kasada 320 lira. Emekliyle geçinmek için ekstra gelir şart, öyle “Ege’de deniz kenarı hayat” hayal etmeyin. Bir de sağlık hizmetleri var, randevu alabilmek için saat kurmak gerekiyor. Almanya’daki düzenden sonra, burada emekli olmak başka bir matematik gerektiriyor.

2017’de Almanya’ya taşındıktan sonra ilk işim 1300 euroya ikinci el bir gaming laptop almak oldu. O zaman döviz de böyle canavar değil, İstanbul’da aynı laptopun fiyatı 8000 lirayı anca buluyordu. Laptop taşınabilir diye aldım, hostelde bile CS:GO oynadım. Ama fan sesi uçak motoru gibi, iki saat sonra kafa şişiyor. PS5’le tanışınca anladım, konsolun keyfi başka. Koltukta yayılıp FIFA oynamak ya da sabahın köründe Last of Us’a dalmak... PC’de mod, iş, oyun hepsi birbirine giriyor. Konsol aç-kapa, dert yok. Laptop özgürlük, konsol huzur gibi. Ama şu wifi şifresi isteyen otel odasında, laptopun da yeri ayrı tabii.

almanya’da ilk kartım 2021’de geldi. asgarisi 120 euro, limit 900. ödeyip tekrar harcadım, sarmal başladı. bir noktadan sonra kart limiti cebimde hissettiğim para gibi oldu. ay sonunda eksiye düştüğümde kredi kartı değil, zaman borçlu hissediyorsun. bankaya değil, kendine borçlanmak gibi. çıkışı yok, döngüsü var.

2016 kış teskeresi, sivas garnizon. içtima sonrası nöbet listesi asıldı, ismimin karşısında “gündüz kule” yazıyor. anlamı: üşümeyeceksin ama 6 saat boyunca kendi varoluşunu düşüneceksin. sabah 09:00, caddede öğrenciler koştura koştura okula gidiyor. ben tel örgünün arkasında, eldiven içinden sigara yakmaya çalışıyorum, kendime “neden buradayım” diye soruyorum. askerlik biraz da kendiyle baş başa kalma sanatı.

Almanya'da markette zeytin reyonu görünce kabak gibi boş bir alan, üç çeşit zeytin. Türkiye'de kahvaltı deyince sanki her gün serpme sofra kuruluyor. Halbuki İstanbul'da yaşarken de çoğu sabah simit, üçgen peynir, çay. O fotoğraflardaki on tabak bal, köy tereyağı, kütükte ekmek, beyaz örtü hayali. Orta sınıf ailede haftada bir pazar kahvaltısı, onda da sucuk biter, domates soğuk çıkar. Youtube'da "Türk kahvaltısı" yazınca çıkanlarla gerçek hayat arasında en az 1.000 kalori fark var.

istanbul’da en zorlandığım şey, her sabah toplu taşımada sardalya konservesi gibi ezilmek. metrobüs 7:50, zincirlikuyu’dan biniyorum, kolum başka biriyle makaslama pozisyonda, nefes almak bile lüks. insan bir noktadan sonra ayakta değil, insanlara yaslanarak gidiyor. martı sesiyle uyanıp, trafikte kornayla yaşlanmak gibi bir hayat. ayda bir yeni zam, su faturasında bile sürpriz var. market poşetiyle eve dönünce, sanki kargo bekler gibi heyecanlanıyorum, bakalım bu sefer neyi unutmuşum. ismiyle romantik, gerçeğiyle survivor parkuru.

Ankara'da ilk evime kiracı olarak girdiğimde yıl 2012. Kira 400 liraydı, ev sahibi anahtar tesliminde çay demledi, üç de çay bardağı getirdi. Sözleşmeyi el yazısıyla doldurduk. Haftada bir posta kutusuna faturalar gelirdi, interneti bağlatmak için Telekom'a gidip sıra numarası aldım. Kirasını elden verirken, yüz yüze “Allah bereket versin” muhabbeti dönerdi. Şimdi WhatsApp’tan IBAN atılıyor, aidat faturası bile mailde. O samimiyet bir ceketle vestiyerde kaldı, şimdi ev bakarken “ev sahibiyle asla görüşmek yok” dönemi.

starbucks kalitesinde kahve evde olur mu? ben hollandada yaşıyorum, 2022'de aeropress aldım, 35 euro. çekirdeği de starbucks'tan aldım, dark roast. ilk denemede baya yakın bir tat yakaladım. olay aslında süt ısıtıcıda, o köpüğü yapan alet var ya, onu kullanınca kafede içiyormuş gibi hissediyorsun. filtre kahveyle uğraşınca olmuyor, bildiğin su gibi kalıyor. kahve oranı da önemli, 18 gram kahveye 230 ml su, başka türlü tutturamıyorum. evde misafir gelince birden barista havalarına giriyorum ama kimse starbucks kadar süsleyemiyor latteyi, onu da kabul ettim.

ben üniversiteye 2011’de izmir’de başladım, adı dağ gibi olan bir kampüste. ilk gün kantinde 2 lira verdim, tostla ayran aldım, cebimde 20 lira kalmıştı. yurtta üç kişi kalıyorduk, başucumda uyduruk kahverengi bir masa, camda kırık sineklik. derslerin ilk haftasında kimse hocayı dinlemiyordu, herkes birbirine nerelisin diye soruyor. dershaneden çıkıp gelen tiplerle tanıştım, biri burs almak için aile maaş bordrosunu ezberlemişti.

hayat bana orada ilk kez sabah 9’da uyanıp derse geç kalmanın heyecanını yaşatmadı, çünkü kimse erkenden gitmiyordu. fakültede hoca bir gün “buradan mezun olunca iş bulamayan çok” deyince, kimse umursamadı. herkesin aklı gece yapılacak mangalda, çimlere serilecek battaniyede, kimden sigara istenecek onu hesaplıyor.

aslında üniversite bana iş bulmayı değil, kredi borcunu nasıl öteleyeceğimi öğretti. odada üçümüz, çaydanlığı prize takıp sigara dumanında çay içmenin, bedava yemekte tavuk çıkınca, “bugün zengin menü var” diye şaka yapmanın, marketten alınan 100 gram salamı altı kişi bölmenin tadına vardık.

bir de ikinci sınıfta ilk defa tek başıma doktora gitmek zorunda kaldım, annemin “belgeyi kaybetme” uyarısını hiç unutmam. staj ararken, cv’yi word’de iki kere çökerttim, sonra fotokopicide sıraya girdim. bu arada boş geçen saatlerde kantinde okey çevirdik, çay bardağında kağıt peçete demlik görevi gördü.

hayata dair kattığı şeyler bunlar oldu, diploma değil. arkadaşlık, aç kaldığında açığa düşmeyen kredi kartı, sınavdan önce sabaha kadar ders çalışıp sabah derse gidecek enerjiyi bulamamak. üniversite bana hocalardan değil, oda arkadaşlarımdan öğrendiklerimle kalıyor. işsiz kalınca da, “meğer üniversite hayatıymış” dedim, iş hayatı değil.

30'lu yaşlarda ilişkilerde en çok tokadı yakın çevreden yiyorsun. 31 yaşında Almanya’da bir arkadaş grubuna katıldım, herkes bir şekilde çift. O eski öğrenci evi zamanlarından kimse kalmamış, herkes ya çocukla uğraşıyor ya da mortgage stresiyle. Birini arayıp “akşam bir bira içsek mi?” dediğimde direkt “bugün çocuk yüzünden mümkün değil” cevabı geliyor. Evli arkadaşlarımın birbirine karşı o eski gevşekliğinin yerini, “sen sıranı savdın mı?” tipi bir hesaplaşma almış.

30’larda ilişki eşittir takvim maratonu. “Kızım, iki hafta sonra boşum” diyen insanla randevulaşıyorsun. Türkiye’de de aynı şey. Kız arkadaşımın 29’undan 30’una girdiği doğum günü, bildiğin evlilik-çocuk muhabbetine evrildi, pastada mum söndürürken bile. O eski “acaba hoşlandığını nasıl anlarım?” mevzusu bitti. Herkesin derdi, “bu ilişki bana yılda kaç tatil kazandırır, hangi şehirde oturmak zorunda bırakır?”

Benim en net fark ettiğim şey, ilişkilerde romantizm değil, lojistik konuşuluyor. “Kira oradaymış, iş burada; annem haftasonu gelmek istiyor.” Romantizm, WhatsApp plan ajandasına döndü. Açık konuşayım, 30’larda ilişki matematik problemi gibi, duygudan çok denklem.

Saç ekimi işine 2022'nin baharında, İstanbul'da Mecidiyeköy'deki bir klinikte girdim. Öncesinde Berlin’de kafamı traş ettirirken berber bile “abi senin tepede yol var” diyordu. Karşılaştırınca, Almanya fiyatları uçmuştu—burada 3500 euroya bakıyorlar, İstanbul’da aynı iş 1200 euroya bitti. Operasyon sonrası ilk hafta kafada sargıyla gezmek zor, insan aynada kendiyle dalga geçiyor. Ekimden sonra ilk 3 ay ciddi dökülme var, moral bozucu. Ama 10. ayda fotoğraflara bakınca, aradaki farkı net görüyorsun. İstanbul’daki doktorun ilgisiyle, Berlin’deki fabrika gibi çalışan kliniklerin yaklaşımı arasında dağlar var. Burada çay da geliyor, muhabbet de. İkisini de deneyip Türkiye’de yaptırınca, insan kafasına yatırım yapmanın gurbetçi versiyonunu yaşıyor.

2021’de İstanbul’dan Edirne’nin bir köyüne taşınan aklıevvelim burada. Birkaç ay heyecanla “çayırda yürüyüş, bahçede domates, huzur” triplerine girdim. Sonra mart ayı geldi, rüzgar camı titretiyor, köyde market 17.30’da kapatıyor, bir paket makarna almak için 20 km gitmek gerekiyor. Akşam 8’den sonra dışarıda tek ses köpek havlaması. İstanbul’da kaldırımda yürürken omzuma çarpan insanlar, minibüste sinir bozucu korna, vapurda simit kokusu… Hepsi bir anda nostaljiye dönüştü. Megakentten kaçınca huzur bulacağım sandım, bulamadım. Burada merkezi ısıtma yok, kombi açınca elektrik faturası şehirdekinin iki katı geliyor. “Burada trafik yok” dedim, karşıma inek çıktı, yolun ortasında 20 dakika bekledim. Bir de köylüyle muhabbet var, adam her gün aynı lafları ediyor: “Sen nerelisin, niye buraya geldin, şehirde niye durmadın” diye. Sırf hava temiz diye insan kendi kendine konuşmaya başlıyor. Huzur arayanlar köyde bir hafta geçirsin, ondan sonra tekrar düşünür taşınır.

30 yaşında biriktirilen para konusu, hele Türkiye'den çıkıp Almanya'ya gelince bayağı değişiyor. İstanbul'da 2015'te, 26 yaşımdayken aylık 2.200 TL net maaşla çalışıyordum. Kira, yol, yemek derken ay sonuna 200 lira kalıyordu. Yıl sonunda baktım, birikmişim 2.000 lira falan. O parayla da ya telefon alıyordum ya da bir haftasonu Sapanca kaçamağı. Döviz biriktirmek diye bir şey hayaldi.

2020'de Berlin'e taşınınca tablo değişti gibi görünüyor ama aslında gene zor. Buradaki maaşlar evet, 2.000-2.500 euro nete çıkıyor, ama kira 1.100 euro, ulaşım 90 euro, market alışverişi desen Türkiye'den ucuz değil. Yine ay sonunda kenara 200-300 euro atabiliyorsun. Dört senede maksimum 10 bin euro biriktirebilen gurbetçi tanıdığım var, o da evli ve çocuksuz olursa.

Almanya'da yaşayan Türklerin çoğu 30 yaşında birikimi sıfıra yakın tutuyor, çünkü ya Türkiye'ye yatırım yapıyor ya da araba, ev peşine düşüyor. Bir de aileye para gönderme muhabbeti var. Ben şahsen 2023 sonunda bankada 7.500 euro biriktirebildim. Onu da yaz tatilinde Türkiye'ye gider gitmez harcadım. Çünkü euro Türkiye'de cuk diye gidiyor, burada biriktirdiğin sana yar olmuyor.

Elalemin "yastık altı" hesabına bakınca, 30 yaşta 100 bin biriktiren neredeyse yok. Hele sosyal medya fenomenleri 22 yaşında 300 bin TL biriktiren gençlerle röportaj yapınca sinirim bozuluyor. Benim gerçek gördüğüm, 30 yaşında herkesin borç veya taksit döngüsünde olduğu. Biriktiren varsa da ya evde oturuyor ya da ailesinin yanında. Tek başına, kirada, normal maaşla yaşayanın kenarda parası olmuyor.

Berlin’de kaldığım ilk ev, 2021’de, 800 euroya 45 metrekare. Anahtarı verirken ev sahibi “bu çamaşır makinesiyle sadece salı ve cuma yıkayabilirsin, çünkü diğer günler ben kullanıyorum” dedi. Evde kendi çamaşır günüm vardı resmen. Kirayı bankadan havale yapınca, “nakit getir, komşular görmesin, sonra fiyat konuşmak zorunda kalıyorum” diye tutturdu. Türkiye’de de durum farksız, geçen yaz İstanbul’da ev bakarken, “bu eve kediyle girersen kira 2 bin lira artar” diyen ev sahibiyle karşılaştım. En son sözleşmede çıkan “evde halı silkelemek yasaktır” maddesini görünce gözüm doldu, halıyı balkondan sallandırmak artık ayrıcalık oldu.

2013’te hamburg’da ilk işime girdim, maaş 1200 euro, ev arkadaşımla tuttuğumuz oda başı kira 500. her ay 600 euro cebimde kaldı, onu da markette ve ulaşımda harcıyordum. ay sonu geldiğinde cüzdan bomboş, ama kira günü hiç gecikmiyor. kiracıysan hayat hep biraz eksik gibi.

2017’de asgari ücretle Almanya’da üç ay geçindim, cebimde 950 euro vardı. İlk iş Lidl indirim broşürüne abone oldum. Ekmek, makarna, yumurta üçlüsünden şaşmadım. Süt yerine marketin “Eigenmarke” yoğurdu aldım, 500 gramı 39 cent. Metro kartı pahalıydı, bisiklet aldım, ikinci el, 35 euro. Telefon hattı için ayda 10 euro’luk faturasız Vodafone kartı kullandım, internetin yarısını “wifi gratis” kafelerden yürüttüm. Dışarıda kahve içmek yok, termosla gezmek var. Ucuz et diye hindi aldım, tavuğun fiyatı bazen domuzdan pahalıydı. Bu işleri İstanbul’da yaptığımda tek fark, pazar tezgahlarının kapanışına yakın alışverişe gitmek oldu. Her yerde önce indirim, sonra alışkanlık.

2021’de stuttgart’ta gurbetçi taksitle passat bakıyordum. abi araç “dolu paket” dedi, içi sigara yanığı, klima çalışmıyor. ekspertiz aldı başını gitti, 700 euro. arka tamponda boya çıkınca adam “ufak sürtme, almanya’da herkes yapar” diye üste çıktı. anahtarı uzatırken elim titretti, orada anladım; ikinci elde heyecanın faturası ağır.

almanya’dan gelen 100 euro’yu burada bozdurup mutlu olan tip şubat ayında 3000 tl alıyordu, mayıs’ta 3500. aradaki farkla bir küçük rakı parasını kurtardım diye havalara giriyor. tabi öbür tarafta, elinde tl tutup “belki bi gün dolar düşer” fantazisiyle yaşayan sabit gelirlinin de dramı başka. 2022’de 1 dolar 13 tl’ydi, şimdi 32. istanbul’da markette yoğurt seçerken gramajla oynayan market zincirleriyle russ roulette oynuyoruz resmen.

ben bi kere 2021 aralık’ta, kur korumalı mevduat furyası patladığında 500 dolar bozdurdum, ertesi gün dolar 2 lira çıktı. tl'ye güvenim sadece 12 saat sürdü, onu da reel sektöre borç öderken harcadım. o günden beri yastık altı ekonomi bende dövizle çalışıyor. tl’de kalmak, suda çözünür tuz gibi; biri üstüne üfleyince yok oluyor. dövizde ise borsada dalga geçen dayı gibi elinde çekirdek bekliyorsun. ikisi de ayrı acı veriyor ama tl'nin çilesi bambaşka.