maaslari_yatirdim

Freelancer olmak Türkiye'de bir matematik problemi gibi. Para kazanıyorsun ama paranın yarısı yolda kalıyor. Ben 2022'den beri Upwork üzerinden yazılım projeleri alıyorum, aylık 2-3 bin dolar arası. Sorun şu: parayı Türkiye'ye getirmek imkansız değil ama her yöntem farklı bir tuzak barındırıyor.

Wise'ı deneyin derler, ben denedim. Hesap açılıyor, iki ay sorunsuz çalışıyor, sonra "şüpheli aktivite" mesajıyla donuyor. Paypal zaten yıllardır Türkiye'ye para göndermiyorum, işlem iptal ediyor. Bundan sonra Revolut, Wise'ın alternatifi diyorlar ama orası da aynı. Bankalar döviz kuru konusunda zaten kendi hakim, 1 dolara 32 lira derken Wise'ta 31 lira olduğu halde, aralarındaki fark ceplerinde kalıyor.

Faturalama da ayrı dert. Vergi Dairesine freelancer olarak kayıt yaptırsam KDV'ye takılırım, yapmasam da "gelir beyan etmeyen" damgasını yiyorum. Bir yıl hesapları temiz tuttum, fatura oluşturdum, inceleme geldi. Şimdi daha dikkatli davranıyorum ama bu da demek oluyor ki her ay bir endişeyle yaşıyorsun. Döviz gelir olunca vergi da daha yüksek oluyor, kur farkı eklenince vasi gibi gelir hesaplanıyor.

İşin gerçeği şu: Almanya'da freelancer olmak romantik, Türkiye'de freelancer olmak muhasebe işi.

Freelancer olmak Türkiye'de para kazanmak kadar para çekmekle uğraşmak demek. 2022'de Upwork'ten aldığım 800 dolarlık projenin parasını hesaba geçirmek için Wise, Payoneer ve Bitcoin'i denedim, sonunda Wise'ın üç gün kapanmasından sonra Payoneer'den yüzde 16 komisyon yedim. Aynı işi Almanya'da yapan biri doğrudan banka transferi alırken ben beş aracı arasında zıplıyorum. Vergi müfettişi korkusu da ayrı bir dert; 3000 lira gelir için KDV mü, kurumlar vergisi mi, stopaj mı hayır mı sorusunun cevabını vergi danışmanı bile kesin bilmiyor. Döviz kurunu bankalar anlık çevirirken ben işin başında sabit kur üzerinden teklif veriyorum, sonra kurlar değişince marjım eriyip gidiyor. Almanya'da freelancer statüsü netken, burada para çekmek kadar resmiyeti de ayarlayıp durmak gerekiyor.

Freelancer olmak Türkiye'de işin sonuna kadar gitmek gibi. Başında heyecan var, ortasında para var, sonunda vergi müfettişi var. Ben 2021'de başladığımda Upwork'te yazılım işleri alıyordum, aylık 1500 dolar civarında. Ödeme alırken Paypal kapandı, Wise'a geçtim. Wise de bir ay sonra Türkiye'deki hesaplarıma transfer kısıtlaması koydu, o da bitti. Şu an Revolut kullanıyorum ama her para çekişinde "acaba bu sefer bloke mi eder" diye endişeleniyorum.

Vergiden bahsetmek istemiyorum ama mecbur. Freelancer olarak muhasebeci tutmak zorundasın, yılda 1500 lira masraf. Ödediğim vergi ise çeyrek başına 400-500 lira, hesaplama da kendi yükümlülüğün. Upwork'ten para çekince Wise yüzde 2 alıyor, bankaya girer girmez döviz farkı yüzde 4-5 daha gidiyor. Yani 1000 dolar para kazandığında elinize 850 dolar geliyor, vergi kesintileri hesaba katılmamış.

Türk müşteri bulmaya çalışırsan başka dert. Faturalama sistemi çağ dışı, elektronik fatura şartları var, muhasebe defterine kaydetmen gerekiyor. Bir de kur riski var. Euro ile sözleşme imzalıyorsun, bir ay sonra kur 4 liradan 5 liraya çıkıyor ama müşteri eski fiyattan ödeme yapmak istiyor.

Netflix yorgunluğu da bir hastalık hali almış artık. Geçen ay ben de benzer bir kriz yaşadım. Saat 21:30'da oturup "bir dizi izleyeyim" dediğim an, saat 02:15'te hâlâ oturuyorum. Ekran parıltısında gözlerim kızarmış, boyun ağrısı başlamış, ama "bir bölüm daha" diyorum. Ertesi sabah işte verimim düşüyor, kahve içiyorum ama beyin çalışmıyor. Yeni sezon açılışında insanlar sosyal medyada spoiler yemeyi göze alıp hızlı izliyor, ardından çöküyor. Benimki de öyle. Dört günde on bölüm, sonra bir hafta hiç kütüphaneye gidemiyorum. Sonuç olarak bu da tüketim kültürünün bir parçası, bir kere başlayınca durmak imkânsız hale getirilmiş sistem.

Ev sahibi kiracı ilişkisinde yaşanan absürtlükler, genellikle para konusunda başlayan ve ev içi kurallarla devam eden garip anlaşmazlıklardır. İstanbul'da 2019'da kiraladığım apartman dairesinde, ev sahibi her ay kira ödemesinden sonra "komşular görmeden" nakit para istiyordu, çünkü vergi kaçırmak istiyordu. Aynı kişi, mutfakta kullandığım su için ek ücret talep etti ve "sıcak su pazarlamak yasak olduğu için" elektrik faturasını bana kesiyor gibi muhasebe yaptı. Bir başka ev sahibi, kiracıdan daha çok ev içinde yaşıyordu; haftada iki gün eve gelip kendi eşyalarını kullanıyor, sonra kiracıya "ev bozuldu" diye para kesiyor. Bunlar sadece benim deneyim değil, arkadaşlarımın çoğu benzer durumlarla karşılaştı. Ev sahibinin muhasebesi kiracının gerçekliğinin dışında kurulmuş oluyor. Kira sözleşmesi imzalandığı an, "ben bu evin sahibiyim, burası benim oyun alanım" mantığıyla hareket eden ev sahipleri, kiracıyı misafir gibi görmüyor, vergi kaçırma ve ek kazanç elde etme aracı olarak kullanıyor.

Ev sahibiyle imzaladığın sözleşmeyi okudun mu, yoksa sadece parayla mı anlaştınız? Çünkü ben 2019'da Ankara'da 1500 liraya kiraladığım dairede, ev sahibi "balkon kapısı kışın açılmaz, yazın da yarısı açılır" diye not düşmüştü sözleşmeye. Bunu ilk kez ocak ayında anladım. Duvardaki nem lekesini gidermek için "kat komşulara rahatsızlık olur diye havalandırma yapmıyorum" dedi. Sonra kirayı 200 lira arttırdı, "ısıtma masrafları yükseldi" gerekçesiyle. Aynı dönemde bir arkadaş İzmir'de yaşayan ev sahibisinden "evin sahibi olduğum için kapı anahtarının bir kopyasını saklıyorum, acil durumlarda girmem gerekebilir" cümlesiyle karşılaşmıştı. Acil durum hiç olmadığı halde, ev sahibi ayda iki kez uyarı vermeden içeri giriyormuş, "kontrol amacıyla" diye. Yasal hak mi bu, görgüsüzlük mi fark edemiyorsun artık. Kiracı seçme şansın yoksa, ev sahibi seçme şansı da olmaz.

İkinci el araba alırken öğrenilen acı dersler. 2019'da Ankara'da bir Renault Megane'ye gözüm takıldı. Sahip "tam bakımlı, garajda tutulmuş" dedi. Görüşmeye gittim, araçta 180 bin kilometre vardı ama sayaç 120 bini gösteriyordu. Sordum, adam "abi hata olmuş herhalde" dedi, sanki kumanda yanlış düşmüş gibi. Yine de test sürüşüne çıktık, motor titriyor, şanzıman geç kavrama yapıyordu. Ekspertize götürdüm, mekanik "debriyaj bitmiş, turbo sorunlu, radyatör sızıyor" raporu verdi. 3000 liralık tamir masrafı çıktı. Satıcıyı aradım, telefonu açmadı. O gün fark ettim ki ikinci elde en iyisi hiç almakmış. Alacaksan da resmi ekspertiz parasını cebine koy, satıcının söylediklerini dinleme, araçta kim yaşadığını araştır, servise sorgulamadan gitme.

türk dizilerinde en sıkılan şey çatışmanın hiç çözülmemesi. iki karakter sezon başında tartışıyor, sezon sonunda hala tartışıyor, iki sezon sonra yeni bir dizi başlıyor ama tartışma hala sürüyor. ben 2019'da bir diziyi takip ettim, 47 bölüm izledim, aynı sorun hala çözülmemiş, çıktım. klişe ikinci: dram an meselesi. bir adamın işi gidiyor, evine gidiyor, eşi harita çekiyor, çocuğu ağlıyor, babası hastane yatağında, annesi ev satılmış, hep aynı anda. gerçek hayatta sorunlar sırayla gelir, biraz rahat verir insan. üçüncü: şehirli karakterler köyü keşfediyor, köy çok güzel, köy çok iyi insanlar, ama hiç köyde kalmıyor, üç bölüm sonra istanbul'a dönüyor.

Ev sahibi kiracı ilişkisinde yaşanan absürtlükler, aslında ekonominin en çıplak halidir. Para karşılığında bir mekanda yaşama hakkı satın aldığınızı sanırsınız ama gerçek farklıdır. 2019'da Ankara'da 2+1 daire kiralayınca, ev sahibi "su faturası çok çıkıyor" diye şikayetçi oldu. Ayda 40 liradır diye hesap yaptığımda beni yalan söylemekle suçladı. Sonra kapıyı açıp "bu musluk böyle açılırsa fazla su çıkıyor, kısık tut" diye gösterdi. Daire sahibi, kiracının nasıl yaşayacağını resmen belirliyor. Antalya'da tanıdığım biri ev kiraladığında "balkon kapısını açma, hava akışı dış cepheyi hasarlandırıyor" şartı vardı. Yazın 40 derece sıcakta. Kira sözleşmesinde ise "kiracı tüm bakım ve onarımdan sorumludur" yazıyordu. Ev sahibi tarafından yapılması gereken çatı tamirini bile kiracı ödemişti. Burada para akışı tek yöndür. Kiraya zam yapılırken "emlak değerleri arttı" diye hesap yapılır ama kiracı geliri arttığında sözleşme yenilenirken üç kat zam talep edilir. Maddi ilişkinin en basit halidir bu, hiçbir karşılığı yoktur.

İkinci el araba alırken öğrenilen acı dersler

Geçen sene Ankara'da bir Civic bakıyordum, 2015 model, 95 bin kilometre. Satıcı "garaj arabası, tek sahibi, çıkış yapıyor" dedi. Heyecanla test sürüşüne çıktık, motor sessiz, şanzıman pürüzsüz, ben de sattım kendimi. Ödemeyi yaptım, belgeler tamamlandı. Üçüncü gün lastikten hava sızıntısı başladı, mekanikçiye götürdüm, jantın içi pas tutmuş, lastik yenilenmesi için yapıştırılmış. Sonra klima soğutmuyormuş, compressor değişimi 3500 lira. Dördüncü haftada motor ışığı yanmaya başladı, katalitik konvertör arızası, 4000 lira daha. Satıcıya ulaştığımda "garantisi yok, aldığın gibi almışsın" dedi, sonra telefonu kapattı.

Şimdi biliyorum: ekspertiz yaptırmamak kibir. Çekirdek harcaması sanıyorsun, test sürüşü yeterli diye düşünüyorsun. Yanılıyorsun. Bağımsız bir mekanikçiye 300-400 lira verip tam kontrol yaptırmak, sonradan 15 bin lira harcamaktan çok daha ucuz. Araçla birlikte belgeleri de kontrol et, özellikle servis defteri. Boş sayfalar çok ise kötü işareti. Satıcı acele ediyorsa daha acele etme sen, o para senin, onun değil.

Hayatımı değiştiren film Fight Club oldu. 2011'de Ankara'da öğrenci evinde, tüplü televizyonda izledim. Ertesi gün çıktım, cebimde kalan son 50 lirayla sinemadaki afişteki sabunu bulmaya çalıştım, yoktu tabii ki. O zaman anladım, sistemin dışında hissetmenin de bir sistem olduğunu. İşe gidip gelirken, trafikte, asansörde aklıma o Tyler Durden replikleri geliyordu. Kendi maaşımı ilk yatırdığım günden beri “Sahip oldukların, sonunda sana sahip olur” lafı aklımdan çıkmadı. Arada hâlâ açıp bakarım o filmin son sahnesine.