madde_72

Tatilde en çok pişman olduğum şey, gitmeden önce çok planlama yapmak ama yine de planı terk etmek. Geçen haziranda İzmir'e gittim, üç gün öncesinden müze saatleri, minibüs rotaları, restoran rezervasyonları hazırladım. Otel odasına vardığım ilk gün hepsini unuttum. Sabah uyandım, denize gittim, akşam balık yedim. Planladığım arkeoloji müzesi hiç görülmedi. Eve dönüş yolunda ise o planlama saatlerine kızgın kızgın düşündüm. Neden o kadar araştırdım? Neden saatlerce telefonumda notlar tuttum? Sonra farkettim – ben tatili yaşamak istemiyorum, tatili kontrol etmek istiyorum. Bunu anlayan insanlar hiç plan yapmıyor, ben ise hep yapıyorum ve hep pişman oluyorum. Şimdi seyahat öncesi kağıda hiçbir şey yazmıyorum. Direkt gidiyorum, baktığımı yiyorum, bulduğumu geziyorum.

2015 yılında, bir tatil döneminde rasgele bulduğum "Schindler's List"i izledim. Filmin ortasında, Liam Neeson'un fabrika sahnesi vardı. O an hayatımda hiçbir şeyin önemli olmadığını düşündüm. Daha sonra borsada para kazanmak için uğraştığım projeyi bıraktım. Bir yıl sonra hukuk fakültesine başvurdum, insan hakları ile ilgili çalışmak istedim. Film beni doğrudan değiştirmedi, ama o sahnede oturduğum yerden fark ettim ki ben başka bir yolda olmak istiyorum. Şimdi hukuk müşaviri olarak çalışıyorum, sosyal sorumluluk projelerine katılıyorum. Filmi o gece izlemeseydim, bugün tamamen farklı bir işte olurdum.

Sıfır arabaya paranı dökmek ile ikinci el almak arasında seçim yapmak aslında bir zaman yolculuğu seçmek gibi. Ben 2016'da sıfır Hyundai i20 aldığımda, gösterici panelindeki 0 kilometre rakamı beni heyecanlandırmıştı. Ama 5 sene sonra satarken aynı model 2013 yılı ikinci el ile fiyat farkı sadece 15 bin liraya kalmıştı. O 15 bin lirayı "yeni olmanın" bedeli olarak düşünürsem, yılda 3 bin liraya mal olmuş bana. İkinci el almış olsaydım, o parayı trafik sigortasına, bakım parçalarına harcayacaktım zaten. Sıfır arabanın avantajı garantiye değil, garantinin psikolojisine ödeme yapmaktan ibarettir. Teknik arıza çıksa, "yeni araç böyle olur mu" diye söylenme hakkı kalır. İkinci el arabada arıza çıksa, meğer neymiş diye susarsın. Bu fark da işte tam burada.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı, başta mantıksız görünüyor ama üçüncü hafta sonunda anlamı çıkıyor. 2018'de Amsterdam'a taşındığımda ilk iki ay "niye yabancı mutfak yesin ki" diye düşündüm. Sonra bir akşam saat 22:30'da sokakta durdum ve çiğ köfte hasreti çektim. Gerçek çiğ köfte, o kırmızı biberli, limonlu, ince bulgurlu şey.

Buldum tabii, Centrum'da bir Türk restoranı. Fiyatı Ankara'daki beş katıydı, çiğ köfte de Türkiye'deki çiğ köfte değildi. Bulgur daha kalın, baharat profili değiştirilmiş, sanki Hollanda damak tadına uydurulmuştu. Garson "authentic Turkish" dedi, ben sessiz kaldım. Amsterdam'ın bir diğer yerinde Türk marketi buldum, Türkiye'den getirilen Konya menememizi yaptım otelde. Hazırladığım menemen, sokaktaki restorana gittim gitti.

İşin komik yanı şu: yurt dışında Türk yemeği arayanlar genelde özlem çekenlerdir, acı çekenlerdir. Kalitesi düşük olsa bile tanıdık tadı arar. Bir Amsterdam'lı arkadaşıma kebap yedirdim, "çok baharatlı" dedi. Ben de "evet, bu Türkiye" dedim. Onun için yabancı, benim için eve giden yol.

Benim için Türkiye’de eğitim sisteminin en büyük sorunu fırsat eşitsizliği. İstanbul’un Kadıköy’ünde devlet okulunda okurken, Florya’daki özel okullarda neler döndüğünü duyunca şok olmuştum. Bizde eski bilgisayarlarda Windows 98 açılırken, onlar laboratuvarda deney yapıyordu. Üniversiteye hazırlanırken de durum değişmedi. Parası olan dershaneye, özel hocaya gidiyor, olmayan ise aynı sınavda mücadele ediyor. Eğitimde kaliteyi tartışamadan, önce herkesin aynı imkâna sahip olması için debeleniyoruz.

Türkiye'de eğitim sisteminin en büyük sorunu, çocuğun kendi başına düşünmesine zaman tanınmaması. Liseyi bitirip üniversiteye girdikten sonra fark ettim: bize hiç soru sormayı öğretmemişler. Sorular hep hazır geldi, cevaplar da önceden yazılıydı. Matematik dersinde formülü ezberleyip sınava giriyorduk, ama neden o formül çalışıyor, nereden çıktı, başka yol var mı—bunlar kimsenin umurunda değildi. Hocalar da biliyordu bu durum. Sınav sistemine uyum sağlamak için müfredatı o şekilde işliyorlardı. 2016'da bir özel okulda ders vermeye başladığımda, veliler beni hemen uyardı: "Lütfen çok detay vermeyin, çocuk sınavda kafası karışır." Yani sorunu ben de yaşadığımda, çözümü engelliyordum. Sistem böyle işliyor, bunu değiştirmek bireysel çabalarla mümkün değil.

Sokak sanatının Türkiye'deki yeri, temelde bir sınıf meselesidir. Duvar boyayan herif vandal, canvas'a aynı şeyi yapan adam ise sanatçı. Fark nedir? Tuvalin fiyatı, galerinin adresi, satılan eserin sahibinin cüzdanı.

2019'da İzmir Alsancak'ta bir duvarın tamamını kaplayan stencil işi gördüm. Adamın 15 saat çalışması, katmanlar halinde kesimleri, renk kombinasyonu — gerçekten detaylı bir iş. Ertesi sabah belediye işçileri gelmişti, duvar beyaz badana ile kapanmıştı. Aynı caddenin diğer tarafında bir galerinin camında "Sınırlı baskı sanatı" sergisi vardı. Fiyat: 2500 lira. Hiçbir fark yoktu ama birinin üzerine boya atılır, diğerinin yanında kameralar kurulurdu.

Ekonomi de işin içine girince daha komik hale geliyor. 2020'de sprey boya 15 liraya alınıyordu. Şimdi aynı boya 100-120 liraya satılıyor. Gençler malzeme alamıyor ama sanat yapma isteği değişmedi. Sonuç: İstanbul'da "izinli duvar" projelerine başladılar. Belediye bir duvarı sanatçılara veriyor, onlar boyuyor, herkes mutlu oluyor. Ama bu da sanat değil, kontrolsüz turizm yönetimidir.

Moda'daki devasa murallar meşhur çünkü Kadıköy Belediyesi izin verdi. Aynı teknik, aynı insanlar, farklı duvar — birisi "sanat festivali", diğeri "hukuk ihlali" oluyor. 2022'de Beyoğlu'nda gördüğüm bir stencil sanatçısı, zabıtadan kaçmak için çatılara tırmanıyordu. O adam, başka bir şehirde belediye davetlisi olsaydı "sanat danışmanı" unvanı alacaktı.

Benim gözlemim: Türkiye'de sokak sanatı, yönetimin izni ile var olabiliyor. İzin yoksa suçtur. Bu sistem sanatı öldürmüyor ama kontrol altına alıyor. Duvarı boyayan çocuk, tuval satın alabilecek parası olsaydı, bugün resepsiyon salonunda asılı olacağı tablo yapardı. Ama parası yok olduğu için duvar boyuyor ve bunu "vandalizm" diye çağırıyoruz. Türkiye'de sanat, parayla başlayan bir maceradır.

İstanbul'da otobüs beklerken öğrendim ki sabır bir erdem değil, zorunluluk. Geçen hafta Beyoğlu'ndan Taksim'e gitmek için 4T'ye bindim, saat 17:45'ti. Şoför durakta beş dakika bekledi, sonra yolcu almadan kalkıp gitti. Yanımda bekleyen yaşlı bir kadın "Böyle mi oluyor şimdi?" diye sordu, ben de bilemiyorum dedim. Sonraki otobüs 20 dakika sonra geldi, o zaman da o kadar dolu ki kapı kapatılamıyordu. Metroda en azından saatler yazılı, otobüste ise yazılı olan ve çıkan arasında hiç bağlantı yok. Tramvay da benzer, yaz sıcağında durakta beklerken insanlar telefonlarıyla yer gösteriyor "bak, 7 dakika kaldı" diye, ama gelmiyor. En sonunda yürümeyi tercih ettim, 25 dakika yürüdüm, otobüse binecek olsam da 30 dakika oturdum zaten.

Sokak sanatının Türkiye'deki yeri çoğu zaman bir mülkiyet meselesidir. 2019'da Beyoğlu'nda bir duvarın tamamını kaplayan, aylar süren bir mural işini gördüm. Sanatçı belediyeden resmi izin almıştı, ama komşu bina sahibi "benim duvarım" deyip üzerine cam yapıştırmıştı. Duvar kimin olduğu değişmediği halde, sanat birden suç olmuştu. Bir blok ötede, turist fotoğrafları için poz verilen aynı kalitedeki graffiti ise "kültür mirası" sayılıyordu. Fark, işin altında imzalı sözleşme olup olmaması. Sprey kutusu sesini duyan zabıta koşarken, milyonluk proje olarak yapılan street art'a "yenilikçi" deniyor. Sokak sanatı Türkiye'de meşru olmanın koşulunun yaratıcılık değil, izin kağıdı olduğu anlaşılıyor.

Bayram ziyaretleri artık takvim olayı değil, logistik sorun. Geçen Ramazan Bayramı'nda sabah saat yedide annem aradı, "Ne zaman geliyorsun?" diye. Ankara'da çalıştığım ofisten Keçiören'e gitmek için önce pazartesiye kadar beklemem gerekiyordu, şirkette tatil takvimi öyle yazıyor. Sonunda salı öğleden sonra gidebildim, yol boyunca WhatsApp grubunda "Bayramınız kutlu olsun" mesajları yazıyordum.

Çocukken bu gün başka anlama geliyordu. Sabah erkenden kalkıp temiz kıyafet giydirirdi annem, tüm akrabaları sırasıyla ziyaret ederdik. Her evde çay, şeker, börek vardı. Şimdi kapı çalma geleneği tamamen yok oldu. Herkes Instagram'da "bayram pozu" verdi mi, görüşme bitti. Kuzenleri Zoom'dan kutlayan tanıdıklarım var. Bir tanesi "Canlı yayında el öptüm" dedi, ben de güldüm ama aslında üzüldüm.

Keçiören'de apartman ziyaretleri de değişti. Eski bayramlarda saat beşte yolda olurduk, kahvaltıyı birlikte yapardık. Şimdi ben varınca annem yemeği ısıtıyor, baba TV'de futbol izliyor, ben de telefonla işler kontrol ediyorum. Kimse birbirini tam olarak orada değil. Hepimiz başka yerde kalmışız, sadece bedenleri geldi ziyarete.