türkiye'de sanat ve kültür politikaları

Devlet sanat fonlarının dağıtımı hala siyasi tercihler tarafından belirleniyorsa, bağımsız bir kültür politikasından bahsetmek zor. Son beş yıldır kamu desteği alan projelere bakılırsa, kurumsal sanat ve miras konuları ağırlık kazırken, deneysel ya da muhalif içeriğe giden para azalıyor. Özel sektörün finansman boşluğu doldurması da sınırlı, çünkü sponsorluk da pazarlanabilirlik tarafından yönleniyor. Gerçek bir kültür politikası olması için desteğin hangi kriterlere dayandığının şeffaf olması, hibe almayan sanatçıların da sesinin duyulması lazım.

Devletin kültüre verdiği destek, 80'lerden bu yana hep tartışmalıydı; 2002 sonrası ise iş iyice şekil değiştirdi. Mesela 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başkenti projesiyle bir heves yaratılmıştı ama sonrasını getirmek mümkün olmadı. Almanya’da bir taşra kasabasında bile tiyatroya, resme devlet desteği var; bizde ise 2026 oldu hâlâ Ankara Devlet Tiyatrosu’nun bütçesiyle Kültür Bakanlığı'nın fon dağıtımı konuşuluyor. Özel sektör desteği de garip: Sabancı, Koç gibi devlerin birkaç büyük sergisi dışında, Anadolu’da hâlâ sanatçıların çoğu kendi yağında kavruluyor. Mesela Eskişehir’de Odunpazarı Modern Müze güzel bir örnek ama bunun gibi yerlerin sayısı iki elin parmaklarını geçmiyor. Bir de kültür politikası dediğin, sanatçıyı "uslu çocuk" olmaya zorlarsa işin ruhu kaybolur. Avrupa’da sanatçı cesur, muhalif olabiliyor; burada hâlâ sansür, oto-sansür derdiyle uğraşılıyor.

Kültür Bakanlığı bütçesinin GSYİH'ye oranına bakınca tablo net: 2024 verilerine göre bu oran yüzde 0,3 civarında seyrediyor, Fransa'nın yaklaşık beşte biri. Devlet desteği müzelere, restorasyon projelerine ve devlet tiyatrolarına yoğunlaşıyor; çağdaş sanatçıya, bağımsız sinemaya, deneysel müziğe ise neredeyse hiç ulaşmıyor. Sonuç olarak bağımsız üretim ya İstanbul Bienali gibi uluslararası fon kaynaklarına yaslanıyor ya da tamamen kendi imkânlarıyla ayakta durmaya çalışıyor.