sinirli_esnaf

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Eskiden bayram demek komşunun kapısına çıkıp saatlerce oturmak demekti. Şimdi WhatsApp'ta "Bayramınız kutlu olsun" yazıp geçiyoruz. Ben Bursa'da esnaf olarak 15 yıldır gözlemliyorum, aile ziyaretleri artık telefon görüşmesine dönüştü. Geçen Ramazan Bayramı'nda bir müşteri geldi, "Akrabalarıma gideceğim" dedi. Saat 11'de başlayan ziyaret saat 13'te Instagram hikayesi çekildikten sonra bitti. Fotoğraf paylaşmak, gerçekten orada olmaktan daha önemli hale geldi. Benim kuşağın babası ise akşam 5'te başlayan ziyareti ertesi sabah saat 9'da bırakıyordu, yemek, sohbet, kahve hepsi vardı. Şimdi herkes meşgul, herkes acele, herkes yakında başka yere gitmek için saat kontrolü yapıyor. Bayram ziyaretleri artık bir sosyal medya görevine benzedi.

Sosyal medya uygulamalarının bildirim sesini tamamen kapat, sadece açık bırakma. Ben Bursa'da dükkânda oturuyordum, telefon sürekli titriyor, her titremede aklım dağılıyor, müşteri konuşuyor ben bildiriyi kontrol etmeye çalışıyorum. Ses kapatınca üç gün hiç açmadım uygulamaları çünkü psikolojik olarak "acil şey yok" diye hissettim. Görsel bildirim yok, ses yok, vibrasyon yok olunca insan kendini kandırmaya başlıyor, "belki biri mesaj attı" diye 50 kere kontrol ediyor ama sonra bunun bir alışkanlık olduğunu fark ediyor. Şimdi telefonun gözüne başka uygulamaları koymuyorum, ana ekranda sadece kamera ve harita var. Instagram açmak istediğimde iki parmak kaydırıp bulmam gerekiyor, bu iki saniye yeterli oluyor aslında, zihnim "buna değer mi?" diye soruyor.

2022’de Bursa’da kiraya çıkmaya çalışırken bir ev sahibiyle tanıştım. Adam evi gezdiriyor ama peşimde gölge gibi, “Bu parkeye topuklu ayakkabı değmeyecek, duvarlara çerçeve asmak yasak, balkonun camını açarsan soğuk içeri girer, haberin olsun.” dedikçe dedim; burası ev mi, koğuş mu? Bir başka evi de tuttum, adam her ay kira günü sabahı “Bugün yatırdın mı?” diye mesaj atıyor. Sanki kredi çekmişim de TEB’e borç öder gibi haftalık hatırlatma yolluyor. Ev sahibi, kiracıya uzaylı muamelesi yapıyor; kural çok, özgürlük sıfır.

Bursa'da 2018'de 1200 liraya kiralanan dairede, ev sahibi her ay 15'inde kapıya çıkıp "kira hazır mı" diye sorardı. Parayı hesaba yatırsam da, nakit görmek istediğini söylerdi. Sonra bir gün elektrik faturasını gösterdi, "siz çok kullanıyorsunuz, artık yarısını siz ödeyeceksiniz" dedi. Faturaya baktım, yazın klimayı 25 derecede tutmuştum. Kışın sobayı yakınca da "gaz faturası uçtu, bunu siz ödemelisiniz" diye tutturdu. En komik kısım, dairenin kapısına kilit koydu, "gece 11'den sonra gelirsen kapı kilitli olur, sabah açabilirim" dedi. Sabah 6'da işe gidiyordum ben. Bir gün akşam 10'da işten dönerken kapı kilitliydi, balkondan girdim. Ertesi gün ev sahibi "balkondan girmişsin, cam kırıldı mı" diye sordu. Hiç kırılmamıştı. Esnaf olarak, müşterilerimle bu kadar garip pazarlıklar yapmadığımı bile bile söyleyebilirim.

Ev sahibi olmak isteyince önce hesap makinesi açıyorsun, sonra ruh halini kapatıyorsun. Ben Bursa'da 2015'te bir daire aldım, peşinatı için üç sene biriktirdim. O zamanlar 100 bin lira yeterliydi, şimdi aynı daire 600 bin. Faiz oranları zıplıyor, döviz kuru oyun oynuyor, kredi vadesi uzuyor. Esnaf olarak gelir sabit değil, banka bunu anlayamıyor. Geçen ay bir müşteri geldi, ev kredisine başvurmuş, reddedilmiş. Geliri yeterli ama istikrarlı değil diye. Ev sahibi olma hayalinin gerçekliği işte bu: Kâğıt üstünde matematikle çalışıyor, gerçek hayatta ise kurduğun plan ilk faiz artışında çöküyor. Almanya'da da Türkiye'de de sonuç aynı, sadece sıfırların sayısı değişiyor.

Netflix yorgunluğu, aslında bolluk paradoksunun en saf halidir. Ben Bursa'da dükkânımı kapattıktan sonra evde oturdum, hesabı açtım. İlk hafta 15 dizi başladım, hiçbirini bitirmedim. Üçüncü haftada fark ettim ki, içerik kütüphanesi büyüdükçe beynimin seçme kapasitesi küçülüyor. Netflix açıp 45 dakika scroll ettikten sonra "hiçbir şey izlemek istemiyorum" diyorum, sonra telefonu kapatıyorum. Ücret çıkıyor hesaptan ama izleme süresi sıfır. Geçen ay dördüncü kez aboneliği iptal ettim, ama bir hafta sonra tekrar açtım. Sanki seçim özgürlüğü değil, seçim felaketi satıyor bize. Seçenek çok olunca hiçbir seçenek iyi gelmiyor.

Tatilde en çok pişman olduğum şey, oteli seçmeden önce üç gün araştırma yapmak. Geçen haziranda Bursa'nın dışında bir pansiyona gittim, fotoğraflarda çok güzel göründü. Varınca odanın camından fabrika bacası görüyorum, gece sesi berbat. Çevrim içi yorumları okudum, hepsi beş yıldız. Sonra anladım ki beş yıldız veren insanlar ya aynı pansiyonun sahibi ya da tatili çok az yaşamış insanlar. Daha sonraki tatillerde hiç araştırma yapmadım, direkt gittiğim oteller daha iyi çıktı. Demek ki sözlük okumak kadar zararlı bir şey yok.

Netflix yorgunluğu mu? Benim için tam olarak şu: Bursa'da yağmurlu bir akşam, dükkanı 19.00'da kapatmışım, koltuğa yayılmak için hayaller kuruyorum. Uygulamayı açıyorum, ana sayfa dolup taşıyor: Cinayet, Kore dizisi, güldürmeyen komedi, bir de sekiz yüz tane “şimdi popüler” etiketi. Bağıran fragmanları izlemekten içim şişiyor. 10 dakika “belki bu sefer ilginç bir şey çıkar” diye umutlanıyorum, sonra yine 2021'de izleyip yarıda bıraktığım saçma bir belgeselde buluyorum kendimi. Bir de 130 lira ücret çekiyor, esnaf cüzdanı ağlıyor ama izlediğim şey; ekranın üstünden kayan başlıklar, başka bir şey yok.

Bursa'da bir dükkân sahibiyim, 15 yıldır. Eşim de işte çalışıyor ama eve gelince "sen mi yemek yapacaksın, ben mi?" diye sorulmaz hiç. Bana sorulur. Geçen hafta bir müşteri geldi, eşimle konuştu ama parasını bana verdi. "Efendiye ödeyeyim" dedi. Eşim gülüp geçti, ben de. Ama aslında gülmek değil, sinir etmesi gerekiyordu. Kızımız 22, üniversitede. Annesi "çabuk evlen, yoksa insanlar ne der" diyor. Kız "anne ben iş yapmak istiyorum" diyor. Annesine söyledim, dinlemiyor. Türkiye'de kadın olmak demek, her yerde başkasının beklentisini karşılamak demek. İş yerinde patronun, evde ailenin, sokakta yabancıların. Kendi istediğini koymak için bin çekişmeyi göze almak gerekiyor.

Pazartesi sendromu diye bir şey yok, sendrom senin işini sevmediğinin adı. Ben Bursa'da tezgahta 25 yıldır çalışıyorum, pazartesi sabahı 6'de kalkıp ürün kontrol etmeye gidiyorum. İşin başında olduğun için pazartesi fark etmez, cumartesi da aynı. Ama ofiste oturup bilgisayara bakanlar var ya, onların için pazartesi cidden savaş meydanı. Pazar akşamı saat 9'da telefondan iş maili geldiğinde yüzüne bak, sanki dünyanın sonu. Benim çırak 22 yaşında, pazartesi gelince "abi çok ağır" diyor. Dedim ki sen işini seversen pazartesi yoktur. Kendi işini kurmayı dene, cumartesi pazar da çalışıyorsun, ama en azından paranın kime gittiğini biliyorsun. O zaman sendrom geçer, yerine paranoia başlar.

2018’de Amsterdam’dayım, karnım aç, cebimde euro var ama midemde huzur yok. Google’a “Turkse restaurant” yazdım. Karşıma bir yer çıktı, adı Mevlana. İçeri girdim, duvarda Atatürk portresi, tezgahın arkasında Recep abiye benzeyen bir adam. Menüyü verdiler, mercimek çorbası için 7 euro yazıyor. Çorba mı, Dolar krizi mi belli değil. Siparişi verdim, çorbanın yanında limon yok, ekmek soğuk. “Limon var mı?” dedim, kasadan minik bir dilim getirdi, sanki altın. Yurt dışında Türk yemeği aramak, İstanbul’da karpuzun çekirdeksizini bulmak gibi bir şey. Var ama tadı başka, kafan başka yerde.

2017 yazında Burdur’a, Salda Gölü’ne gittim. Instagramcılar daha adını duymamıştı, göl kenarında üç kişi, bir köpek, iki tane de kamyon şoförü vardı. Ayağımı suya soktum, kimse “yasak!” diye bağırmadı, çay bardağıyla göle çay karıştırdım. Herkesin Antalya’da güneş kremine servet döktüğü günlerde ben Yeşilova’da köfte ekmek yedim, 12 liraydı. Bir de Kütahya Domaniç var, ormanda yürüdüm, mantar topladım, yol boyu traktörle selamlaştım. Tatil diyenin aklına bu taraflar hiç gelmiyor, herkes birbirinin üstüne basarak Ege’ye koşuyor.

Otobüsle uzun yol yapmanın en sinir bozucu tarafı, şoförün molada beş dakika dediği halde yirmi dakika beklemek. Bursa'dan Antalya'ya gittiğimde, Afyon'da indiğimiz yerde tuvalete gittim, çıkınca otobüs yarı boş kalmıştı ama hala orada duruyordu. Şoför kahvede oturuyordu, kimse bir şey demiyor çünkü o başlamadan hareket etmeyecek. Koltukta saatleri geçirmek de ayrı sıkıntı, arkası düz, ayakların asılı kalıyor, bacakların şişiyor. Molalar da pislik içinde, lavaboda kağıt yok, sabun yok, su basıyor mı basıyor mu belli değil. Geceleri en azından uyuyabiliyorsun, gündüz seferleri çekiliyor, her durakta işitme cihazı gözlüklü teyze inip çıkıyor, yanına eşyaları düşüyor. Bir de telefonun şarjı bitince, prizler bozuk çıkıyor, host da bulmuş olsan videonuzu izletmek istiyor, reklamlar bitmiyor.

Tatilde erken kalkan tarafındayım ama bu bir tercih değil, sinir hastalığı. Bursa'da esnaf olarak saat beşte kalkışım alışkanlık haline geldi, tatilse de bedenim bunu unutmuyor. Geçen Haziran'da Bodrum'a gitmiştim, saat beşbuçukta gözüm açıldı, yatakta yarım saat boş boş yattım, sonra çıkıp denize girdim. Saat sekizde dönüp otel kahvaltısını yapıyordum, ekmeği sıcak, çay taze, peynir soğuk. Aynı otelde geç kalan arkadaşlar saat onbire kadar uyudular, kahvaltı servisi bitmiş, barda kahve içtiler.

Erken kalkmanın avantajı basit: plajda en iyi yer senin, deniz sakin, insanlar yok. Saat dokuzda geri döndüğümde güneş tam çıkmıştı, öğlen sıcağından kaçtım. Geç kalkanlar öğleyin çıkıyor, plaj bir çöplük, her yer işgal, deniz sıcak ve dolu. Sonra akşam yemeği saatinde çıktıkları için kalabalık restoranlarla uğraşıyorlar.

Ama şunu da biliyorum, geç kalkanlar daha rahat uyuyor. Sekiz saat uyuyup dinç kalkan insan vardır, ben dört saatle yetinip akşam saat dokuzda yatıyorum. Tatilim strese dönüşüyor. Üç gün tatil yaptığımda birinci gün geri dönüş düşüncesiyle harcıyorum, ikinci gün biraz rahatladığımda üçüncü gün başlıyor, arabaya biniyorum.

Geç kalkanlar daha akıllı seçim yapıyor aslında. Beş gün tatil yaptıksa beş günü tam yaşıyor. Ben ise erken kalkıp enerji harcıyor, akşama bitkin düşüyorum. Tatil bitince daha fazla dinlenmem gerekiyor.

Tatilde erken kalkanlar vs geç kalkanlar

Geç kalkan tarafındayım ama bu benim seçimim değil, vücudumun seçimi. Bursa'da esnaf olarak sabah altıda kalkıp dükkanı açtığım için tatilde saat dokuzda uyandığımda bile erken geliyorum kendime. Geçen yaz Marmaris'te denedim, saat beşte kalktım, plajda yalnız idim, kuş sesiyle uyandım gibi hissettim kendimi. Ama saat sekizde otel kahvaltısı bitince ne yapacağım diye boş boş dolaştım. Geç kalkanlar saat onbire kadar yatıyor, sıcak kahvaltı yiyor, sonra plaja iniyorlar. Gün tam açılmış, hava sıcak, deniz ılık. Ben o sırada zaten güneş çarpması yüzünden gölgede oturuyorum. Erken kalkanlar "verimli tatilin sırrı bu" diye söylüyor, ben ise uyku borcu ödemeye gelen biriyim, verimlilik değil.

Otobüsle on iki saat yol, insan bedeninin bir protesto gösterisidir aslında. Bursa'dan Antalya'ya gitmek için Eylül ayında bindim, koltuk diye adlandırılan o şeye. İlk dört saatte bacaklarım uyuştu, sekizinci saatte sırt kemikleri fırıldak gibi dönüyordu. Yanımda otururken bir adam üç kere kalkıp oturdu, her seferinde dirseği yüzüme değdi. Mola yerlerinde tuvaletin kapısı açılmıyor diye bekledim, sonra açıldı ama içerisi dış dünyayla bir değil, farklı bir evren. Telefonuma şarj buldum ama priz yanında oturan teyzenin ayakkabısı takılı kaldı, o da bana kızar gibi yaptı. Yolun ortasında bir köpek otobüse girdi, şoför on dakika onu dışarı çıkarmaya uğraştı. En sonunda varış istasyonuna geldiğimde ayaklarımı uzatamıyordum, sanki iki gün uyumuşum gibi hissettim. Bir daha gitmem gerekirse, tren ya da uçak ara bulurum, otobüs masochist için icat edilmiş bir araç.

Hafta sonu kaçamağının felsefi tarafı şu: insanlar aslında gitmek istemiyor, kaçmak istiyor. Gitmek planlı bir şey, kaçmak ise panik. Ben de Bursa'dan çıkıp Uludağ'a gittiğim cumartesi sabahı bunu anladım. Saat 7'de yola çıktım, saat 8'de teleferik kuyruğunda 200 kişi vardı. Kaçış hayali 45 dakikada bitti.

Şehir dışı rotaları seçerken hata yapıyoruz çünkü herkes aynı rotaları seçiyor. Sapanca'ya gidiyorsun, orada 50 tane araç seni bekliyor. Ağva'da kahvaltı masası boş yer kalmadığından yan yana oturuyorsun, komşunun tabağını görüyorsun. Şirince'de ise Japon turist grubunun fotoğraf çekmesi için 20 dakika bekledim bir sokak köşesinde.

Asıl kaçış rotası saçma yerlerdir. Ordu'ya git, sahilde yürü, 10 kişi varsa çok demiştir. Rize'de bir çay bahçesine otur, kimse seni görmez. Sinop'ta pazar sabahı kıyıda yalnız kalma olasılığı yüksektir. Popüler olmayan yerlerde kaçış gerçek olur. Ünlü rotalar zaten kaçış değil, cıvata sıkılmış bir tuzak.

Tatilde en çok pişman olduğum şey, otele vardıktan sonra fiyat listelerini görmek. Geçen ağustos, Bursa'dan Antalya'ya gittim. Otel reklamında "deniz manzaralı oda" yazıyordu ama gerçekte balkondan sadece başka otelleri görüyorsun. İlk akşam barda bir bira 45 lira, kahvaltıda kaymak 30 lira. Resepsiyondaki kız gülümseyerek "tatil paketlerimiz çok ekonomik" dediğinde içimde bir şey kırıldı. Dört gün boyunca "ben bunu Bursa'da beş liraya yerdim" diye geçirdim. Eve dönüp faturaya bakınca, gitmiş olduğum yer değil de gitti paramızın yeri hakkında daha çok şey biliyordum.

Bursa'nın Cumalıkızık köyüne git, herkes Safranbolu'ya akın ediyor. Ben Mart'ta oradaydım, taş evlerin bahçelerinde çiçekler açıyordu, turisti yok. Kahvede oturdum, köylüler beni tanıdı sanki. Şelale yolunda yürüdüm, ayakkabılarım ıslandı, umursamadım. Aynı dönem Mudurnu'ya gittim, Bolu'dan 40 kilometre, Osmanlı mimarisi var ama hep boş geziyorsun orada. Bir de Safranbolu'ya git deseler yüz bin kişi birbirine çarpar, Instagram için sıra beklerler. Cumalıkızık'ta ben fotoğraf çektim, kimse arkamdaki ağacı bozmadı. Paket turlar hep aynı yerleri döndürüyor, adı çıkmayan köyler daha iyi. Kış aylarında git, yazı boş ver, kalabalık olmaz, yöre insanı oturup sohbet eder seninle.

Uçak korkusunu yenmenin yolları

2019 Nisan'da Bursa'dan İstanbul'a işim için uçmak zorunda kaldım. Havalimanına vardığımda, check-in sırasında ellerim terlemişti. Kabin görevlisi fark etti, "ilk sefer mi" dedi. Evet dedim, yalan söylemedim. Uçağa bindikten sonra kaptan kokpitten çıktı, bana el sallayıp "bugün hava harika, çok rahat bir yolculuk olacak" dedi. Boş bir söz olabilir ama işe yaradı, çünkü biri beni güvence altında tutmuştu.

Sonraki uçuşlarımda fark ettim ki korkuyu kontrol etmek için bilgi gerekiyordu. Bir pilot arkadaşa sordum, turbulansin aslında arabanın kötü yolda sıçrama yapması gibi normal olduğunu söyledi. Uçak böyle şeyler için yapılmış, milyonlarca kez oldu. Hiçbir şey olmadı. O an kafamda şey döndü: ben yolda çukura çarptığımda ölüm korkusu yaşamıyorum da, niye havada yaşayım?

Pencere kenarı koltuk yerine orta koltuk seçtim. Aşağıyı görmeyince, saçma korkuların çoğu gidiyor. Şimdi ayda bir uçuyorum, hatta biraz sıkıcı gelmeye başladı.

Sıfır araba almak için ben de Bursa'da 2016'da pazarlık ettim. Showroomda satıcı "kredi faizi düşük" diye anlattı, hesap makinesi tuttum elime. Yüzde 12'lik faiz, 60 ay vade, 95 bin lira araba, sonunda 155 bin lira ödemişim. İkinci el pazarına baktığımda aynı markanın 2013 model, 45 bin km'de 68 bin liraya vardı. Hiç duraksadım.

Ama sıfır aldım çünkü garantisinin rahatlatıcı gelmesi ucuz bir şey değildir. Garanti sayfasına çevirdim, motor ve şanzıman kapsanmış yazıyordu. Psikiyatrist parası yerine bayi parası verdim, hepsi bu. Üç yıl sonra satmak istedim, değer kaybı şok oldu. Sıfırken 95 bin olan araba 62 bine inmiş. İkinci el satıcısı ise "ben 68'ye aldım, 65'e veririm" diyerek kaybını minimize etmişti.

Bursa'da esnaf olarak gördüm: sıfır arabaya verilen para başlangıçtır, bitişi değildir. Vergi, sigorta, ilk bakım hemen cebinden gider. İkinci el ise malı aldığı anda fiyatını bilir. Garantisi bitmiş olabilir ama, en azından sürpriz yoktur. Sıfırda her sorun "bu olmamalıydı" diye ağırlaştırılır. İkinci elde ise "eee, kullanılmış işte" diye geçiştirilir.

Toksik ilişkide olduğunu anlaman aslında çok basit, ama insanlar bunu görmek istemiyor. Ben Bursa'da bir esnaf olarak çok müşteri gördüm, hepsi aynı şeyi söylerdi: "Ilişkimi düzeltebilirim" diye. Düzeltemezler tabii.

Toksik ilişkinin en belirgin işareti, her konuşmadan sonra daha kötü hissetmen. Tartışıyorsunuz, sonunda "haklı" çıktığını düşünüyorsun ama içinde boşluk kalıyor. Sanki seni değil, seni yenmek istiyorlar. Benim bir arkadaşım vardı, kız arkadaşıyla her buluşmadan sonra telefonunu kontrol etmeye başladı. Neden? Çünkü sevgilisi "nerede olduğunu" sorgulamaya başlamıştı. Kontrolcülük budur, sevgi değil.

Diğer bir işaret, sürekli kendini savunmaya başlamak. Hiç bir şey yapmadığını ama hep suçlu hissediyorsun. Sabah "günaydın" demişsin, gece "neden o saatte yazdın" diye tartışma çıkıyor. Kafan sürekli çalışıyor, "ne yaparsam doğru olur" diye. Bu tükürür insanı.

Bir de duygusal istikrarsızlık var. Bir gün cennet, ertesi gün cehennem. Seni yükseklere çıkarıyor, sonra düşürüyor. Dopamin bağımlısı oluyorsun, o iyi anları yakalamak için hata yaptığını bile kabul etmeye başlıyorsun.

En kötü tarafı, sevgiye güvenmemeye başlaman. "Beni gerçekten seviyor mu?" sorusunun cevabını bilmiyorsun. Belki de cevap "hayır" ama sen bunu duymak istemiyor, ilişkiye yatırım yaptığın için devam ediyorsun. Oysa kâr yok, sadece kayıp var.