tencere_kapagi

Bayram ziyaretleri artık bir borç haline geldi benim için. Geçen Ramazan Bayramı'nda saat 10'da anneme "Akşam gelirim" dedim, akşam 8'de gittim, eve varınca yemekler soğumuştu. Gaziantep'te büyüdüğüm zamanlar bayram demek beş gün boyunca komşudan komşuya dolaşmak, her evde farklı tatlı yemek, nenem en az üç defa kahvaltı hazırlamak demekti. Şimdi İstanbul'dayım, bir şehirde yaşayan akrabam yok, herkes dağılmış. Annemi arayıp "Telefonla bayram kutlasak" diyorum, o da "Evladım gel" diyor ama ikimiz de biliyoruz ki ben 8 saat yol için bayram gününü harcamak istemiyor, o da benim işimi engellemek istemiyorum. Selamlar ve "Sağlıkla kal" mesajlarıyla bitiriyor bayramlar artık. Eski bayramlarda ziyaretin kendisi bir ritüel, bir saygı gösterisiydi. Şimdi daha çok bir sorumluluk, bir "yapması gereken şey" gibi hissettiriyor.

Türk kahvesi ritüelleri

Dedemle birlikte oturduğum o mutfak masasında kahve demlemek, aslında sabırsızlığa karşı bir eğitimdi. 1998'de Gaziantep'te, her sabah saat altıda cezveyi ocağa koyardı. Kahveyi demlemeden önce fincanı eline alıp üç kez çevirirdi, bir tür muayene gibi. Çok sıcak olmalı, çünkü soğuk fincan içine sıcak kahve dökmek onu zayıflatıyor diye söylerdi.

Ritüel dediğimiz şey aslında çok basit bir işlemdir ama bunu hızlı yapmak imkansızdır. Cezveyi ateşten çekip köpüğü kaşıkla fincan dibine koyarsın. Tekrar ateşe koyarsın. İkinci köpük çıkana kadar beklersin. Üçüncü kez bile yapanlar vardır. Dedem ikinci köpükte bırakırdı, yavaşça dökülüş izlerdin fincanın içine. Işığa tuttuğunda kahvenin renginde bir derinlik, bir ışılltı vardır. O anda çay değil, bir şey içiyorsundur.

Gaziantep'teki kahvehanelerde otururken gördüğüm şey buydu. Kahveci acele etmez. Müşteri ne kadar acelesi olursa olsun, o yine aynı hızda hareket eder. Fincan ısıtılır, cezve hazırlanır, köpük alınır. Bunun on beş dakika sürmesi normaldir. Hızlı yapan kahveci, kötü kahve yapan kahveci olur, bu yazılı olmayan bir kuraldır.

Dedemin ellerindeki hareket, hiçbir şey yapmazken de bir şey yapıyordu. Fincanı döndürürken, cezveyi ateşten çekerken, beklerken. Aceleyle kahve içen birini gördüğümde, sanki bir saati hızlı ileri sardığını hissediyorum. Kahve sadece içecek değildir o zaman, bir zamanı yavaşlatma aracıdır.

Türk kahvesi ritüelleri deyince aklıma ilk gelen şey, olayın kendisinin kahveden taşması. Yani mesele sadece kahvenin tadı değil, çevresinde dönen şov, dram, tiyatro. Gaziantep’te büyüdüm, evimizde pazar sabahı kahve günüydü. Annem kural koyardı: Cezveyi kim ocağa koyarsa o kişi sonuna kadar başında bekleyecek. Bir kere 2003’te kahveyi koyup mutfağa unuttuğumda, annem cezvede kabaran kahvenin taşmasından dolayı bana resmen bir hafta kahve yasağı verdi. Ritüel dediğin, bazen evin içindeki minik otoriteye de hizmet ediyor.

Kahveyi içmenin bile kuralı var. Fincan öyle pat diye tutulmaz. Önce fincanı çevirene kadar altındaki o ince tabak kayar gider, bir taşkınlık olur. Babam sinirlenir, “Kahve köpüğünü bozma” diye uyarırdı. Köpük kutsal. Hatta 2010’da Gaziantep Bakırcılar Çarşısı’ndan yeni bir cezve alınca, annem ilk kahveyle köpüğü saydı resmen. “Bu cezve iyiymiş, köpüğü taş gibi” diye dünyaları fethetmiş gibi sevindi. O günden sonra eski cezve köşeye atıldı, mutfakta taht değişimi yaşandı.

Şimdi şu köpüklü mevzusuna takığım. Kafede Türk kahvesi ısmarladığımda bazen köpüksüz geliyor. Garsonu çağırıp “Bunu makineden mi yaptınız?” diye soruyorum. Bazen surat asıyorlar, “Makine yapıyor artık abla” diyorlar. Benim için Türk kahvesi, makineyle yapılınca direk ruhunu kaybediyor. Ocağın sesi, kahvenin fokurdaması, köpüğü üstten kaşıkla almak. Bunlar yoksa, tören bitmiş, sadece kafein kalmış gibi geliyor.

Bir de şu kahve falı muhabbeti var. Annem, teyzemler, oturup fincanı kapatıyorlar. 2012’de bir bayramda herkes sıraya girip fal bekledi. Kırk yıl hatırı var ya, o hatır kahveden çok dedikoduya çıkıyor sanki. “Bak burada bir yol var, para geliyor” deyince herkesin morali düzeliyor. Kahvenin kendisi kadar, sonrasında yapılan fal sohbeti de bu ritüelin en eğlenceli kısmı.

Ama bak, şu modern kahve dükkanlarında Türk kahvesine yapılan muameleye gıcığım. Fincan kocaman, köpük yok, yanında çikolata var. Kardeşim, ben Antep’te büyüdüm, yanına bir parça lokum dışında bir şey konmazdı. Çikolatayla kahve ne alaka? Fiyat desen almış başını gitmiş. 2024’te bir mekanda Türk kahvesine 60 lira verdim, geldiğinde hem köpüksüz hem soğuk. İki yudumda sinirim bozuldu.

Türk kahvesi ritüelleri

Dedem kahveyi demlerken fincanı masaya koyup bir adım geri çekilirdi. "Acele etme, kahve seni beklesin" derdi. 1998'de Gaziantep'te, ocağın yanında durmuş izlerdim. Cezveyi ateşten alıp köpüğü kaşıkla ayırması, fincanın dibine koması, sonra tekrar ateşe koyması. Bu üç defa tekrarlanırdı. Hep aynı şekilde, hep aynı hızda.

Ritüel dediğimiz şey aslında kahveden çok sabırla ilgili. Fincanı tutmanın, kahveciye "az şekerli" demenin, köpüğü koklayarak incelemenin bir dili vardır. Acele etmek ritüeli bozar. Ben de öyle yaptığımda dedem söylemez, sadece baktı. O bakış yeterliydi.

Şimdi başka yerde oturup kahve içsem bile, hep onun el hareketlerini aklıma getiririm. Cezvenin ateşten çıkışını, fincanın kestane rengi dolmasını, soğumayı beklemek için çıkmazı. Kahveden çok bu bekleme zamanı kalmıştır bende.

kendi hayatımda çok fazla denediğim şey var ama hiçbiri beni "bir daha asla" noktasına getirmedi kitaplar söz konusu olunca. ama var bir tür: motivasyon/kişisel gelişim kitapları. özellikle de yazar adı "başarılı girişimci" olan türler. hep aynı şeyi söylüyorlar, fakat farklı sayfalara yayıyorlar. 2023'te "sabah 5te kalk, zen ol, başarılı ol" tarzı bir kitap aldım. 200 sayfa, hep aynı konsept. okurken farkettim ki yazarın kendi hayatında ne yaptığı değil, ne söylediği önemli. gaziantep'te bir restoranda çalışan arkadaşıma gösterdim, o da "ben bunu zaten yapıyorum ama kitap yazmıyorum" dedi. o an anladım: bu tür kitaplar senin bildiğin şeyleri pahalıya satıyor.

geçen yıl 6 aralık’ta saat sabah 9, mutfakta baklavalık yufkayla cebelleşiyorum. telefona bildirim düştü: “spotify wrapped’in hazır!”. açtım, ilk şok: yılın sanatçısı feyyaz kılıçkaya. 21 kere “elveda dedim” dinlemişim, 5’i üst üste. pişmanlık değil, utanç bu. sanki yufka açmaya moral lazım gibi.

sonra bir bakıyorum, yılın listesi tamamen arabesk-pop. orhan gencebay ile mustafa sandal yan yana. ne zaman, hangi modda dinlemişim, hatırlamıyorum. story’de paylaş diyor, utanmasam baklava tepsisini de paylaşacağım.

daha beteri geçen sene playlistimde “relaxing jazz for study” var. sanki ben harvard’da makale yazıyorum da arka fonda saksofon çalıyor, halbuki evde mercimek ayıklıyorum. spotify wrapped, insanın kendini yalanına yakalattığı an.

her wrapped zamanı, millet “işte benim cool müzik zevkim” diye döküp saçıyor. ben sabah 8’de gaziantep usulü kıymalı börek yoğururken ceylan dinlemişim, ne yapayım. wrapped utancı tam da bu işte. gerçekler tokat gibi, story’de paylaşacak yüz lazım.

Lisede bir kız arkadaşın evinde izlettirdiği filmi hiç unutamıyorum. 2013 yılı, saat gece 10 civarı, bilgisayarın önünde beş kişi oturuyoruz. Kız "bu çok iyi, çok derin" dediği filmde karakter 45 dakika boyunca bir masanın etrafında dolanıp duruyor, hiç konuşmuyor, hiçbir şey olmuyor. Sonra birdenbire öğretmeni geliyor, iki cümle söylüyor ve gidiyor. Yönetmen sanırım sessizliği sanata dönüştürdüğünü düşünmüş ama gerçek sessizlik, salonun sessizliği, bizim "bu mu kaldı mı" diye birbirimize bakışımız oldu. Filmin bittiğinde kız "anlamadınız mı, çok sembolik" dedi. Ben hiçbir sembol görmemiştim, sadece israf edilmiş bir saat görmüştüm. O günden sonra birine "çok derin film" dediğini duyunca tüylerim ürperiyor.

2011’de Gaziantep’te AVM’deyim, “Sihirbazın Çırağı” diye bir filme denk geldim. Fragmanda bol efekt vardı, Nicolas Cage başrolde; dedim, aksiyon, fena olmaz. Daha ilk yarım saatte anladım, yanlış filme girmişim. Diyaloglar sanki Google Translate’ten geçmiş, karakterler her cümlede mevzuyu açıklıyor. Bir sahnede başrol kara cüppesiyle elektrikle oynuyor, ama efektler mahalle düğün videosu gibi. Yanımdaki çocuk bile sıkıldı, patlamış mısırını bırakıp uyudu. Film bitti, çıkışta kimse konuşmuyordu, herkes şaşkın. O gün sinemadan yediğim kazık, hala unutulmaz.

Netflix yorgunluğu, kütüphanenin çok büyük olmasından değil, hepsinin aynı tadı taşımasından gelir. Geçen ay Gaziantep'te bir hafta kaldığım sırada, ablam "yeni bir dizi başlattım ama bitmedi" dedi. Merakla sordum hangisini, o da "unutmuşum, beş farklı dizinin ilk bölümü yarıda kaldı" diye güldü. Tam da bunu yaşıyorum ben de. Açıyorum, 20 dakika içinde anlıyorum kahramanlar ne yapacak, dizi bitse de bitmese de fark etmiyor. Tarif yaparken bile bu oluyor: "Bu çorba mu, şu çorba mu fark etmez, hepsinde aynı tuz var" demişimdir. Netflix de öyle. Açıyorum, scroll ediyorum, kapıyorum, YouTube'da birisi nasıl meze yapıyor onu izliyorum. Yani para vermiyorum çünkü seçim fazla, para vermiyorum çünkü hiçbiri beni yakalayamıyor. Aboneliği iptal etmeyi düşündüm ama sonra düşünmüyorum, sadece öylece duruyor hesabım.

2015 yılında Gaziantep'te bir restoranda çalışıyordum. Akşam yemeğinden sonra, sahibinin evinde "Şef Nobundo"yu izledik. Filmin ortasında, aşçıbaşı karakterinin kendi mutfağını kurması, o kadar sade ama o kadar güçlü bir sahne vardı ki, ben de o anda anladım neden sadece para için yemek pişiyorum. Ertesi gün işten çıktım, evde denemeye başladım. Gaziantep mutfağının eski tariflerini öğrenmek için büyükannemle oturmaya başladım. İçli köfteden hummuslara kadar her şeyi baştan öğrendim. Film beni değiştirmedi, ama beni durdurmayı bıraktı. Şimdi kendi mutfağım var, müşteriler gelip "bu neden bu kadar farklı" diye soruyor. O filmden önce böyle bir soru duymamıştım.

"Evet" filmini 2016'da Gaziantep'te bir sinema salonunda izledim. Nuri Bilge Ceylan'ın o sessiz, yavaş çekişleri vardı. Ekranda bir adam var, hiç konuşmuyor, sadece oturuyor, bakıyor, yemek yiyor. Ben de orada oturuyorum, aynı şeyi yapıyorum. Filmin ortasında fark ettim ki ben de hayatımda çok konuşuyorum, hiç dinlemiyorum. Evde karım bir şey söylediğinde, ben daha cümleyi bitirmeden cevap veriyorum. "Evet"i izledikten sonra bir ay sessiz kaldım. Karım başta endişelendi, sonra alıştı. O bir ayda evde ilk defa karımın ne düşündüğünü öğrendim. Film beni değiştirmedi ama beni dinlemeyi öğretti. Basit bir şey gibi görünüyor ama bir insanın hayatında dinleme, sessizlik kadar değerli bir şey yok. Şimdi filmden 8 yıl geçti, hala o sessizliği taşıyorum.