bug_yiyen_zeynep

Annem 90'ların ortasında, Adana'da, iki çocuğu markete gönderdiğinde simit parası için minik bir yarış başlardı. O gün bugündür, bir şey paylaşınca hep içimde tuhaf bir hesap makinesi çalışıyor. Kardeşim yeni telefon alınca, ben neden hala eski modelle idare ediyorum diye içten içe hesaplaşmaya giriyorum. Sonra iş yerinde, biri terfi alınca eski o çocukluk refleksi yine geliyor, içten içe “ben de hak ettim” diyorum. Çocukken “o neden daha büyük dondurma yedi” diye başlayan şey, yetişkin olunca “ben neden daha az takdir alıyorum”a evriliyor. Adana’daki o market köşesi, bazen 34 yaşında ofis koridorunda yeniden karşıma çıkıyor.

Airfryer satın aldıktan sonra ilk üç gün her akşam kullanıyorsun. Dondurulmuş tavuk kanatları, mozzarella çubuğu, hazır patates kızartması. Mutfak yağsız kalıyor, bulaşık azalıyor, kendini sağlıklı hissediyorsun. Dördüncü gün alet içindeki teli temizlemek gerekiyor, bir de üstüne tezgahta yer işgal ediyor. Beşinci günde "eh, bu akşam normal fırında yaparım" diyorsun. Altıncı günde teli yıkamaya üşeniyorsun. Yedinci günde alet mutfağın köşesine gidiyor, yanında kullanılmayan blender ve eski tost makinesiyle arkadaşlık kuruyor. Arada bir suçluluk hissi geliyor, "hala çalışıyor çünkü" diye kendini teselli ediyorsun ama hiç çalıştırmıyorsun.

Çocuklara ekran süresiyle ilgili tartışmalar bitmiyor. Özellikle pandemide her şey online olunca evde patates gibi duran çocukları görünce ekrana izin verdik, ama şimdi toplamak mesele. Benim kuzenin oğlu var, sekiz yaşında. Evde tabletle Roblox oynuyor, elinde telefon yoksa huzursuz. Eskiden sokağa çıkınca mahallede ses olurdu, şimdi duyduğum tek şey YouTube videosunun açılış müziği. Anne babalar da haklı, işteyken çocuk nasıl oyalansın? Ama olay bence kontrolsüzlüğe dönüştü.

Benim dikkatimi çeken şey şu: Eylül 2023’te Ankara’da bir alışveriş merkezinde, çocuk alanında herkes telefonuyla oynuyor. Ne kaydırak, ne top havuzu; çocukların hepsi iPad’in başında. O kadar ekran bağımlılığı ki, yanında oyuncak dursa elini sürmüyor. Sonra aileler ekrana izin verdik diye “çocuk kitap okumuyor” diye hayıflanıyor. Hem “aman sussun” diyerek eline veriyorlar, hem de suçlu hissediyorlar. Tam bir ikilem.

Ben çocukken mis gibi yaz tatili geçirirdim. Akşam internet kafeye gitmek için para biriktirirdik, o da iki saatle sınırlıydı. Şimdi ise sınırsız bir ekran var. TikTok, Instagram, YouTube, Roblox... Sınırsız içerik, sıfır filtre. Çocuk kendini düzenlemek zorunda bile hissetmiyor. Aileler kontrol etmeye çalışınca da kavga çıkıyor. Tablet elinden alınan bir çocukla pazarlık yapmak, dünya kupası finali kadar stresli.

Ekran süresi vermek, vermemek diye bir şey kalmadı. Ekran süresi, artık ailenin ve çocuğun hayatının merkezi olmuş gibi. Çocuğa sınır koymak isterken kendi konforunuzdan ödün vermeniz gerekiyor. Bunu kimse istemiyor. Annem “bizim zamanımızda” diye başlıyor, babam da “zaman değişti” diyor. Oysa mesele değişen zaman değil, vazgeçilen şeyler. Çocukların gözüne bir kere ekranı soktuk, şimdi geri alamıyoruz.

Anneanneyle babaanne arasında yapılan yemek savaşının çocukluğumdan beri izleyicisiyim. Anneannem 1940’larda Kayseri’de doğmuş, sabahın köründe kalkıp gözleme açan bir kadın. Babaanne ise Adapazarı’nda büyümüş, zeytinyağlı dolma ustası. İkisi de aynı tarifi yaptıklarını iddia ediyor ama pilavdan anladığını düşündüğüm tek şey, anneannemin “göz kararı” dediği o bilinmeyen ölçü. Gram yok, su bardağı yok, “elbette gözümle ölçüyorum” diyor.

Bir keresinde annemle marketten dönerken, anneannem aradı. “Marketten pirinç mi aldınız? Onlar pilav olmaz. Biz eskiden hep köyden alırdık.” O köy pirincini bulmak için 2017’de Sarıyer’e kadar gidip, elde poşetle döndüğümü bilirim. Sonra o pirinçle yaptığı pilav, altın gibi parladı. O an içimden “bunun matematiği yok” diye geçirdim. Babaanne ise domates çorbasında domatesi rendelemeden önce tuzlayıp bekletiyor. Sebebini sorunca, “Babaannem de böyle yapardı, tadı içinde kalıyor.” Ne bilimsel açıklama, ne bir ölçü var; tamamen ritüel.

Evde internetten tarif açınca, “Onlar yapamaz, sen bana bırak” diyorlar. Ben mutfakta gramla, mililitreyle uğraşıyorum, onlar çay tabağıyla ölçüyor. 2023’te denedim, gramajlı kek yaptım, kimse yemedi. Anneannenin yaptığı sarımsaklı yoğurtlu patates yemeği ise tabakta bir dakika dayanmıyor. Sanki yemeğe dokunan bir hafıza var. Yoğunluğu, kıvamı, baharatı, hiçbir yerde yazmıyor. O yüzden, bence işin sırrı ne elde ne de tarifte, tamamen o yılların, o sohbetlerin, o masada dönen eski hikayelerin içinde.

Bir ay boyunca banyoda aynı diş macununu paylaşınca, kapağını kapatma alışkanlığının evlilikte milli bir mesele olduğunu anladım. 2022’de taşındık, o günden beri bulaşıklık seçiminde diplomatik kriz yaşıyoruz. Akşam yemeklerinde kimin bulaşığı yıkayacağı, evdeki barış ortamını doğrudan etkiliyor. Bir de şu var: Evdeki tek zeytin çekirdeğini kimin tabağına bırakacağına dair fısıltı savaşları başlıyor zamanla. Kimse anlatmıyor ama evlilikte “bu benim havlum” diye sahiplenilen eşyalar, bir sabah öylesine kayboluyor. Şubat ayında, IKEA alışverişinde alınan kahve kupalarının evliliğin simgesi haline gelmesi gibi küçük tuhaflıklar var.

2022 yazı, Antalya’da Side tarafında. Tatildeyim diye “Ben sabah erken kalkıp yürüyüş yaparım” diye havalara girdim. Güneş doğmadan deniz kenarına ineyim dedim, saat 05:30, milim uykum yok. Ayağıma geçen sene aldığım ama hiç giymediğim spor ayakkabıları geçirdim. Kum zannediyorsun ama Side’de sahilde resmen taş ocağı var; ayaklar pert, ayakkabının tabanı lime lime. Yarım saat sonra ayaklarım yara, çorabımda çakıl taşı birikmiş, güneşin altında duş sırası beklerken kendime sinir oldum. Tatilde zorla erken kalkmayı denemek, en boş pişmanlığım.

Sıfır araba almak artık bir çeşit piyango kazanmak gibi. 2023’te yazılım işinden aldığım ilk maaşla, “Acaba sıfır mı alsam?” diye hayal ettim, sonra bayide fiyat listesine bakınca gözüm seğirdi. Mesela en ucuz diye bildiğimiz markalara bakıyorsun, içine oturup kapıyı kapattığında zaten kredi notuna kadar hissediyorsun. İkinci el ise ayrı bir tombala, 2018 model bir Seat’a bakmıştım, sahibinden “sadece bagaj kapağı değişti” dedi, ekspertizde arabanın sol tarafı yoktu. Yani ya fabrikadan yeni çıkan arabada “bu parayı neden verdim” depresyonu yaşıyorsun ya da ikinci elde “ben bu arabayla nereye kadar giderim” gerilimi. Benim tercihim şu sıralar “en ucuz toplu taşıma + bolca yürüyüş”. Araba alanları da sanki ayrı bir tarikat, WhatsApp gruplarında “benzin mi dizel mi” diye kavga ediyorlar.

İlk arabam 1997 model bir Opel Astra’ydı. Ankara Mamak’ta 2012 kışında almıştım, daha 21 yaşındaydım. Arabayı aldığımda kapı kolunun iç tırnağı yoktu, cam açılırken hafif zorlanıyordu. Ama o direksiyona ilk oturduğum an, arabanın yaşını falan umursamadan, radyoda arabesk bir parça açıp gece sokaklarında gezmek başka bir şeydi. İkinci elin tadı burada başlıyor bence; her yerinde bir iz, eski sahibinden kalma bir oto kokusu, torpido gözünde unutulmuş bir çakmak.

Sıfır arabaya binmek ise bambaşka bir heyecan. 2018’de İstanbul Bağcılar’da bir arkadaşım sıfır Seat Ibiza aldı. Bayinin önünde fotoğraflar, poşette yeni ruhsat, yanında koca bir pasta. Arabanın koltuklarında naylon. Teybi açınca sadece motorun sesi var, ne cızırtı, ne tıkırtı. Ama o gün ben arabaya dokunmaya korktum. Sıfır bir arabada, ayakkabıyla paspasa basmaya bile çekinirsin ya, o his insanı rahat bırakmıyor. Eski arabanın kaportasına anahtar değse “olsun, nasılsa çizik vardı” diyor insan, ama sıfır arabada küçük bir leke bile kriz.

Bir de şu var, ikinci eli pazarlıkla almak bambaşka bir oyun. 2015’te Siteler Oto Pazarı’nda Renault Clio bakarken, ustayla el sıkışıp fiyat kırmak, sonra arka koltuğun altındaki eski broşürü bulmak... Sıfırda bu yok. Her şey kutudan çıkar gibi. Sanki ruhu eksik. İkinci elde her arabanın bir geçmişi, hikayesi oluyor. Sıfırda ise hikayeyi sen yazmaya başlıyorsun ama ilk satır biraz steril kalıyor.

Benim için galiba hala ikinci elin kapısını açmak daha samimi bir his bırakıyor. Arabada eski sahibinin bıraktığı çiziklerin, koltukta kalan izlerin nostaljisi başka bir keyif. Sıfır arabada o anılar yok, sadece yeni kokusu var. O koku da üç ayda uçar gider.

Ebeveynlikte en sık gördüğüm hata, çocuğun bir birey olarak değil de, ailenin “projesi” gibi görülmesi. Bunu bizzat 2017’de, kuzenimin doğum günü pastasında yaşadım. Çocuk 9 yaşında, kendi pastasını seçmek istiyor. Annesi ise “Sen çilekli sevmezsin, çikolatalı daha iyi” diyerek pastayı değiştirdi. O an fark ettim, bizim ailede çocukların istekleri genellikle “aile imajı” için süzgeçten geçiyor. Ben de 10 yaşında, saçımı kısa kestirmek istemiştim. Annem “Kısa saçlı kız mı olur?” dedi. O an itibariyle kendi kararının arkasında duramayan bir tipe dönüştüm.

Bir de alışkanlık olarak çocuğun duygularını küçümsemek var. Lise yıllarımda, 2011’de, sınavdan düşük aldığımda eve gelip “Bugün kötü geçti” dediğimde, annem “Aman canım, bizim senin yaşında neler yaşadığımızı bir bilsen” deyip konuyu kapatırdı. Benim için dünyanın sonu olan şey, onlar için komik bir detaydı. Şimdi bakınca, küçüklüğümü ve kendime dair hislerimi ciddiye almayı başka yerlerden öğrenmek zorunda kaldım.

Bir de sürekli “Sen anlamazsın, ileride görürsün” kalıbı var. Yazılım ekibinde çalışırken, stajyer çocukların fikrini önemsemeyen yönetici tipiyle aynı kafa. Sanki yaş büyüyünce otomatikman her şeyi çözeceğiz. Ebeveynlikte en felsefi hata bence bu: çocuğu zamana bırakmak, ama o zamanı onun adına yönetmek. Halbuki bazı şeyler yaşanarak öğreniliyor, uzaktan kumanda ile değil.

Geçen yıl temmuzda, İzmir’de ailemin evinde, bilgisayar başında çalışırken dedem içeri girdi. Kod yazıyorum, bir yandan Slack açık, sürekli mesaj geliyor. Dedem, “Evladım, senin işin ekrana bakmak mı, ben gençken tütün tarlasında çalışırdım” dedi. Açıklamaya çalıştım, uzaktan çalıştığım için böyle olduğunu anlattım, ama ona göre masa başında iş yok. Sonra “Akşam yemeğine kadar bırak o makineyi, gözlerin şaş olacak” diyerek odadan çıktı. Benim için normal olan işler, onlara göre anlam verilemez bir lüks gibi geliyor. Her seferinde açıklıyoruz, ama jenerasyon farkı resmen sistem hatası gibi tekrar tekrar karşımıza çıkıyor.

Tek başına yaşamaya başladıktan üç ay sonra fark ettim ki en zor kısım yemek yemek değil, yemek hazırlarken müzik açmamak. Sessizlik o kadar rahatsız ediciye dönüyor ki tuvalete giderken bile kapıyı açık bırakıyorsun. İlk ayda her akşam farklı bir restorandan siparişler verdim, sonra paranın bittiğini anladım. Şimdi pazartesi sabahı market alışverişi yaparken en pahalı kısmı hayat sigortası değil, tek başına yaşamanın psikolojik maliyeti. Birinin senin için endişelenmediğini bilmek, telefon açtığında sesi duymanın gereksiz olduğunu anlamak. Hastalık yatağında yalnız olmak, kimseye haber vermemiş olmak. Buzdolabı açıp yemek hazırlama motivasyonu bulamadığın günler vardır. O günlerde ekmek ve beyaz peynir yeterli gelir, ama yediğini bilen kimse olmadığı için mutluluk hissi kalmıyor.

Ev sahibi olma hayalinin gerçeklikle sınavı, aslında para hesabından çok daha derindir. Ben de geçen yıl fark ettim bunu. İstanbul'da, Anadolu Yakası'nda, yaklaşık 150 metrekarelik bir daire bulmaya başladığımda hesaplarım başladı. Kredi çekecek misin, peşinat biriktir misin, ya da beklemeye devam edecek misin diye aylarca kafan bölünüyor. Bir arkadaş 2022'nin başında ev almaya karar vermişti, faiz yüzde 12'ydi. Altı ay sonra yüzde 18'e çıkmıştı. Krediyi çekmemiş olmasaydı, bugün 400 bin lira daha borçlu olacaktı. Bu da sadece bir kişinin hikayesi.

Maaşlar stabil değilse, ev sahibi olmak bana lüks gibi görünüyor. Çünkü sadece taksit yok, emlakçı, noter, vergi, sigorta, tapu masrafı var. Sonra ev alındıktan sonra da borç bitmiyor. Boru patlıyor, asansör bakımı geliyor, boya ustası lazım oluyor. Geçen ay bir komşu bloğunun asansörü arızalandı, her daire 8 bin lira ödedi. Bir taraftan da konut fiyatları gerçek enflasyondan hızlı yükseliyor. 2019'de 300 bin liraya aldığın ev, 2024'te 600 bin liraya satılıyor. Güzel görünüyor ama bunu yaşayabilmek için o ev içinde yaşaman gerekiyor, satmam gerekiyor. Başka eve taşınırsan, aynı pazardan almak zorunda olduğun için kazancın çoğu uçuyor.

Türkiye'de ev sahibi olmak, sistem olarak tasarlanmış bir tuzak gibi hissettiriyor. Bankalar kredi verirken geliş ver, borç ver diye baskı yapıyor. Emlakçılar "bu fırsat kaçmaz" diyor. Aileden biri hep "boş para harcama, ev al" diye sızlanıyor. Ama kimse sana şu soruyu sormadığı zaman huzursuz oluyorsun: Gerçekten istiyorum mu, yoksa herkese borçlu olduğum için mi almak istiyorum? Benim durumum şu, 2025 başında hala kiradasıyım ve hiç pişman değilim. Ev almayacağım demiyorum, ama şimdiye kadar aldığım en iyi kararlardan biri de bunu geciktirmek oldu.

2022’de Kadıköy’de bir yazılım ofisinde çalışırken pazartesi sendromunun dibine vurmuştum. Alarm 07:30’da çalıyor, kahve makinesine giden yol bile maraton gibi geliyor. Slack’ten ilk “günaydın”ı yazmak için kendimi zorluyorum. Takım toplantısı yapınca herkes kameraları kapalı, suratlar göçük. Kafamı dağıtmak için bazen ara verip Moda’da kısa bir tur atıyorum, ama geri dönünce aynı ruh hali. Haftasonu ne kadar güzel geçmiş olursa olsun, pazartesi sabahı sanki her şey sil baştan. Sendromun panzehiri diye Spotify’da random bir motivasyon playlist’i denedim, işe yaramadı. Pazartesi sendromu yazılımcıdan garsona herkeste aynı bence, sadece kimisi daha iyi saklıyor.

2023 başı, İstanbul’da bir yazılım işi için teklif aldım. İlk işim Sahibinden’e bakmak oldu. Dört duvar, 60 metrekare bir daire, Kadıköy’de tek odalı. Adam 4 milyon lira demiş. Hesaba vurdum, faiz, peşinat, kredi, ömür boyu kod yazsam da bu iş denkleşmiyor. Sanki bana değil, başka bir tür insana satılıyor o evler. Annemlerin 90'larda aldığı evi hâlâ 5 yılda ödediklerini anlatıyor, şimdi aynı krediye girsem mezuniyet fotoğrafımda saçlarım siyah, tapuda beyaz olur. O rüyaya yaklaşmak mümkün mü, arada bir uygulamayı silip tekrar kuruyorum, hâlâ imkânsız.

Pazartesi sendromu dedikleri şeye 2015’te ilk kurumsal işimde yakalandım. Maslak’ta plazada, Caffe Nero’dan 24 liralık kahveyle ayılmaya çalışıyordum. O zamanlar kahve parasıyla bir haftalık simit alınabiliyordu, öyle diyeyim. Pazar akşamı saat 9 gibi içimde bir karın ağrısı başlıyordu, sanki üniversitede vizeye çalışmamışım da sabahına sınava girecekmişim gibi. Slack’e bakıp iş listesi uzuyorsa bir de, suratımda donuk bir ifade, yolda insanlara çarpıp “pardon” bile demeden ofise varıyordum.

Benim için pazartesi sendromu, haftanın geri kalanı için bir ön gösterim gibi. Patron cuma akşamı “haftaya görüşürüz” dediğinde aslında “pazartesi yine bitiksiniz” diyor. O kadar alışmışım ki, pandemi zamanı evden çalışırken de aynı hissi yaşadım. Yatakla laptop arası mesafe 4 adım, yine de pazartesi sabahı zor kalkıyordum. Online toplantıda herkesin suratında aynı donukluk, kamerayı açınca biri “sesim geliyor mu” deyince içimden “keşke gelmese” diyesim geliyordu.

Şirketler pazartesi motivasyon maili atınca daha da sinir oluyorum. “Yeni haftada harika işler başaracağız!” gibi bir cümle görünce hemen delete’e basıyorum. Gerçekten o motivasyon yazıları insanı daha bitkin yapıyor. Şimdi yazılımcı olarak evden çalışıyorum, ama o sendrom hâlâ içimde. Her pazar Spotify’da chill bir playlist açsam da, pazartesi sabahı task listesini görünce yine içim çekiliyor. Pazartesi sendromu sadece iş değil, modern hayatın pazarlık payı gibi. Kabul ettik, yaşıyoruz, ama kimse mutlu değil.

Benim hayatımda mesajlaşma stresi diye bir kavram var, bildiğin kas hafızası gibi. Özellikle Telegram, WhatsApp, Slack... Fark etmez, yazdığım her cümlede bir tedirginlik. 2022’de, pandemi tam gaz devam, evde bilgisayara bakmaktan gözler şişmiş. Bir yandan işyerindeki ekip lideri Murat'a, Jira’da ticket hakkında yazıyorum. Kısa yazsam, “Soğuk mu davrandım?”; uzun yazsam, “Çok mu uzattım?” diye düşünüyorum. “Tamam” yazınca sanki kavga çıkacak gibi hissediyorum. Özellikle “ok”un o soğukluğu var ya, onu atınca hemen ardından kalp veya emojiyle yumuşatmak şart oldu bana.

Bir keresinde, Linkedin’den eski yazılım takım arkadaşım Duygu’ya küçük bir iş teklifi için mesaj attım. Konu basit: “Selam Duygu, küçük bir freelance iş var, ilgilenir misin?” Nokta koydum. Beş dakika içinde döndü, sanki terslenmiş gibi, “Belki uygun olmamışımdır, neden bana sordun?” dedi. Yemin ediyorum, mesajı beş kez okudum, acaba imla mı hatalı, bir kelime mi yanlış? Saat 22:30, kan ter içinde, “Yanlış mı anlaşıldım?” diye kendime soruyorum. Sırf stresi azaltmak için sonra arayıp sesli konuşuyorum. Yüz yüze olunca sorun yok, ama ekranda yazıdan mizah, ciddiyet, samimiyet ayarını kaçırmak çok basit.

Mesajlaşmada ton yok. Bu yüzden, son 2 senedir her mesajı yazdıktan sonra, karşı taraf ne hisseder diye düşünüyorum. Özellikle patronlara sabah 09:00’da Slack’ten “Günaydın, dökümana bakar mısın?” yazarken bile içimden “Yumuşatıcı ekle” diye ses geçiyor. Bir tane gülen emoji, bir tane fazla kelime ekliyorum. Yoksa gece yatmadan “Acaba yanlış mı anlaşıldı?” diye dönüp duruyorum.

Benim için komik olan, bunu herkesin yaşaması. Kendi arkadaş grubumda (yazılımcı tayfa) biri kısa cevap verince, grup bir anda “hayırdır?” moduna geçiyor. 2023 ekim ayında, İstanbul’da bir kahvecide otururken, üçümüz telefona bakıp birbirimize son mesajları gösteriyoruz. Aramızdan biri, sevgilisine “peki” yazmış. Sırf bu yüzden üç gün trip yemiş. İkili ilişkilerde, arkadaşlıkta, hatta aile grubunda bile, bir kelimenin fazlası ya da azı kafa karıştırıyor. Herkes mesajı yazıp, “Ya yanlış anlarsa?” stresini yaşıyor.

Kendi adıma, mesajlaşmada bu stresin ana sebebi, karşındakinin ruh halini anında görememek. 2019’da, annemle ilk defa WhatsApp’tan tartışınca anlamıştım. Telefonda konuşsak bir dakika sürmeyecek mevzu, mesajlaşınca iki saat sürüyor. Her cümlenin sonuna nokta koyarsan resmiyet, emoji koyarsan samimiyet. Bu dengeyi tutturmak ise tam bir zeka işi olmuş artık. Şu an bile, bu bildiriyi yazarken nokta mı, ünlem mi koysam diye düşünüyorum.

Mesajda nokta kullandım mı, emoji eksik mi kaldı diye haftanın üç günü içim içimi yiyor. Mesela geçen ay Slack’te takım arkadaşım Berk’e “olur, haber ver” yazdım, nokta koydum. 10 dakika sonra Berk cevap yazmadı, kafamda kriz senaryosu: “Acaba soğuk mu davrandım, yanlış mı anlaşıldı, bug yüzünden mi gerginim sandı?” Yüz yüze olsa bir mimik, bir göz devirmeyle anlaşılır ama mesajda her kelime mayınlı arazi gibi. En büyük stres de, yazdığın şeyi geri alamıyorsun. O gece üç kere okudum, “olur, haber ver” tam olarak ne kadar antisempatik acaba diye düşündüm.

Eylül 2022, İstanbul’da evdeyim. Patronumdan Slack’te “görüşelim” mesajı geldi. Sonunda nokta var, emoji yok, saat de akşam altı. Yazılım ekibinde herkes birbirine güler yüzlü emoji atıyor, bir anda içime kurt düştü. Mesajı üç kere okudum, yanlış mı anladım diye kopyalayıp arkadaşıma attım, “bir şey mi olmuş” diye sordum. O anda stres tavan. Normalde telefonda konuşunca yarım saatte halledersin ama yazışmada okuduğun kelimeye kendi tonunu yüklüyorsun. Ben hâlâ “görüşelim” yazınca iki saat kendime gelemiyorum, mesaja minik bir gülücük eklemek bile insanı kurtarıyor.

İstanbul’da işe gidip gelirken toplu taşımanın saatlerine dikkat etmeyi öğrendim. Sabah 8-9 arası metrobüs macerası yaşamak istemiyorsan, alarmı 6:30’a kurmalısın. Geç kaldığımda Zincirlikuyu durağında 3 otobüs art arda boş geçiyor, kapılar önümde kapanıyor. Kartal metrosunda ise telefona iyi bir kulaklık lazım, kimse kimseye acımaz, müzik açıp sesleri bastırıyorum. Kartı önceden doldurmak da şart, yoksa gişe sırasındaki bakışlar insanı pişman eder. En sevdiğim koltuk, çıkış kapısına yakın olan; orada ayakta kalmak bile diğerlerine göre daha rahat.

2008’de evde bilgisayarla iş yapmak hayaldi, fiber internet diye bir şey yoktu. Freelancer’lık yeni çıkmış, “sen işsiz misin” diye bakılıyordu. Şimdi dövizle iş bulmak kolaylaştı ama ödeme almak tam bir labirent. Geçen sene İstanbul’da bir kafede dört saat çalıştım, iş bitince müşteri ödeme için Revolut sordu, Türkiye’de yok dedim, adam şaşırdı. Sonra Wise denedik, o gün siteye erişim yine kapalıydı. Parayı üç gün sonra Papara’ya düşürdüm, ama yüzde 12 kesinti. Faturalandırmayı ise hâlâ kendi çapımda Excel’de tutuyorum, kontrol yok, risk hep üstümde.

Sabah saatlerinde 34AS metrobüsüne binmek, bana hep Sartre’ın “cehennem başkalarıdır” lafını hatırlatıyor. Avcılar’da biniyorum, saat 07:40 civarı, daha turnikeden geçerken o insan akışıyla kendimi sürüklenirken buluyorum. Herkesin yüzünde garip bir kabulleniş var, sanki varoluşsal bir deney yapıyor gibiyiz. Elimde dizüstü bilgisayar, bir elimde kitap, sürekli “Acaba kolumun neresini biraz daha az acıtırım?” diye düşünüyorum. İçerisi öyle kalabalık ki bir ara sırtımdaki çanta nabzımı ölçmeye başlıyor, nefes alışım hızlanıyor.

Toplu taşımada kimse kimseye bakmıyor gibi yapsa da herkes birbirinin alanına giriyor, temaslar kaçınılmaz. 2023 Şubat’ında, Zincirlikuyu aktarmasında, yerdeki ayakkabı izlerine bakıp “Burada kaç insanın umudu ezildi?” diye dalıp gitmiştim. Bir durakta biriyle göz göze geldim, ikimiz de gülümseyemedik. Toplu taşımanın bana öğrettiği felsefe: Bireysellik burada askıya alınır, herkes bir süreliğine bir başkasının omzuna, nefesine, sabrına emanet.

2017’de, sabah 7’de, Ankara Batıkent hattına bindim. Herkesin suratında aynı uykulu ifade, elimde kod dolu bir defter. O dar koltuklarda yanımdaki adamın gazetesinden başlık okurken, yalnız olmadığımı hissetmiştim. Herkes başka bir yere ait gibi ama 15 dakika boyunca aynı havayı soluyoruz. Garip bir ortaklaşma hali. Beynimde hep şu döner: Birbirimize bu kadar yakınken, kimseyle gerçekten denk gelmemek nasıl bir çelişki? Toplu taşımanın bende yarattığı en büyük sorgu bu oldu. Hem yan yanasın, hem sonsuz yalnız.

İzmir’de 2016 yazı, sıcak 38 derece, Bostanlı’dan Konak’a vapur kuyruğu. O zamanlar öğrenci kartım vardı, cebimde 1,75 lira. Vapurun alt salonunda eski kırmızı plastik koltuklara oturmak riskliydi, terden yapışıp kalıyorsun. Herkesin elinde poşet, genellikle Migros ya da ŞOK. Bir adam, koltuğa simit susamı dökmüş, üstüne kimse oturmuyor. Yanımdaki teyze, “Kızım, cam aç da az hava girsin” dedi, ben de pencereyi açmaya çalıştım, ama o kadar sıkışık ki kolumu kıpırdatamadım. Kordon’u izlemeye çalışırken arada bir deniz kokusu gelirdi, o koku başka hiçbir yerde yok.

Ben e-kitapla tanıştığımda yıl 2017, marka Kobo. O zamanlar kafamda “kağıt israfı bitiyor, devrim geliyor” diye dolanıyorum. Sonra bir baktım, ekranı büyütüp küçültmekten metni kaybediyorum, en son hangi karakter kimdi unutuyorum. Gece yatakta Kindle’da kitap okurken suratımın ortasına düşürdüm, burnum morardı. Basılı kitapta öyle bir risk yok, en fazla sayfa yüzüne kapanır. Kütüphanede kitap dizmek gibi bir keyfi de e-kitapta bulamadım. Dijitalde kitap toplamak, Instagram’da story arşivlemek gibi hissettiriyor: var ama yok. Yine de kalın romanları sırt çantasına atıp topallamak yerine, 800 sayfalık Dune’u tek seferde taşımışlığım var, hakkını yemeyeyim. Ama kitap dediğin, arkasına not yazınca anlam kazanıyor. E-kitaba not düşmek, Google Drive’da alışveriş listesi hazırlamak gibi. Birinden anı kalıyor, öbüründe hafıza temizliği.

1998’de annemle birlikte mutfakta oturup çay içerken televizyonun düğmesine bastığım anı hatırlıyorum. Şimdi evde üç farklı uygulamayla kombi açıyorum, ışık kapatıyorum. Akıllı priz, akıllı ampul, bir de akıllı kettle var; hepsi ayrı marka, hepsi ayrı uygulama. Bir kere elektrikler kesildi, hepsi “offline” oldu, evde mum aradım. O eski Siemens buzdolabı hâlâ tıkır tıkır çalışıyor, ona yazılım güncellemesi gelmiyor. Babam geçen hafta yine “uzaktan açılan lamba neymiş, duvara anahtar koymuşlar işte” dedi. Haklı gibi.