gezgin_selin

Ucuz seyahat etmek aslında çok basit, sadece insanlar pahalı olmayı seçiyor. Ben bunu 2021'de Ankara'dan Mardin'e giderken anladım. Otobüs 280 lira, uçak 320 lira. Uçağa bindim çünkü daha hızlı olacağını düşündüm. Mardin'e vardığımda otobüs yolcuları zaten kafede oturuyorlardı, ben hava alanından şehire 150 lira taksi ödüyordum. Aslında ucuz olan uçuş değil, otobüs biletinin dışında başka bir şey ödememeniz.

Uçak biletinde gerçek hile Skyscanner'da fiyat alarmı açmak. 2023'te İstanbul-Barcelona'ya Temmuz'da bakıp 3000 lirayı gördüm. Aynı rotayı Eylül'de kontrol ettim, 950 lira. Eylül'de Barcelona'da turist az mı? Hayır, ama okul başladı, insanlar iş var diye gitmedi. Havayolları biletleri boş koltukla uçmaktansa ayakkabı fiyatına satıyor.

Otelde turist bölgesine girme, yan sokağa git. Prag'da 2024'te Booking'de Vltava Nehri'ne bakan otel 4500 lira gösteriyordu. Aynı sokaktan 200 metre geriye gittim, aynı kalite 1800 lira. Turist rehberi bile değiştim, yerli rehberi buldum, resmi turdan 60 lira daha ucuz, ama anlatımı çok daha iyi. Rehber Kafka'nın evini gösterirken "burada uyudu ama mutlu değildi" dedi, o cümle bana rehber fiyatından değerli geldi.

Yemeğin sırası da aynı. Meydanda dışarıda masa var diye oturma, fiyat 3 katına çıkıyor. Kahvaltı yap, öğlen erken ye, akşam geç ye. Budapeşte'de saat 17:00'de "happy hour" menüsü 450 lira, saat 20:00'de aynı yemek 850 lira. Birkaç saat beklemek için 400 lira tasarruf ettim, arada da şehri dolaştım.

Konaklama konusunda Airbnb'ye bakmadan önce Booking'de ev daire ara. Pansiyon kategorisinde özel oda seçtim, 2024'te Lizbon'da 1200 lira. Aynı yerde Airbnb 1800 lira, hizmet bedeli diye ayrıca 200 lira. Ev sahibinin kızı beni Lizbon'un asıl meydanlarını gösterdi, tur rehberi 2500 lira alıyor aynı bilgiyi.

hafta sonu kaçamağı rotaları

istanbul'dan çıkacaksan cuma akşamı değil perşembe akşamı git. cuma sabahı trafik ankara'yı hatırlatır sana. sabiha gökçen havaalanı yolunda 2 saatlik yolculuk 4 saate çıkar, uçaktan daha yavaş gidersin. şehirden 2-3 saat mesafedeki yerleri hedefle: abant, sapanca, amasra. otel değil pansiyonda kal, aile işletmesi olanları seç. kahvaltı saat 7'de başlar, 9'da sıcak yumurta kalmaz.

edirne'ye gidersen şeker camii'yi gördükten sonra saray lokantasında ciğer ara. 15 lira civarında, ince dilimlenmiş, tava sıcak. pazardan dönüş yolunda tuz gölü tarafından geç, güneş batarken yolun kenarında dur 10 dakika. para harcamayan en güzel şey bu.

ankara'dan kızılcahamam'a gitmek 1.5 saat. termal oteller pahalı, bungalov evleri daha ucuz ve rahat. çay bahçelerinde oturup aşağıyı seyret, yöresel ekmek al, yanında lor peyniri ye. kaynaklar soğuk, bir kez düşüp şok yaşar

Bavul hazırlarken yapılan klasik hatalar

Bavul hazırlamak sanırım bir insanın ne kadar irrasyonel olduğunu gösteren en iyi örnek. Ben de dahil herkes aynı hataları tekrarlıyor, sanki ilk defa bavul hazırlıyormuş gibi.

En büyük problem, "belki lazım olur" sendromu. Geçen Mayıs'ta İzmir'e beş gün için gittim. Bavuluma sekiz tişört, dört çift pantolon, üç ceket koydum. Dönüşte sekiz tişörtten altısı hiç çıkmamış bavuldan. Oysa eve dönüp çamaşır makinesi başında bekledim. Aynı arkadaş, Antalya'ya giderken "ya denize girmek isteseydim ama mayomu unutsaydım" diye üç ayrı mayo almış. Tatilde hiç denize girmemiş.

Ayakkabı konusu ayrı bir başlık. Her biri için "farklı bir durum olabilir" diye düşünüyoruz. Ama gerçek şu ki, çoğu kişi bir yer gittikten sonra aynı ayakkabıyla dolaşıyor. Daha önceki tatillerimde yanıma aldığım topuklu ayakkabılar, spor ayakkabılar, sandalet hiç kullanılmadı. Şimdi sadece gideceğim yerin havasına uygun bir ayakkabı ve bir yedek alıyorum. Bavulda yer de kalıyor, taşırken da kolaylaşıyor.

Kıyafet katlamayı da yanlış yapıyorduk. Ağır şeyleri altta, hafif olanları üstte koyup bavulu kapatıyordum. Dönüşte açtığımda en alttaki eşyalar ezilmiş, kırışmış olmuş. Şimdi tersini yapıyorum, ağır şeyler üstte kalıyor. Bavulu da yan yatırarak taşıyorum, böyle daha dengeli oluyor.

Çorap, iç çamaşırı gibi küçük şeyleri de ayrı bir poşete koyuyorum. Yoksa bavula vardığında beş dakika bavulun dibinde arama yapıyorsun. Bir küçük naylon torba, işi bitiriyor.

Bavul hazırlarken yapılan klasik hatalar

Bavul hazırlamak konusunda ben bir kaza mühendisi gibi davranırım. Son dakikaya bırakmayıp listeyle başlıyorum, ama yine de yanılıyorum. Mesela geçen Nisan'da Mardin'e giderken beş adet uzun kollu gömlek aldım, çünkü "akşamlar soğuk olur" diye düşündüm. Oraya varınca bütün gün 28 derece, ben de kapalı otelde oturdum kıyafetlerle kol kabaklı kalıp.

Bavulun yerleşim düzeni de başlı başına bir felaket. Ağır eşyaları alta koymak mantıklı görünüyor ama sonra bavulu taşırken omuzun kırılıyor, üsteki hafif kıyafetlar da köpek gibi eziliyor. Bir de çorapları, iç çamaşırını, tişörtleri ayrı ayrı paketlemek yerine hepsi bir yığın halinde gidiyor. Varınca bir çekmecenin dibinde kayan çorapları bulana kadar 10 dakika harcıyorsun.

En büyük hata ise "kesin lazım olur" düşüncesiyle şeyler almak. Boş yer kalmıyor bavulda, uçakta da taşıyamıyorsun, sonra geri dönerken biraz çıkartmak zorunda kalıyorsun. Çeşme'de kaldığım oteldeki çöpte benim aldığım eşyalardan çıkmıştı yüzde 40'ı.

Geçen yıl babamın 1960'lı yıllardan kalan bir mektep defterini buldum. "Gayret göstermek", "münasip bir zaman", "mühim bir mesele" diye yazılmış cümleler vardı. O sırada kızım yanımda okunuyordu, "baba bu ne" dedi. Türkçe dersi anlatmaya başladım ama yarıda kestim, çünkü ben de bu kelimeleri ne zaman son kullandığımı hatırlamıyorum. Dede dilinde yaşayan "duhul", "mübarek", "maziyet" artık sadece yaşlı insanların ağzından çıkıyor. Bir gün nenem "bu iş müşkül" dedi, ben otomatik olarak "zor mu" diye çevirttim kafamda. O kelimeleri kullanmayan bir kuşak yetiştiğimiz an, onları taşıyan düşünce dünyası da kayıp gidiyor. Sadece kelime değil, o kelimelerin arkasındaki zaman dilimi de ölüyor.

İstanbul'da otobüse binmek için sabah 7'de evden çıktım, saat 8'de hala Kadıköy'de duruyordum. Şoför kapıları açıp kapatıyor, insanlar iniş-çıkış yaparken ben aynı yerde kalmışım. Bir gözlemci gibi hissettim kendimi. Sonra Ankara'ya gittim, o otobüslerde en az 15 dakika boş koltuk görürsün, şoför bile yavaş şekilde kalkıyor. Burada toplu taşıma bir spor, Ankara'da bir lüks. İstanbul'da metroya binince belli saatlerde insanlar sandviç gibi sıkışıyor, koku korkunç oluyor. Bir keresinde yanımda bir kadın vardı, çanta kayışı gözünü sürdü ama hiç ses çıkarmadı. Hepimiz sadece katlanıyoruz. Eminönü iskelesi sabah 8'de gemi bekliyorsan, en iyi yolun kütüphanenin adresini not almak çünkü gemi 45 dakika geç kalıyor. Toplu taşıma sisteminin böyle işlemesi normal hale geldi artık, kimse şikayet etmiyor bile.

Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Geçen yıl İstanbul'da antikacıda bulduğum 1920'li bir gazete sayfasını okurken "vasi", "müvekkil", "diyot" gibi kelimeler karşıma çıktı. Hiçbirini ilk defa görmüyordum ama kullanmayı hiç düşünmemiştim. Sözlüğe baktım, hepsi tam Türkçe, hepsi anlamlı. Ama ben neden "vasi" demek yerine "vasisi" derim, "müvekkil" yerine "temsilci" derim? Dilim tercih ediyor, tercih edilmeyeni unutuyor.

Benim babamın 1960'lı yıllardan kalan mühendislik notlarında "müşkülat", "istihsal", "mevzi" gibi kelimeler vardı. Okurken çoğunu tahmin ettim ama "istihsal"ın "üretim" anlamına geldiğini bilmiyordum. Bugün kimse bu kelimeyi kullanmıyor çünkü daha basit, daha hızlı alternatifler var. Radyonun yerini telefon aldığı gibi, "müşkülat"ın yerini "sorun" aldı. Yer kapmak değil bu, yerini başka şey tutması.

Ne garip ki bu kelimeler kaybolurken anlam katmanları da gidiyor. "Gayret" sadece "çaba" değil, içinde zorluk ve ısrar var. "Mühim" de "önemli" de aynı şey gibi geliyorsa, birincisinin taşıdığı ağırlık fark etmiyor. Dedem "mühim meseleler" dediğinde ben "önemli konular" diyorum, ikisi de doğru ama hissiyat farklı.

Bunu kötü görmüyorum, sadece farkında olmak lazım. Bir dil her zaman değişir, popüler olan kalır. Ama eski kelimeleri unutmak demek kültürel hafızamızda delik açmak demek. O kelimeleri okumak, bazen kullanmak, en azından tanımak gerekir. Yoksa bir gün bizim yazılarımız da "ne demek istemişler" diye sorgulanacak.

Türk kahvesi ritüelleri

Türk kahvesi demlemek, kahveyi içmekten çok daha ciddi bir iştir. Cezveyi ateşe koyup beklerken fincan ısıtmak, köpüğü kaşıkla almak, fincanın dibine dökmek, tekrar ateşe koymak—bütün bunlar sırf kahve içmek için değildir. Gaziantep'te bir dede oturmuşken, her hareketi izlemiştim. Cezveyi ocaktan çekerken dudağı kımıldamadan fincanın içine dökerken, fincan içinde kestane rengi bir çizgi oluşurdu. O fincanı tutmak, ağzına götürmek, köpüğü ağır ağır emmek—bu, kahvenin kendisinden çok daha önemli bir merasimdir. Hiç acele edilmez, hiç unutulmaz.

Freelancer olmak Türkiye'de bir para değişim oyunu. 2022'de Upwork'ten aldığım 3000 dolarlık proje için Wise'a girdim, açıldı. Parayı çekmek için Papara kullandım, sonra Paribu, en son da Binance. Her transfer sırada döviz farkı yedi, vergi kaygısı eklendi. Muhasebeci buldum, "fatura kesecek misin?" diye sordu, ben de "hangi sistemi kullansam hiç birinde sorun olmaz mı?" dedim, cevap vermedi. Şimdi işleri Türk müşterilere yapıyorum, nakit alıyorum, ama yabancı müşteri bulsam korku basıyor. Arkadaşım geçen ay Revolut kapatıldı diye ağladı, hesabında 2400 lira vardı. Döviz kazanmak güzel ama paranın Türkiye'ye girmesi bir engel koşusu.

Kapadokya'ya herkes gidiyor ama Ihlara Vadisi'ne kimse bakmıyor. Ben 2019 yazında oraya düştüm, Aksaray'dan bir minibüsle. Vadi boyunca 14 kilometre yürüdüm, sıcak su çıkıyor, meyve bahçeleri var, eski kiliseler var. Turist yok. Sadece ben, bir çoban ve çok fazla arı. Pamukkale'nin beyaz travertenine milyonlar akıyor ama Sarıkamış'ın karla kaplı ormanları boş. 2018'de kış ortasında gittim, Kars'tan arabayla 50 kilometre. Kar altında kaybolan yollar, ağaçlar, sessizlik. Otelde beni tanıyan garson yoktu, resepsiyon görevlisi de olmadı hemen hemen.

Datça'nın batı tarafı var, Knidos tarafı. Bodrum'un tüm tekneleri Gümüşlük'ü gösteriyor, Datça'yı göstermiyorlar. Oraya gitmen biraz çaba gerektirir, orası yüzünden değil. Taksim meydanından çıkıp Balat'a gitmek kadar popüler değil ama Balat'ın tersine burada deniz var, yer var, balık var. Adana'nın iç kesimleri de böyle. Herkes Mersin'e gidiyor, Adana'nın Seyhan Nehri kenarı, eski camiiler, çarşı parçaları kimsenin gözünde değil. Şehir merkezinde oturup hummus yersen çok iyi olur, ama kimse oraya kadar gitmek istemiyor.

Türk kahvesi ritüelleri

Türk kahvesini demlemenin en önemli kuralı hiçbir kuralın olmadığını anlamaktır. Dedem Gaziantep'te 1995'te bana öğrettiği şey bu değildi ama sonra anladım. O zamanlar "önce fincan ısıt, sonra su, sonra kahve" diye söylerdi ama asıl mesele, her adımda durup dinlemekti. Cezveyi ocaktan çektiğin an köpüğün sesini işitir misin, işitmez misin. Işığa tuttuğunda rengini görür müsün. Fincanın sıcaklığını avucunun içine alır mısın.

İstanbul'da bir kahvehaneye gidiyorsunuz, sahibi size "tatlı mı, orta mı, sade mi" diye soruyor. Cevap veriyorsunuz ama o zaten biliyordur. Yıllardır aynı masaya oturan müşterilerin ritüeli vardır. Kahveyi içmek değil, sunuş şekli önemlidir. Fincan ne zaman gelir, ne zaman alınır, kaşık nerede durur. Bir İzmir'li bir Mardin'li farklı içer, farklı tutar, farklı bekler. Benim ritüelim sabahları 6.30'da, iki fincan, hiç şeker. Birincisini 20 dakikada bitiririm, ikincisini bir saatte. Ritüel budur zaten—kahvenin kendisinden çok, zamanı sahibi olmak.

Türk kahvesi ritüelleri

Dedemin kahve hazırlaması bir saat sürerdi, ama oturduğun yer değişmezdi. Gaziantep'te 1993'te, sofranın köşesinde ben, o cezveyi elinde, ocağın başında. Su kaynadığında fincanı eline alırdı, çevirerek ısıtırdı, sonra cezveyi indirip kahve tozunu yavaş yavaş döklerdi. İlk köpük çıktığında kaşıkla alıp fincan dibine koyardı. Tekrar ateşe koyardı. Köpük yükselişini izlemek vardı, onu kaçırmamazsın. Fincanın içine ilk dökülüş, sonra cezveyi indirip ikinci kez, sonra üçüncü kez. Her seferinde köpük. Fincanı tuttuğunda sıcaklığını elinin içinde hissederdin, tatlı bir yanma. Acele olmak yok burada. Dedem hiç konuşmazdı bu sırada, sadece baktardı. Ben de sessiz oturdum ve baktım, o kahveyi içmekten çok bunu izlemek amaçlı giderdim o evine.

Dedem 1970'lerde yazılmış bir mektubunu buldum, içinde "mübarek evimize hoşgeldiniz" yazıyordu. O kelimeyi şimdi kimse kullanmıyor, ben bile başlarda "mübarek" ne diye düşündüm. Oysa dedemin dilinde bu kelime sadece "kutsal" anlamına gelmiyordu, aynı zamanda "bereketli", "değerli" anlamlarını da taşıyordu. Şimdi hepsi yerine "güzel" diyoruz ve bitiyoruz.

Üniversitede eski gazete arşivini okurken "meşakkat çekmek" ifadesini gördüm, "zorluk yaşamak" demek ama başka bir şey hissettiriyor. "Meşakkat" içinde bir ağırlık, bir çilekeşlik var. "Zorluk" ise sadece sorun. Bunlar farklı şeyler aslında, ama dilden biri çekince diğeri de zayıflıyor.

Babamın iş belgelerinde "münasip bir çözüm" ifadesi vardı. "Uygun" demek ama "münasip" daha ciddi, daha düşünceli bir kelime. Şu an yazıyorum böyle şeyler ve garip hissediyorum, tıpkı bir kıyafeti çok eski olduğu için giymemek gibi.

Londra'da ilk hafta Türk yemeği arayışına çıktığımda aptalca geldim kendime. Neden yurt dışında Türk mutfağı arayayım ki, dedim. Ama üçüncü haftada, saat 23:00'te bir sokak köşesinde çöp kutusu başında durup "keşke menemen yesem" diye düşünürken anladım durumu.

Soho'daki bir Türk restoranına gittim. Adı Anatolia, fiyatları Londra'nın, pişirişi Bursa'nın değildi. Adana kebabı için 22 pound verdim. Ette bir tad vardı ama sosunda, limonda, kırmızı biber ezmesinde Türkiye yoktu. Garson "traditional" diye anlatırken ben kendi annem yapınca nasıl olduğunu düşünüyordum. Aynı değildi. Çünkü annem acı biber doğrarken bir şey düşünüyor, bu aşçı resep takip ediyor.

Sonra Brixton pazarında bir Türk manav buldum. Taze roka, sumak, kuru biberler. Evi kiraladığım apartmanın küçük mutfağında menemen yaptım. Yumurta, domates, biber, soğan. Beş dakika. Kahvaltı masasında oturdum, bir tabak da Londra ekmek koydum yanına. O zaman anlayabildim. Yurt dışında Türk yemeği arayışı aslında Türkiye özleminin bir başka adı. Yemek araştırırken evini arıyorsun. Restorana gidip para vererek özür dileşiyorsun sanki, "bana biraz Türkiye satın al" diyerek.

Şimdi yabancılarla yemek yiyeceksem Londra'nın başka mutfağından seçiyorum. En azından orada yalan söylemeyen bir şey buluyorum.

Uçak korkusunu yenmenin yolları

İlk uçuşum 2015 Temmuz'da İstanbul-Antalya arasında gerçekleşti. Kaptan kokpiti göstermek için davet etmişti, ben de korktum gitmekten. Orada oturdum, kontrol panelini gördüm, bir sürü buton vardı. Korkum azalmadı ama en azından uçağın sadece bir kişinin kontrolünde olmadığını anladım. Pilot, yardımcı pilot, hava trafik kontrolü. Sistem çalışıyor, ben sadece yolcu.

Sonraki seferler için araştırmaya başladım. Türkiye'de pilot olan bir akrabaya sordum. Dedi ki uçak kazası istatistikleri yürüyüş yaparken kaybolmaktan daha az. Soyut kaldı, işe yaramadı. Ama o sırada bir podcast dinledim, kabin görevlisi anlatıyordu. Dedi ki turbulansta yer değiştirmek, hava boşluğuna düşmek gibi korkuyor insanlar. Oysa uçak düşmez, sadece sıçrar. Bunu duyduktan sonra turbulansta yüzüm gülümsedi, acı da olsa.

Daha sonra Pegasus'ta çalışan bir arkadaşım vardı. Temmuz 2018'de Sabiha Gökçen'de otobüs durdurdum onu. Dedi ki korkuya karşı en etkili şey rutin. Her uçuşta aynı koltuğa otursam, aynı sırada kahve içsem, beynim normalleştiriyor. Denedim. Pencere koltuğu, hava tarafı, kalkıştan 20 dakika sonra kahve. Dört ay sonra artık telefonumla meşgul oldum kalkış sırasında. Beyin alışıyor.

Bazı insanlar meditasyon yapıyor uçakta, bazıları uyuyor. Benim için şarkı çalışmıştı. Kulaklık taksam, müzik açsam, kendime odaklansam, dış sesleri engellesem korku azalıyordu. 2019 yazında Budapeşte'ye giderken üç saatlik uçuşu şarkılarla geçirdim, iniş anlamında geldim.

Bir de şu var: uçaktan sonrası. Varış noktasını çok hayal ettim. Peş peşe uçuşlarım oldu Haziran 2022'de İzmir-Sabiha Gökçen-Gaziantep üçgeninde. Zihinsel olarak destinasyona odaklandım, uçağa değil. Korkudan çıkmak için korkudan kaçmak değil, başka bir yere gitmek gerekiyor.

Karavanla Türkiye turu hayalim var, yıllardır erteleyip duruyorum. 2022 yazında İzmir’den Datça’ya kadar karavan kiralayıp üç arkadaş dolaşmıştık. Küçük bir Fiat Ducato’ydu, içinde minik bir ocak ve iki kişilik yatak vardı ama üçüncü kişi için koltukta uyumak zor oldu. Geceleri Göcek’te ıssız bir koy bulup sessizliğin zirvesini yaşadık. En çok sabah 6’da uyanıp Bim’den alınan filtre kahveyi bir bardak sıcak suyla içmeyi özlüyorum. Her şehirde ayrı bir market, her köşe başında başka bir manzara. Ama uzun süreli bir karavan turu için hala cesaretim yok, o küçücük alanda uzun süre yaşama fikri gözümde büyüyor.

Bayram ziyaretleri artık sahte bir ritüele dönüştü. Geçen Şeker Bayramı'nda annemin telefonunda 47 tane "Bayramınız kutlu olsun" mesajı vardı. Okudu mu hiçbirini? Hayır. Sadece WhatsApp'ın "okundu" işareti yeşil oldu diye rahatlayıp geçti. Ben Bursa'da bir kafeyde çalışırken gözlemlerim şu: Müşteriler bayram günü masaya oturuyor, kahveyi yarıda bırakıp "Abla, çabuk paylaşayım Instagram'a, ailede ben ilk paylaşayım" diye kalkıyor.

2010'larda amcamın evine gitmek demek, sabah 8'de yola çıkmak, yolda bir durak yemeği yemek, oraya varıp 4 saati oturma odasında geçirmekti. Şimdi "görüş aç, selamlaş" mantığına girmiş herkes. Bir kuzen geçen sene dedi ki, "Zoom'da da görüştük ya, aynı şey." Değil. Ama kimse bunu söylemek istemez çünkü zaten kimse gitmek istemiyor. Benzin pahalı, yol uzun, sonra da ne konuşacaksın? Telefonda da konuşmadın zaten.

Şimdi bayram demek, telefonun kamerası demek. Fotoğraf, filtre, başlık: "Bayramınız kutlu olsun sevdiklerim." Paylaş, beğeni bekle. Hepsi bu. Aslında kimse kimseyi görmek istemiyor artık, sadece görünmek istiyor.

Geçen yaz İstanbul’dan Antakya’ya otobüsle gittim, yirmi bir saat sürdü. Koltuk arkaya yatmıyor, camı açınca klima bozuluyor diye kızıyorlar. Molada herkes sıraya giriyor, üç tuvalet var, altısı çalışmıyor. Yan koltukta uyuyan teyzenin omzuna kafa yasladım, o da bana yasladı. Yolun yarısında telefonumun şarjı bitti, priz bozuk çıktı, host bulamadım. Ben bir daha otobüse binersem gece seferini seçerim, en azından uyuyorum, zaman geçiyor. Yanıma atıştırmalık, kulaklık ve bolca su alıyorum, başka türlü çekilmiyor.

Türkiye'de toplu taşımanın bir matematiği var, ama çözmesi ayrı bir yetenek istiyor. İstanbul'da otobüse ilk kez 2016'da binmiştim, Mecidiyeköy'den Zincirlikuyu'ya. O zamanki otobüsler hâlâ eskiydi, kliması bozuk olanına denk gelirsen yazın sauna gibi. Koltuk kapma savaşı yaşanıyor, yaşlı teyze göz göze gelince “burada oturamazsın” mesajını suratına yazıyor. Ankara'da aynı yıl metro kullanmıştım, şaşırtıcı şekilde sessiz ve düzenliydi. İstanbul'da ne kadar kulaklığın varsa tak, Ankara metrosunda kimse kimseye bulaşmaz, huzur var.

Bursa’da 2021 baharında tramvaya bindim. Kart okuyucusu bozulmuştu, şoför “geç abla, sonra hallederiz” dedi. İstanbul’da olsa turnikede kalırsın, Bursa’da şoförle muhabbet bile açılıyor. İzmir’de Ege Üniversitesi durağında indim, otobüsün camından dışarı bakarken göz göze geldiğim her öğrenci uykusuzdu. İstanbul’da sabah 7’de metroya bindiğinde ise herkesin gözü başka yerde, sanki toplu taşımada değil de uzay mekiğinde yolculuktayız.

Küçük şehirlerde toplu taşımanın güzelliği, şoförle lak lak yapabilmek, her durakta illa bir tanıdıkla karşılaşmak. İstanbul'da böyle bir lüks yok, kaldırımda bile kimse selam vermez. Bir seferinde Konya'da belediye otobüsünde şoför bana “yolculuk nereye genç kız?” diye sormuştu, İstanbul’da adını bile bilmezsin. Toplu taşımada şehirlerarası ruh farkı net: İstanbul yarış, Ankara düzen, İzmir rahatlık, Bursa samimiyet. Ama hepsinde ortak tek şey, durağa yaklaştığında anonsun anlaşılmaz olması.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak, aslında çok basit ama çok zor bir şey. Ben ilk olarak saat 22:00'den sonra telefonumu uydu moduna alıyordum. İlk hafta uyku saati erkene alındı, beyin de hızlı hızlı kapatılmaya başladı. Ama bu yeterli değildi, çünkü sabah 6'da tekrar açtığımda 2 saat kaydırıp geçiyordum. Sonra Instagram'ı değil, sadece bildirim kısmını sildim. Uygulama telefonumda duruyor ama kırmızı nokta yok, istekli açmıyorum. Anlatılması tuhaf ama bildirim yok diye açma itkisi yarı yarıya düştü. Fark ettim ki bağımlılık algoritmanın bizi çağırmasında gizli, yoksa uygulamanın kendisinde değil. Şimdi haftada iki kez açıyorum, mesaj kontrol etmek için. Bunu yazarken bile garip geliyor, ama 2 ay öncesine kıyasla bu çok farklı bir yaşam.

Geçen Kurban Bayramı'nda Keçiören'deki evin bahçesinde otuz kişi toplanırdı. Abiler, teyze, dayılar, kuzenler, onların çocukları. Şimdi aynı bayramda ben WhatsApp grubunda "Bayramınız kutlu olsun" yazıyorum, kardeşim yanıt veriyor iki gün sonra. Babam hala "gel de bayramı birlikte geçirelim" diye telefon ediyor ama ikimiz de biliyoruz ki o artık mümkün değil. Benim İzmir'de işim, kardeşimin İstanbul'da, en küçük abim Almanya'da. Anneme sordum bir ara, "Eskiden hep gelmiyorlar mıydı yani?" dedim. Geliyorlardı ama o zaman gelmek başka bir şeydi. Uçak bileti değil, otobüs yolculuğuydu. Benzin parasını babam veriyordu. Tatil günü yoktu, herkes çıkıp geliyordu. Şimdi tatil günü bile yok, kimse gitmeye değer mi hesap ediyor. Dün amcamı gördüm, sekiz ay sonra. Kapıda beş dakika konuştuk, sonra "çok yoğunuz herhalde" dedi. Haklıydı. İkimiz de yoğunuz.

İstanbul'da otobüsle gitmek istediğimde hep aynı sahnelerle karşılaşıyorum. Geçen hafta, saat 17.30'da Fatih'ten Beyoğlu'na gitmek için 47T'ye bindim. Kapı açılır açılmaz insanlar birbirinin üzerine yığılıyor, ben de sıkışmış paket gibi ileriye itiliyorum. Yanımda bir kadın vardı, çantası benim göğsüme batıyordu ama ne ben ne o kimseye bir şey diyemedik. Şoför ise tıka basa dolu otobüsü yine de durdurdu, iki kişi daha bindirdi. Beş durak sonra indiğimde ayaklarım uyuşmuştu. Toplu taşıma şirketleri kapasite hesabını neden yapıyor hiç anlamadım. Yazın bu hale gelmek daha da dayanılmaz, çünkü hava sıcak, insan ter içinde. Şimdi mümkün olduğunca yürüyüp gidiyorum, zamanım olduğu sürece otobüse binmiyorum.

Tatilde erken kalkanlar vs geç kalkanlar

Ben erken kalkan tarafındayım ama bu seçim değil, zorunluluk. İstanbul'dan Ege'ye gittiğim son tatilde saat 5'te kalktım, saat 7'de yolda idim. Saat 12'de plajda yüzüyordum. Geç kalkan arkadaşlar saat 11'de çıktı, saat 3'te vardı, sonra yemek saati oldu. Akşam 8'de yatış saatleri başladı.

Erken kalkış deneyimim: ilk gün yorgun olmak, ikinci gün güneş batana kadar tam enerjide olmak, üçüncü gün geri dönüş yolunda uyumak. Geç kalkanlar ise ilk iki gün zombi gibi yürüyüp üçüncü gün enerji bulmuş olmak. Kimin daha mantıklı olduğu konusu tartışmalı ama benim tatil gözümün önünde geçip gitmemiş hissiyatı geç kalkanlarınkidir.

Sıcaktan kaçınmak istiyorsan geç kalk. Kalabalığa dayanamıyorsan erken kalk. Sakin bir Ege köyü plajında saat 7'de sen ve 3 balık adamdan başka kimse yok. Saat 3'te 200 kişi var.

Türk kahvesi ritüelleri

Dedemin elinde cezve, benim ellerim cebimde. 1998, Diyarbakır, öğle saatleri. Ocağın başında durmuş, kahveyi dönerken "köpük çıkmazsa kahve değildir" demiştir. Ilk kez fincanın dibine konan köpüğü gördüm o gün. Cezveyi ateşten çeker, çıkan köpüğü kaşıkla alır, fincanın içine koyardı. Sonra aynı cezveyi tekrar ateşe koyar, beklerdi. Hiçbir acele yoktu. Fincan sıcak olsun diye de onu ön eline alıp ısıtırdı. Tatlı fincanı bana verirken "ilk yudum burnunla içilir" demişti. Kokusunu almadan fincanı ağza götürmemek gerekiyormuş. Şimdi bir kahvehaneye gittiğimde bu hareketleri gördüğümde dedeyi hatırlarım. Ritüel denen şey aslında sabırlı bir insanın saatini ayarlamasıdır.

Ben 2022’de ilk defa Upwork’ten ödeme almaya çalıştım, dolar hesabım olduğu halde banka bana tam üç kere SWIFT ücreti kesti. Ayrıca ödeme açıklamasında “freelance” yazdıysam müşteri temsilcisi arayıp “Bunu bize anlatır mısınız?” diye sorguya çekti. Fatura kesmek istesem muhasebeciyle WhatsApp’tan döviz kuru tartışması başlıyor, sanki Merkez Bankası’yım. Bir de yıl sonu geldiğinde internetten beyanname doldururken sistem ya kilitleniyor ya da anlamadığım bir vergiden tekrar borç çıkıyor. Dışarıdan özgürlük gibi duruyor ama her ay bir belge, bir onay, bir mail zinciri peşinde koşuyorum.