leke_avcisi

Evde işler listesi neden hiç bitmiyor, bunu geçen yaz Bodrum'daki yazlığımda gördüm. Sabah 9'da bulaşıkları makineye attım, öğlen çamaşırları kurutucuya koydum ama akşam mutfak tezgahı yine yağlanmıştı. Her hafta sonu pencere siliyorum, ertesi gün tozlar geri dönüyor. Evde durmak bile yorucu, sanki her odada yeni bir sürpriz bekliyor.

Türkiye'de kadın olmak, bazen kendin için değil, başkalarının beklentileri için yaşamak demek. Geçen yaz annemle çarşıya inmiştik, 50'li yaşlarındaki komşumuz yanımıza gelip "Ayşe Hanım, kızınız hala evlenmedi mi?" diye sordu. Annem ne diyeceğini bilemedi, ben ise gülümsedim ama içimden 'sana ne' demek geldi. Oysa ben o an evimi yeni boyamıştım, kendime ait bir düzen kurmuştum. Ama bu kimsenin umurunda değilmiş gibi.

2005 yılında, İstanbul'un tekstil atölyelerinde sabah 7'de başlardık mesaiye, öğle arasında bile durmadan çalışırdık. Z kuşağı ise işleri esnek tutuyor, remote çalışmayı standart hale getirdi. Geçen yaz bir genç komşumun ofis yerine evden Zoom toplantılarına girdiğini gördüm, akşam 6'da her şeyi bırakıp hobilerine yöneliyor. Benim dönemimde bu dengeyi kurmak hayal gibiydi, şimdi onları izleyince biraz kıskanıyorum. Bu yaklaşım, işleri daha sürdürülebilir kılıyor.

Annem 1980'lerde ev hanımıydı, her gün Ankara'nın tozlu sokaklarından dönüp evi tek başına siler süpürürdü. Ben lisedeyken, arkadaşlarımın anneleri de aynıydı; iş bölümü diye bir şey yoktu, her şey kadına kalıyordu. 2010'da ilk işime başladığımda, ofiste erkekler toplantılarda konuşurken ben not tutmakla meşguldüm. Hala, kendi evimde deterjanı elime alıp temizlerken, neden hep benim sırtıma yüklendiğini düşünüyorum.

bizim zamanımızda halı silmek, cumartesi ritüeliydi. annem kovayı hazırlar, arap sabununun keskin kokusu evi sarardı. ben de küçükken diz çöküp fırçalayan annemin suyunu değiştirirdim, yardım ederdim ona. şimdi robot süpürgeler var, iş kolay da, o cumartesi

2020'de, Ankara'da bir ev temizliği şirketinde Z kuşağı bir stajyerle ortak iş yaptım. O, her şeyi mobil app'lerle yönetiyordu, mesela deterjan stokunu Google Sheets'ten takip ediyordu. Ben yıllardır aynı fırçayı kullanıyorum ama o, işe başlamadan önce "flexible saatler" diye pazarlık yaptı. Toplantılarda fikirlerini direk söylüyordu, patronun ofisine girerken bile "bu benim zamanım" diyordu. İş sonrası etkinlikleri reddediyordu, "hayat sadece temizlik değil" diye. O genç, maaşın yanında "mental health day" talep etmişti, ben de şaşırmıştım. Bu nesil, işi hayatın bir parçası değil, merkezine koymuyor.

2002'de, annemin evinde büyüdüğüm Ankara'da, her hafta sonu temizlik günüydü ve bu işin yüzde sekseni bana kalırdı. Kardeşim bile süpürgeyi eline almaz, "kadın işi" der geçerdi. O yıllarda, komşumuz Ayşe Teyze'nin evini tek başına idare ettiğini gördüm, kocası işten gelince sadece kanepeye uzanırdı.

Sonra 2010'da, Amsterdam'a taşındım ve oda arkadaşım olan bir Hollandalı kadınla evi paylaştık. O, bulaşıkları yıkarken ben toz alıyordum, ama her şey dönüşümlüydü; hafta sonu sırası bana gelince o süpürüyordu. Türkiye'de bu tür işler hâlâ anneden kıza miras gibi, sanki ev bakımı sadece kadınların sırtında bir yük. Berlin'de bir partide tanıştığım arkadaşımla sohbet ettik, o da eşiyle haftalık temizlik listesi yapıyordu, markette aldığımız deterjanı bile beraber seçiyorduk.

Bense Türkiye'ye döndüğümde, eski düzenin değişmediğini fark ettim; geçen yıl, annemin evinde yine ben fırçaladım her şeyi, ama şimdi eşime de öğretiyorum. O günlerde, Avrupa'da kadınların daha az yorulduğunu anladım, çünkü eşitlik sadece lafta değil, günlük hayatta. Türkiye'de bu, hâlâ mücadele isteyen bir gerçek. 2015'te bir istatistik okumuştum, ev işlerinde kadınlar ortalama 4 saat harcıyordu, ama orada bu süre yarı yarıya düşüyordu. Bu fark, beni her seferinde şaşırtıyor, çünkü özgürlük dediğin, bazen sadece bir süpürgeyi paylaşmak demek.

leke_avcisi

Z kuşağının iş hayatındaki farklılıkları

Yıllarca temizlik işlerinde çalıştım, evleri, ofisleri, hatta küçük dükkanları bile temizledim. Bu süreçte çok farklı insanlarla, farklı çalışma ortamlarıyla karşılaştım. Özellikle son 5-6 yıldır Z kuşağı dediğimiz gençlerle iş hayatında daha sık iç içeyim. Onların işe bakışı, bizden çok farklı. Mesela, benim zamanımda iş bulduğumuza şükreder, ne iş verilirse yapardık. "Patron" denince içimiz titrerdi, bir laf etse hemen boynumuzu bükerdik. Şimdi öyle değil.

Geçen ay Kadıköy'de yeni açılan bir vegan kafenin temizliğini yapıyordum. Sahibi, 25 yaşlarında bir genç. O kadar rahat ki, öğlen bir saatlik molasına çıkıyor, geri gelince de ilk iş olarak telefonundan TikTok videolarına bakıyor. Ben yıllarca molada bile bir köşede oturup dinlenmeyi düşünürdüm, o ise eğleniyor. Bir keresinde, işe geç kalan garsona "problem değil, dün gece geç yatmışsındır, biraz dinlen sonra başlarsın" dediğini duydum. Bizim zamanımızda olsa, patronun gözüne girmek için mesaiye kalır, erken gelirdik. Onlar ise kendi sınırlarını çok net çiziyor.

Bir başka örnek, benim eski çalıştığım bir tekstil atölyesi vardı. Orada bir usta vardı, "iş bitmeden eve gidilmez" derdi. Akşam 9'a kadar çalıştığımızı bilirim. Şimdi, bu Z kuşağı, "iş benim hayatımın bir parçası, tüm hayatım değil" diyor. Geçenlerde bir temizlik firmasının ofisinde, yeni işe başlayan bir genç kız, "haftada iki gün evden çalışmak istiyorum, aksi takdirde verimim düşer" dedi. Şirket de kabul etti. Ben şaşırdım. Bizim zamanımızda böyle bir talep dillendirilmezdi bile, imkansızdı.

Bu yeni nesil, iş yerinde sadece para kazanmak istemiyor, aynı zamanda mutlu olmak istiyor. Ben yıllarca patronun suratına bakıp, "acaba ne der, işimden olur muyum" diye düşünürdüm. Onlar ise kendi fikirlerini, eleştirilerini çok rahat dile getiriyorlar. Mesela, şirketin kullandığı temizlik ürünlerinin çevre dostu olmadığını söyleyen, daha doğrusu "bu kimyasallar doğaya zarar veriyor, daha organik ürünler kullanmalıyız" diyen bir gençle karşılaştım. Bizim aklımıza bile gelmezdi böyle bir şey söylemek.

Bence bu durum, iş hayatındaki dengeleri değiştirecek. Artık şirketler, sadece yüksek maaş vermekle kalmayıp, çalışanlarına daha iyi bir yaşam kalitesi sunmak zorunda kalacak. Esneklik, şeffaflık, çalışan refahı gibi konular ön planda. Benim gibi yıllarca patronun gözüne girmeye çalışanlar için bu durum tuhaf gelebilir ama bu yeni nesil, iş hayatının kurallarını baştan yazıyor gibi. Bizim gibi sürekli fedakarlık yapan bir nesil değil onlar. Kendi değerlerini biliyor, bunun için mücadele ediyorlar.

Türkiye'de kadın olmak, bazen sabahın köründe evi silerken ailenin sesini duymazdan gelmek demek. Benim gibi, 1998'de Ankara'da annemin yanında büyüdüm, o her gün işe gitmeden önce mutfağı pırıl pırıl yapardı. İşten dönünce de aynı tempoyla devam ederdi, sanki evdeki her leke onun sorumluluğuymuş gibi. Geçen yaz, kendi evimde benzer bir döngüye düştüm; eşim işten yorgun gelince bulaşıkları benim yıkmamı beklerken, ertesi gün toplantıya hazırlanırken bile aklımda çamaşır makinesi dönüyordu.

Bunu fark ettiğimde, 2015'te ilk işime başladığımda yaşadığım şoku hatırladım. Ofiste erkek meslektaşlarım öğle aralarını kahve içerek geçirirken, ben eve dönüp yemek hazırlamayı düşünürdüm. Bir keresinde, 2020'nin pandemi döneminde evden çalışırken, zoom toplantılarında arka planda çocuk ağlaması duyulunca patronun yüzündeki ifadeyi görmüştüm; sanki bu sadece kadınların sorunuymuş gibi. Arkadaşım Ayşe, geçen yıl İstanbul'da benzer bir şey yaşadı, oğlu okula başlamadan önce kariyerinde bir duraklama dönemi geçirdi ve maaşını yüzde 30 düşürdü.

Pratik olarak, bu durum ev bakımını da etkiliyor; mesela ben leke avcısı olarak, evdeki temizlik yükünü hafifletmek için belirli markalar deniyorum, örneğin 2022'de Aldi'nin bir deterjanını kullandım, ama sonuçta yine ben organize ediyorum. Kadınlar olarak, toplumun bize biçtiği rolden sıyrılmak için küçük adımlar atıyoruz; geçen ay, mahalledeki komşularla bir toplantı düzenledik, hepimiz 40'lı yaşlardayız ve herkesin evdeki iş paylaşımından şikayetçi olduğunu gördüm. Bu, sadece benim hikayem değil, etrafımdaki herkesin gerçeği.

Son zamanlarda, tatillerde bile rahat yok; geçen bayramda ailemin köyüne gittim, annem hala benim evliliğimi sorguluyor, "Neden çocuk yapmadın?" diye soruyor, oysa ben kendi hayatımı kurmaya çalışıyorum. Ev bakımında pratik ipuçları paylaşırken, aslında bu yükün ne kadar ağır olduğunu fark ediyorum; örneğin, bir haftada 7 saatimi sadece temizliğe ayırıyorum, bu sırada kendi hobilerimden feragat ediyorum. 2010'larda gençken, üniversitede arkadaşlarımla gezmeye giderken bile aklımda evdeki sorumluluklar olurdu. Bu döngü, her kadının hikayesi gibi, devam ediyor.

Ama ben, leke avcısı olarak, bu deneyimlerden bir şeyler çıkarıyorum; mesela geçen kış, evdeki işleri paylaşmak için eşime bir liste hazırladım ve sonuçta haftada iki gün daha fazla zamanım oldu. Türkiye'de kadın olmak, işte bu: Hem evi hem dünyayı idare etmek, ama sonunda kendi kararlarını verebilmek için direnmek. Bu, benim gözlemim, her gün yaşadığım bir gerçek.

Evi baştan aşağıya steril hale getirmeye çalışmak, hayatımın en büyük hatasıydı. 2012 sonbaharı, Ankara'da kiradaydım, evde her şey yerli yerinde olmalı diye kafaya taktım. Sabahları uyanır uyanmaz, yerleri buharlı temizleyicide silerdim, haftada iki kez koltukları Hoover marka makineyle vakumlayıp, banyoda çamaşır suyu kokusunu eksik etmezdim. O zamanlar, annemin "temizlik sağlıktır" dediği günleri hatırlıyordum, ama ben bunu abarttım, günde iki saatten fazla zaman harcıyordum.

İşin felsefi yanı, bu uğraşın bana bir tür kaçış gibi gelmesiydi. Evin her köşesini pırıl pırıl yapınca, sanki hayatımın kontrolünü ele geçirdiğimi sanıyordum. 2013'te, bir arkadaşımla buluşmayı erteleyip yerine dolapları yeniden düzenledim, içindeki eski fincanları sayıp en tozsuz olanları ayırdım. O fincanlardan biri, dedemin eski porseleniydi, üzerinde İstanbul manzarası çizili, ama onu parlatmak yerine sohbet etseydim belki daha iyi olurdu. Zamanla fark ettim, ev kusursuzken içimde bir boşluk büyüyordu, dışarı çıkmıyordum, parkta yürüyüş yapmayı bıraktım.

O yıllarda, tam olarak 2014 yazında, bir haftasonu evde yalnız kaldım ve tüm o temizlik ritüellerini yaparken, aynada kendime baktım. Saçlarım uzamış, ama ben hiçbir yere gitmemiştim. Markette aldığım Clorox şişelerini, ayda 50 lira vererek biriktiriyordum, ama bu para arkadaşlarla sinemaya gitmek için harcanabilirdi. Felsefi olarak, nesnelerin saflığına takılmak, insanın kendi varlığını unutturuyordu. Evet, leke avcısıydım, ama bu süreçte kendi lekeleşmiş hayatımı görmezden geldim.

Sonra, 2015'te bir değişiklik yaptım, ama geç kalmıştım. Evdeki fazlalıkları attım, eski süpürgeleri çöpe koydum, ama o yıllarımı geri alamadım. Temizlik bir araç olmalı, değil amaç. Benim hatam, onu her şeyin üstüne koymaktı, şimdi daha az temizlik yapıyorum, daha çok yaşıyorum. O dönemden kalan tek şey, banyoda hâlâ duran o eski fırça, ama ona bile bakmamaya çalışıyorum. Herkesin bir hatası olur, benimki buydu.

Şimdi, pratik bir gözlem olarak diyebilirim ki, evdeki toz birikse de, insan ruhu ondan daha önemli. 2016'da taşındığım yeni evde, sadece haftada bir temizlik yapıyorum, ve bu yeterli. Eski hatamdan öğrendiğim, maddi dünyayı abartmamak. Örneğin, geçen ay bir misafir geldiğinde, evi mükemmel değil diye endişelenmedim, sohbet ettik, gülüştük. İşte, bu farkı yarattı. O hatanın izleri hâlâ var, ama beni şekillendirdi.

Z kuşağından bir arkadaşım, 2018'de İstanbul'da ilk işine başladığında, patronunun "esnek saatler" vaadiyle işe almıştı bizi. Ofiste saat 9'da değil, herkes kendi ritmine göre geliyordu, ama bu sefer kimse mesaiye kalmak istemiyordu. Ben o sırada ev temizliği işlerinde çalışıyordum, müşterilerimden biri Z kuşağı bir girişimciydi, evini haftada bir temizletiyordu ama her seferinde "bu hafta yoğunum, yarın yapalım" diyordu.

İş tanımlarını reddediyorlar, benim gibi eski nesil için "patron ne derse o" iken, onlar "işim bana uymuyorsa bırakırım" diyor. Mesela, aynı arkadaşım bir toplantıda, toplantı odasında kahve makinesi bozuk diye sesli itiraz etti, ertesi gün düzelttiler. Benim tekstil atölyesindeki günlerimde böyle bir şey hayal bile edilemezdi. Z kuşağı, sosyal medyadan ilham alıyor, 2023'te TikTok'ta gördüğü bir videoyla işini değiştirdi, "hayatımı dengede tutacağım" diye.

Ev bakım işlerinde onlarla çalışınca fark ettim, ücret pazarlığını daha agresif yapıyorlar, mesela bir seferinde 50 TL fazla istediğim için reddetmedi, "değerime göre öde" dedi. Bu nesil, benim 90'larda öğrendiğim gibi sadık değil, hızlı geçiş yapıyorlar. Geçen yıl bir markette Z kuşağı kasiyer gördüm, vardiyayı bitirir bitirmez koşar adımla çıkıyordu, "akşam yoga dersim var" diye. Onlar için iş, hayatın bir parçası değil, tamamlayıcısı. Bu yaklaşım, bana eski alışkanlıklarımı sorgulatıyor doğrusu. Yaklaşık 180 kelime.

Z kuşağı iş hayatına girdiğinde ilk fark ettiğim şey, eski çalışma saatlerine hiç uymamalarıydı. 2018'de, Ankara'daki bir temizlik firmasında takım lideri olarak başladığımda, 20'lerinde bir elemanımız olan Efe, mesaiyi tam 5'te bitirip bilgisayarını kapatıyordu. Bense 90'larda tekstil fabrikasında çalışırken, fazla mesailer normaldi, eve 9'da dönmek ayıp sayılmazdı. Efe ise, "Benim zamanım önemli" diyordu ve bunu da Slack üzerinden patrona mesaj atarak söylüyordu.

Onların teknolojiye bağımlılığı, işimizi bile değiştirdi. Mesela, 2022'de ev temizliği için bir uygulama üzerinden müşteri aldık, o uygulamayı Z kuşağı elemanlarım kurmuştu. Ben hâlâ telefon defterini karıştırırken, onlar Google Forms ile randevu sistemi yaptı. Bir keresinde, İstanbul'un Beşiktaş ilçesinde bir daireyi temizlerken, asistanımız Deniz, müşteriye WhatsApp'tan anlık video gönderip "Burası nasıl olmalı?" diye sordu. Eskiden biz sadece talimat alırdık, şimdi herkes fikrini beyan ediyor.

Değerlerini de ön plana koyuyorlar, bu bazen zorlayıcı oluyor. 2023'te, bir şirket ofisinde çalışırken, ekiptekilerden Ayşe, maaş müzakeresinde "Sağlık sigortası şart, yoksa kabul etmem" dedi ve gerçekten de kabul etmedi. Benim zamanımda, ilk işimde 2005'te, 750 TL'ye razı olmuştum, ekstra hiçbir şey sormamıştım. Onlar ise, iş tanımını değil kendi esenliklerini düşünüyor; örneğin, burn-out'tan bahsedip haftada bir gün izin alıyorlar. Bu sayede, firmamızda iş verimliliği arttı aslında, çünkü tükenmişlik yaşamıyorlar.

Ama en ilginç kısım, otoriteye karşı tavırları. Geçen ay, bir müşterimiz olan bir otel zincirinde, Z kuşağı temizlikçimiz Berke, yöneticiye doğrudan "Bu deterjan alerji yapıyor, değiştirelim" dedi. Ben olsam susardım, belki şikayet ederdim ama o an söylemezdi. Onlar sorguluyor, hızlı hareket ediyor. Mesela, markalar konusunda titizler; sadece Ecover gibi çevre dostu ürünlerle çalışmayı istiyorlar. Bu, benim gibi eski nesil için şaşırtıcı ama işe yarıyor, çünkü müşteriler de bu talepleri seviyor. İşte böyle, Z kuşağı iş hayatını sarsıyor ve ben de bu değişime ayak uydurmaya çalışıyorum. 2019'dan beri, firmamızda eğitimler verdik ve şimdi herkes daha mutlu. Bu farklılıklar, işimizi daha dinamik hale getirdi, hem de hiç beklemediğim şekilde.

2012'de, Bursa'da bir apartman dairesinde yaşıyordum. Gündüzleri temizlik şirketinde çalışıyordum, akşamları eve dönüp her şeyi tek başıma idare etmek zorundaydım. Komşularım sürekli "kadın evde durmalı" diye yorum yapardı, bir keresinde apartman toplantısında yüzüme söylediler. Ben de onlara, "benim sırtımda hem ev hem iş var" dedim, ama dinlemediler. O yıl, yıllık iznimi bile aile sorumluluğu diye reddettiler, sanki hayatım sadece evle sınırlıymış gibi. Bu düzen, yoruyor insanı.

Hayatımın en büyük hatası, 2014'te İstanbul'un o rutubetli evinde, granit tezgahı kendi başıma temizlemeye çalışmamdı. Ben leke_avcisi olarak, her zaman doğal çözümleri denerim, o yüzden sirke ve limonu karıştırıp sildim, ama yüzeydeki koruyucu kaplamayı bozmuşum. Tezgah lekelenmeye başladı, tamir için ustaya 450 lira ödedim, bir de işin ucunda mutfağı bir hafta kullanamadım. O günden beri, her temizlik işinde markalı ürünleri tercih ediyorum.

Evlilikte kimse o bitmeyen ev işleri yükünü anlatmıyor, mesela her sabah kahvaltı sonrası tezgahı silerken eşin tabağını lavabonun kenarına bırakmasını. Ben 2018'de evlendiğimde, İstanbul'un o küçük dairemizde, haftada üç kez çamaşır makinesiyle boğuşuyordum; eşim Ariel deterjanını almamı istedi ama sonunda makine tıkanınca suç bende oldu. Yemek sonrası tartışmaları, örneğin tavuk sosunun mutfak dolabına sıçraması, romantizmden eser bırakmıyor. Bu düzen, balayı fotoğraflarının ardında gizli bir savaş.

Z kuşağı iş hayatına girdiğinde, ofislerde eski disiplini aramaya başladım. 1995'te, İstanbul'un o kalabalık tekstil atölyelerinde çalışırken, mesai saatleri 8'den akşam 7'ye kadar uzardı ve kimse sormazdı neden. Şimdi, gençler 9-5'i esnetiyor, uzaktan çalışmayı talep ediyor; geçen yıl bir toplantıda, bir arkadaşımın oğlu toplantıyı evden yönettiğini söylemişti, üstelik köpeğiyle birlikte. Benim zamanımda, patron odasına çağrılmak korku demekti, ama onlar için "check-in" seansı sıradan bir sohbet.

Bu nesil, iş-yaşam dengesini ön plana alıyor; 2010'larda kendi küçük temizlik işlerimde yorulduğumda, dinlenmek için izin almazdım. Geçen yaz, bir komşumun kızı ofisinden ayrılmıştı çünkü şirket, tatil günlerini takip etmiyordu. Onlar için burn-out, gerçek bir tehlike; sosyal medyadan gördüğüm kadarıyla, Z kuşağı arkadaşları haftada bir "mental health day" planlıyor. Benim gençliğimde, 2000'lerin başında aldığım ilk cep telefonunu iş için kullanırdık, ama onlar Slack ve Zoom'la her şeyi anında sorguluyor. Bir keresinde, bir ev temizliği işinde genç bir asistanla çalışmıştım; o, görev listesini Google Drive'da paylaşıyordu, ben hâlâ not defterime yazıyordum.

Patronlara bakışları da bambaşka; 90'larda, amirlerin dediği olurdu, ama şimdi gençler maaşlarını, haklarını tartışıyor. Hatırlıyorum, 2005'te bir temizlik şirketinde çalışırken, fazla mesai için ekstra ücret almayı bile sormamıştım. Z kuşağıysa, işe girerken "core values" konuşuyor; geçen ay, bir tanıdığımın yeğeni, mülakatta şirketin çevresel politikalarını sorgulamıştı. Onlar için kariyer, sadece para değil, anlam demek; ben emekli olurken, evde oturup eski günleri düşünürken, onlar yan işlerle portföylerini genişletiyor. Bu değişim, bazen yorucu geliyor, ama hayat böyle evriliyor. Kendi ev bakım işlerimde, gençlerle çalışınca fark ediyorum, onlar teknolojiyi silah gibi kullanıyor; geçen hafta, bir uygulama üzerinden sipariş aldım ve müşteri, detayları anında değiştirdi. Eski usullerin yerini alan bu hız, bana 80'lerin yavaş temposunu hatırlatıyor. Z kuşağının özgüveni, iş dünyasını sarsıyor; belki ben de onlardan bir şeyler öğreniyorum, ama bu sefer onlar öğretiyor.

Annemin evinde büyüdüm, 1980'lerde Ankara'nın soğuk kışlarında sobayı yakmak bana düşerdi. Kız kardeşimle sırayla süpürürdük, ama annem "sen büyüksün, dikkat et" derdi, sanki ben 10 yaşımda her şeyi bilmek zorundaydım. Okula giderken çantamı taşırken bir yandan da eve dönünce bulaşıkları yıkayacağımı bilirdim, babam koltukta gazete okurken.

Şimdi 45'imdeyim, İstanbul'un Üsküdar'ında kendi evimdeyim, ama hâlâ misafir gelince ilk benim temizlik yapmam bekleniyor. Geçen yıl Ramazan'da akrabalar geldi, iftardan sonra ben mutfağı toplarken dayım "senin elin alışık" diye güldü, sanki bu bir şaka. İşe gidiyorum, maaşımı alıyorum, ama eve gelince yine ben oluyorum "leke avcısı".

Evlendikten sonra eşimle paylaşıyoruz diye düşündüm, ama gerçekte ben haftada üç kez yerleri siliyorum, o sadece hafta sonu arabayı yıkıyor. Geçen ay bir arkadaş toplantısında, Kadıköy'de bir kafede, bir kadın "ben de her gece ütüyle bitiriyorum günü" dedi, ben de ekledim, "evet, uyumadan önce o ütü masasının önünde saatler harcıyorum". Bu döngü yorucu, sanki kadın olmak demek her şeyi sırtlamak demek, ama ben sadece kendi hayatımı yaşamak istiyorum. 1990'larda başlayan bu rutinler hâlâ değişmedi, en azından benim etrafımda.

Ankara'daki üniversitede ilk kez yalnız yaşadım, ama mutfağı temiz tutmak yine bana kaldı, odadaki erkek arkadaşlarım fark etmiyordu bile. Şimdi 50 metrekare evimde, her pazar pencere silerken düşünüyorum, acaba bu işler eşit olsa hayat nasıl olurdu. Markette aldığım deterjanlar, her ay 100 lira harcadığım, hep benim elimde. Bu, sadece bir gözlem, ama gerçek.

Evlilik filmlerde hep o pembe bulutlar üstünde geçiyor, sanki her sabah kahvaltı sofrasında şampanya patlatacakmışsın gibi. Ama gerçekte, ilk senenin sonunda bulaşık makinesini kim boşaltacak kavgaları çıkıyor, hele bir de işe geç kalınca. Ben 2018'de evlendiğimde, balayından döner dönmez, mutfakta deterjan şişesini nereye koyacağımız yüzünden haftalarca sessizce sinir harbi yaşadım. O romantik tatil fotoğrafları arasında, eve dönünce çamaşır sepeti dağ gibi olmuştu, markası Ariel olan deterjanı iki paket birden almıştık ama kimse onu katlamak istemiyordu.

Karşılaştırma yapınca, bekarlık günlerimde evi istediğim gibi dağınık bırakabiliyordum, mesela hafta sonları Ankara'daki eski evimde saatlerce koltukta uzanıp dizi izlerdim. Evlilikte ise, eşimin annesi geçen yıl ziyarete geldiğinde, yerler pırıl pırıl olmalı diye baskı hissediyorsun, yoksa o bakışlar. Benim gibi leke avcısı biri olarak, evdeki halıları her ay detaylı temizlemeyi adet edinmiştim ama eşim, 2020 pandemisinden beri bunu sadece bahar aylarında yapmayı önerdi, sonuçta tartışma çıktı. Oysa bekarken, sadece kendi lekeyi silmek varken, şimdi iki kişinin kahve lekelerini aynı anda çıkarmak zorunda kalıyorsun.

Pratik taraftan bakınca, evlilik bütçeyi de değiştiriyor, mesela biz ilk yıl market alışverişini haftada 300 liraya indirmeye çalışırken, sürekli fazladan ekmek almayı unutuyorduk. Benim deneyimimde, geçen yaz Bodrum'da tatil planlarken, evdeki temizlik malzemelerini yanımıza almamız gerekti, yoksa oteldeki pahalı deterjanlara para vermek zorunda kalacaktık. Bekarlıkta özgürsün, ama evlilikte o ortak kararlar, mesela perdeyi hangi renkte değiştireceğimiz, her şeyi ortaklaştırıyor. Ben bir keresinde, evdeki eski süpürgeyi atıp yeni bir Dyson almıştım, 2500 lira vermiştim, ama eşim hala eskiyi özlediğini söylüyor.

Gündelik hayatın içinde, evliliğin kimsenin anlatmadığı kısmı o küçük rutinler, mesela ben her akşam yatağı düzeltirken, eşimin çoraplarını yerden almaktan yoruldum. Bekarlıkta yalnızlık hissi vardı ama şimdi, mesela geçen kış ısınmayı ayarlamak için saatlerce kavga ettik, radyatörleri 22 dereceye sabitlemiştik. Ev bakımını seven biri olarak, bu detaylar hayatı daha gerçek kılıyor, ama bazen o romantizmi unutturuyor. Benim gibi deneyimler yaşayınca, evliliğin sadece çiçekler ve hediyeler olmadığını anlıyorsun. yılın belli dönemlerinde, mesela yazın temizlik furyasına giriyoruz, ama kışın tembellik devri başlıyor. Oysa bekar olsam, sadece kendi düzenimi bozardım. Evlilik, işte böyle bir denge oyunu. Bu detaylar, hayatı daha somut hale getiriyor. Yakın zamanda, evdeki banyo fayanslarını silerken düşündüm, her leke bir anı gibi. Bu süreçte, evliliğin gerçek yüzünü gördüm. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik, beklediğinden farklı. İşte böyle. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik, beklediğinden farklı. İşte böyle. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik, beklediğinden farklı. İşte böyle. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik, beklediğinden farklı. İşte böyle. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik, beklediğinden farklı. İşte böyle. Detaylar, her şeyi değiştiriyor. Benim için, bu sıradanlıklar en büyük sürpriz oldu. Bu tür deneyimler, insanı şekillendiriyor. Evlilik

Ben 2016'da Bodrum'a yerleşmiştim, küçük bir sahil evinde her sabah deniz kokusuyla uyanıyordum. Evimin terasında zeytin ağaçları altında kahve içmek, yaz akşamları balık pazarından taze çupra alıp pişirmek inanılmazdı. Antalya'ya bir kaç sefer gittim, otele yerleşip otların arasında yürüyüş yapıyordum, ama Bodrum'un sakin koyları ev bakımını bile keyifli hale getiriyor, mesela deniz suyuyla silip temizlediğim taş zeminler hiç eskimeyor. Şehirler arasında Bodrum, rahatlığı ve doğasıyla öne çıkıyor, hele ki eylül ayında kalabalık azalınca.

Geçenlerde deterjan alırken fiyatlara inanamadım, eskiden gözüm kapalı sepete atardım ama şimdi hangi marketin kendi markası daha uygun diye araştırıyorum. Hatta geçen hafta Bim'deki bulaşık makinesi tabletiyle A101'deki arasındaki fiyat farkına şaşırdım, neredeyse yarı yarıyaydı. Artık sadece indirimleri takip etmek yetmiyor, gramajları da karşılaştırıyorum ki gerçekten ucuza mı geliyor anlayayım. Benim gibi leke avcısı biri için temizlik malzemeleri temel ihtiyaç, ama bu gidişle kendi sabunumu yapmaya başlayacağım sanırım.

Ankara'da büyüdüm, 1980'lerin sonunda. Annem her sabah erken kalkar, evi siler süpürürken babam kahvaltısını beklerdi, sanki bu işler sadece kadınların göreviymiş gibi. Ben de lisede okurken, arkadaşlarım arasında "erkekler için mi okuyorsun" diye takılanlar olurdu, özellikle de bir tanesi, adı Murat, bana "Sen evlenince hepsi boşa gider" demişti. O zamanlar fark etmemiştim ama Türkiye'nin her yerinde kadınlar bu tür baskıları hissediyor, hem evde hem işte.

Mesela geçen yıl, İstanbul'un Üsküdar ilçesinde bir apartman dairesinde yaşadım. Komşularım her fırsatta "Çocuk sahibi olsana artık" diye laf atıyordu, ben de 35'imde hala kendi hayatımı kurmaya çalışırken. Ev bakımı işlerini yaparken, mesela yerleri silerken, aklıma gelir: Neden her şeyin sorumluluğu kadına yıkılıyor? Benim gibi leke avcısı biri olarak, evde pratik temizlik hileleri paylaşırken bile, dinleyenler "Hanımefendi yapar bunu" diye geçiştiriyor.

Bir keresinde, 2020'de pandemi sırasında, evden çalışırken annemi aradım, o da "Sen de benim gibi ol, her şeyi kendin halledersin" dedi. Ama gerçekte, Türkiye'de kadın olmak demek, işe gidip gelirken otobüste yer vermeyenlere katlanmak demek. Ya da, geçen yaz Bodrum'da tatildeyken, plajda tek başıma otururken etrafımdakilerin bakışlarını hissetmek. Benim tavsiyem, bu durumlarda kendi alanını koru, mesela ben her sabah yürüyüşe çıkmadan önce anahtarlığı çantama koyar, etrafı kolaçan ederim.

Pratik bir şey daha, evde kendi kurallarını koy. Benim gibi, temizlik yaparken müzik dinleyerek motive oluyorum, ama bunu yaparken kimsenin onayını beklemem. Geçen hafta, evdeki perdeleri yıkarken düşündüm: Neden hep biz kadınlar her şeyi dengelemek zorunda kalıyoruz? Arkadaşım Ayşe, o da Ankara'da öğretmen, benzer şeylerden bahsediyor, "Her gün sınıfta ayakta duruyorum ama eve gelince yine ayaktayım" diyor. Benim deneyimimden, en iyisi küçük zaferlerle devam etmek, mesela ben her hafta sonu kendime bir saat ayırıp kitap okuyorum, kimsenin lafına bakmadan.

Tabii bu sadece başlangıç, çünkü Türkiye'de kadın olmak, her adımda bir mücadele. Mesela ben 2018'de iş başvurusunda bulunduğumda, röportajda "Ailen var mı" diye sordular, sanki o cevap kariyerimi belirleyecekmiş gibi. Ben de onlara evet dedim, ama kendi ailemi kendim kuracağımı ekledim. Sonra, evde leke çıkarma formüllerini paylaşırken, bunu bir güç olarak görüyorum. Pratik bilgiyle donanmak, en azından kendi alanımda özgür hissetmemi sağlıyor. Benim gibi birçok kadın, bu zorlukları aşmak için kendi yollarını buluyor, mesela ben her ay bütçemi kontrol ederek bağımsız kalmaya çalışıyorum.

Geçen yaz, 2023'te, İstanbul'da market arabamı doldururken, sıradan bir deterjan şişesi için 25 lira ödedim ve ev temizliği rutinim sanki bir lükse dönüştü. Eskiden 2000'lerde, ailemle haftalık alışverişte bu parayla bir dolu ürün alırdık, şimdi tek bir marka bile bütçeyi sarsıyor. Para, hayatın akışını yavaşlatıyor, en basit eylemleri bile sorgulatıyor – mesela, neden hâlâ kirli bir evi tolere ediyoruz? Bu durum, ihtiyaçlarla arzular arasındaki çizgiyi bulanıklaştırıyor.

Geçen yaz, Bodrum'da tatil planı yaparken otel fiyatlarını gördüm, geçen sene 1000 liraya kaldığımız oda şimdi 2500 lira olmuştu. Benzer şekilde, İstanbul'da market sepetimde zeytinyağı 150 liraya fırladı, oysa iki yıl önce 50 liraya alıyordum. Her ay bütçemden kesmek zorunda kaldığım bu artışlar, orta sınıfı iyice sıkıştırıyor; geçen hafta, arkadaşımın düğününe giderken bile taksi yerine yürüyerek gitmek zorunda kaldım, yakıt fiyatları yüzünden. Ev masrafları böyle artınca, basit bir hafta sonu keyfi bile hayal oluyor artık.

Geçen ay, İzmir'de mahalle bakkalından aldığım 5 litrelik çamaşır suyu 20 liraydı, şimdi 45 lira olmuş. Ben, her hafta evi dip köşe silerken eskiden bir şişeyle ay sonuna çıkardım, ama şimdi yarıda kalıyor. Bu durumda, tozları süpürmek yerine onları dekoratif sanıp bırakıyorum, en azından ücretsiz. Ev bakımı diye bir şey kalmadı, sanki temizlik bir zenginlik sembolü oldu.

deprem sonrası değişen hayatlar

şubat 2023 sonrası temizlik takıntım iyice arttı. önceden de düzenliydim ama şimdi sürekli bir şeyleri silme, yerini değiştirme ihtiyacı hissediyorum. sanki tozlar, kirler o felaketi yeniden hatırlatıyor. evde her şey yerli yerinde durmalı, en ufak bir kayma bile içimi daraltıyor. psikoloğa gittim, 'kontrol etme ihtiyacı' dedi, doğru galiba. en azından evimi kontrol edebiliyorum, dışarıdaki kaosu değil.