kursude_uyuyan_hoca

Meslek lisesinin esas sorunu saygınlık değil, iş piyasasının ona karşı ilgisizliğidir. Ben 2005'te makinacılık bölümüne başladığımda okul gerçekten işe yaramış bir yer gibiydi. Atölyede tornada parça çıkarıyorduk, elektrik panellerini takıyorduk, usta gibi davranıyorduk. Ama staj döneminde çoğu fabrika "üniversite öğrencilerine de ihtiyacımız var" diyerek başvurumuzu çevirdi. Sınıf arkadaşlarımın neredeyse hepsi mezuniyetten iki yıl sonra başka işlerde çalışıyordu. Bir arkadaş garsonluk yaptı, diğeri halkbank gişesinde oturdu. Benim elektrikçilik yaptığım sene asgari ücretten biraz fazla kazandım ama sosyal güvenliğim olmadı. Meslek lisesi sadece eğitim meselesi değil, ona iş bulup saygı gösterecek bir ekonomi meselesidir.

Spor yapmaya başlayınca vücutta değişenler aslında fizyolojik bir riot'tır. İlk iki haftada kas liflerinin mikrotearları oluşuyor, bu yüzden merdivenlere karşı korku gelişir. Ben Kasım 2023'te yüzme başladığımda, üçüncü gün havuzdan çıkıp tuvalette otururken bacaklarımın kendi ağırlığını taşıyamadığını gördüm. Ayakta durmak değil, oturmuş kalmak sorundu. İki hafta sonra bu ağrı yerini garip bir arzu alıyor: vücudun haraç vermiş olmasından gelen rahatlık.

Paralelinde metabolizman hızlanmaya başlıyor. Dördüncü haftada fark ettim ki akşam saat 9'da aç karnıyla uyku tutmuyor. Daha önceki hayatımda hiç böyle olmamıştı. Yemek iştahı sadece artmıyor, seçici de hale geliyor. Junk food yerine protein ve karbohidrat arıyor vücudun. Kendi başına bir zeka gelişiyor sanki.

Uyku kalitesi radikal değişir. Spor yapmadan önceki ben saat 11'de yatıp saat 3'te uyanıyor, iki saat daha yatağın içinde çırpınıyordum. Spor başladıktan beş hafta sonra, gece 10'da yatıp saat 6'da doğal uyanış başladı. Saati kurmam gerekmedi, vücudun kendi saati kuruldu. Sabah 6'da açılıp 6'da kapanıyor.

Belki en tuhaf olanı, zihinsel değişiklik. Hafta ortası işte sıkıldığımda, havuza gitme fikri sakinleştiriyor. Stres hormonları azalıyor. Kafada berrak bir alan açılıyor. Bu alanı daha önceki depresyon dönemlerimde hiç yaşamamıştım.

Benim için tatilde en çok pişman olduğum şey, “her şeyden tadayım” diyerek yediğim gereksiz yemekler. 2022 yazında İzmir’in Selçuk ilçesinde, iki günlüğüne kaçamak yapayım dedim. Sabah açık büfede peynirlerin ismini bile sormadan tabağı tepele doldurdum; öğlen Efes’in sıcağında döner sandviç, akşam da Şirince’de şarap-peynir tabağı. Arada bir dondurma, bir de gözleme var. Üstüne yokuş aşağı inerken midem arıza verdi. Bütün gün mide yanmasıyla dolaşınca, “niye her gördüğümü denemeye çalışıyorsam” diye içimden söylendim.

Bir sonraki yıl, 2023’te, bu sefer Ayvalık’a gittim. “Bu kez kontrollü yiyeyim” diyerek başlamıştım ama sahilde ayaküstü satılan midyeler, Cunda’da zeytinyağlılar, üzerine bir de lokma tatlısı… Yine aynı döngü. Tatilin yarısını ağırlaşmış şekilde, gölgede oturup “şu an Midilli’ye yüzsem giderken batarım” diye kendime sarkastik motivasyon cümleleri kurarken buldum. Geriye dönüp bakınca, tatilin asıl çilesi hangi müze, hangi plajdan çok, sayısını bilmediğim atıştırmalıklar olmuş.

Bir kere de Almanya’da başıma geldi. 2019’da Münih’te Oktoberfest’te, “herkes pretzel yiyor, ben niye yemeyeyim” diye başladım. Yanına sosis, sonra bir litre bira. Akşamında, hostelde odamı bulacak halim kalmadı. Hep aynı tuzak: Aç gözlükle alınan kaloriler, tatil anısı diye mideme yazıldı. Hesabı da eve dönünce, tartıda ödüyorum. Tatilde pişmanlık, benim için yemek kuyruğunda başlıyor, eve dönünce bile bitmiyor.

Meslek lisesi mezunuyum, 2012’de İstanbul’da elektrik-elektronik bölümünde okudum. Dışarıdan bakınca “garanti meslek”, ama içeride işler öyle yürümüyor. Okulda laboratuvar cihazlarının çoğu ya eskiydi ya da hiç çalışmıyordu. Öğretmenler “pratik önemli” diyor, ardından fotokopiden test dağıtıyordu. Sene sonunda staj yeri bulmak için 15 farklı fabrikaya CV bıraktım, çoğundan ses çıkmadı. Alanında iş bulan arkadaşım üç yıl sonra hâlâ asgari ücrete yakın maaş alıyor, sosyal haklar yok. Mezunların çoğu ya bölüm dışı işlerde ya da işsiz.

2007’de ilk kez evden çalışmayı denedim, masaüstü bilgisayar, windows xp, adsl’in en yavaş hali. öğle arası diye salona geçince annem işin bitti sandı, tabak uzatmaya başladı. kişisel alan kavramı evde yok, herkesin gözünde hâlâ boş gezenin boş kalfasısın. ofiste çalan zili kaçırıyordum, evde zile koşmak da bana kaldı. nostalji diye anlatanlara bakıp şaşırıyorum, evden çalışmak bende iş ve ev sınırını silip götürdü.

Dil dersi sırasında öğretmen "mübarek" kelimesini tahtaya yazıp "eski Türkçe" diye not düştü. Ben elimi kaldırdım, "hocam benim dedem bunu hâlâ kullanıyor" dedim. Sınıf gülüştü. O an fark ettim ki, söz konusu sadece kelimelerin ölmesi değil, onları kullananların da ölmesi demek. Dedem öldüğünde "mübarek" de benimle birlikte gidiyor aslında.

Lise kütüphanesinde 1940'lı bir gazete buldum. "Mühim haberler" başlığı vardı. Şimdi "önemli" diyoruz, ama "mühim" o dönemin insanına daha ağır, daha ciddi geliyor herhalde. "Gayret" kelimesini bir yerde gördüm, "çaba" mı "azim" mi "kararlılık" mı—hiçbiri tam olmuyor. Eski kelimeler gittikçe, onların taşıdığı ton ve ruh da gidiyor. Dede kitaplarından "duhul", "maziyet", "müştemilatı" çıkıyor, ben de o dönemin insanının nasıl düşündüğünü anlayamıyorum artık.

ChatGPT'ye sorulmayacak sorular

İlk defa ChatGPT'yi kullanmaya başladığımda heyecanla "bana bir yatırım stratejisi yaz" diye sordum. Aldığım cevap o kadar genel ve işe yaramaz gibiydi ki, aynı şeyi bir finans kitabının arka kapağında bulabileceğimi anladım. O günden beri öğrendim: bazı sorular yapay zekayla yapılmamış, nokta.

Gerçek zamanlı bilgi gerektiren şeylere hiç girme. "Dolar kuru ne", "bugün borsa nasıl gitti", "bu haber doğru mu" diye sorarsan robot seni şaşırtır. Bilim insanları 2024 Haziran'da bunu açıkça söyledi: ChatGPT'nin eğitim verisi belirli bir tarihte bitiyor, ondan sonrası hava atışı. Benim bile geçen ay bir maden şirketi hakkında sordum, eski ve yanlış veriler döndü. İnternet sürümü var ama o da yanılıyor.

Tıbbi teşhis, yasal danışmanlık, finansal tavsiye gibi ciddiyeti yüksek konulara da yaklaşma. Chatbot sana "belki doktora git" dese bile, bu tavsiye değildir, sorumluluktan kaçış cümlesidir. Bir arkadaş 2023'te ChatGPT'ye bir kontrat hakkında sordu, yanlış yorum aldı, para kaybetti. Şimdi o kontratı avukata göstermesini söylemekle meşgul.

Kişisel, özel konularda da soru sormanın anlamı yok. "Eşimle aram açıldı, ne yapmalıyım" diye sorarsan aldığın cevap herkesin eline geçmiş, klişe bir reçete olacak. Bunlar makinenin yapabileceği şeyler değil, ben düşünmeye çalış.

En iyisi ChatGPT'yi öğrenme, yazı geliştirme, kod yazımı, genel bilgi sorularında kullan. Kalanını insan danışmanlarına, doktorlara, avukatlara bırak. Makine ne işe yaradığını biliyor, sorun bizim sınırları görmemek.

İstanbul'da minibüse bindim, şoför freni öyle bir çekti ki ayakta duran adamın cüzdanı yere düştü. Kimse eğilmedi, cüzdan oraya kaldı. Bu benim toplu taşımada gördüğüm en tipik sahne, herkes kendi dünyasında yaşıyor, birbirini görmüyor. Ankara'da otobüse binerken başka bir şey fark ettim. Şoför, kapıyı kapatmadan önce arkada kalan yaşlı adamı bekledi, beklemedi mi, çağırdı. Aynı hareketi İstanbul'da görmedim hiç. Trafikte de fark var, İstanbul'da şoförler sinirliler, kornaya basıyorlar, Ankara'da daha sakin ilerliyor herkes. Metroyu da kullanıyorum, Kadıköy istasyonunda sabah 8 buçukta binerken insan dalgaları oluşuyor, tıklım tıkla. Akşam 6'da dönerken de boş, hatta otururken boş koltuklar var. Bu saatler arasındaki fark çok radikal. Otobüste koku problemi var, klima yok, pencereler de açılmıyor çoğu zaman. Yazın bu işkence, kışın daha dayanılır. Vapurda ise bana göre en iyi seçenek, havası açık, su var, hızlı. Ama fiyatlar arttı son zamanlarda, bir sefer neredeyse bir kahve fiyatına geldi.

Freelancer olmak Türkiye'de çalışırken döviz kazancı güzel geliyor ama pratikte çok farklı. Wise hesabımı üç ay önce açtım, şu an kapalı durumda çünkü TC kimlik numarasıyla ilgili bir sorun var, destek ekibi iki hafta sonra cevap verecek demiş. Upwork'te aldığım 1200 dolarlık projeyi çekebilmek için Paypal'a başvurdum, reddettiler. Sonra Remitly denedim, gönderim ücretleri yüzde 8. Bankaya direkt transfer yaptırdığımda kur farkından yüzde 5 daha kaybettim. Vergi danışmanı buldum, dedi ki serbest muhasebeci maliyeti ayda 500 lira, yoksa gümrük müdürlüğü kapını çalabilir. Almanya'da çalışırken bu kadar kompleks değildi, orada Wise açtım, ödeme geldi, rahat çalıştım. Burada her para transferi bir strateji haline geliyor.

Bayram ziyaretlerinin değişen anlamı

Bayram sabahı 2012'de saat altıda evden çıkıyordum, Adana'da yaşayan teyzemin evine gitmek için. Şimdi saat sekizde bir WhatsApp mesajı yazıyorum, "Bayramınız mübarek olsun" diye. Arası 12 yıl değil, başka bir zaman dilimi. O zamanlar ziyaret etmek bir sorumluluk değildi, otomatik bir hareket gibiydi. Tren kalkacak, ben orada olacağım, bu bitmişti. Şimdi ise her şey müzakereye açık. Hangi gün uygun, kaçta yola çıkabilirim, benzin parası kaç lira olur, anneme söyledim mi, arkadaşımla da planım var mı. Ziyaret bir eylem olmaktan çıktı, bir proje yönetimi sorunu haline geldi. 2019'da amcam Zoom'dan selamladı, kameraya doğru oturmuştu, arkasında duvarın boş kısmı görünüyordu. O an anladım ki fiziksel yakınlık değil, huzursuzluk bitmiş. Kimse birini überaştırmıyor, kimse kapıda beklemiyordu.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak diye bir şey var mı gerçekten? Ben geçen yıl denemişim. Telefonumun home screen'ine sadece harita ve hesap makinesi bıraktım, Instagram'ı sildim. İlk üç gün o kadar rahatsızdım ki, boş kalan ekran alanını bakıyor gibi yaptım. Dördüncü gün birden fark ettim, sabahları ilk işim kahve yapmak olmuş, Instagram açmak değil. Beyin çok garip bir şey, algıyı değiştirince alışkanlık da değişiyor. Ama sakın yanılma, hiçbir yöntem universal değil. Bir arkadaşım telefonunun şarjını %20'de tutmaya başladı, batarya bitme korkusu bağımlılığından daha güçlü motivasyon olmuş ona. Başka biri ise uygulama silmek yerine screen time limitini sıfıra çekti, o da işe yaradı. Demek istediğim, bağımlılığın kaynağını bulman gerek. Benim için sıkıntı scroll idi, ona göre çözdüm.

Yazılım öğrenmeye nereden başlanır sorusunun cevabı aslında "ne yapmak istiyorsun" sorusunun cevabında gizli. Ben 2019'da başladığımda hoca derdi ki "herkes python diye bağırıyor, ama sen neden yazılım öğrenmek istiyorsun" diye sormuyorsun kendine. Benim için cevap vardı: web sitesi yapmak istiyorum. O zaman HTML, CSS, JavaScript'le başladım. Eğer veri analizi ilgini çekiyorsa Python'a git. Oyun geliştirmek istiyorsan C# ve Unity. Gömülü sistem mi? C ve assembly. Başlangıç dili önemli değil, hedef önemli. Hedef olmadan başlarsanız üçüncü haftada sıkılırsınız, YouTube'da "yazılım öğrenmek neden bu kadar zor" diye aramaya başlarsınız. Başlamadan önce bir proje belirleyin. Basit olsun, ama sizin için anlam taşısın. Sonra o projeyi yapabilecek dili seçin. Kitap ve video ikinci adım. İlk adım soruyu doğru sormak.

Geçen pazartesi sabahı internetin kesildi, modem patlamış. Saatlerce tamir bekledim. İlk yarım saatte telefonu 47 defa açıp kapattım, hiçbir bildirim gelmeyince. Sonra oturdum, kitap açtım. Öğleden sonra fark ettim ki aklım hâlâ Instagram'da, Twitter'da dolaşıyor. Fiziksel olarak çevrimdışıyım ama zihinsel olarak değilim. Akşam yemeğinde aile konuşuyor, ben de orada ama aralar dolmaya çalışıyorum, konuşma boşluğu fark ediyorum. Internetsiz bir gün, bize internete ne kadar bağlı olduğumuzu göstermekten ziyade, bağlılığımızın beyinde ne kadar derin yerleştiğini gösteriyor. Telefon sinyal görmüyor diye beyin hâlâ haberleri kontrol etmeye çalışıyor.

Akıllı saat kullanmaya başladığımda ilk iki hafta nabzımı her saatte kontrol ettim. Adım sayısı, kalp atışı, uyku kalitesi—hepsi ekranda. Üçüncü haftada fark ettim ki bu veriler beni endişelendirir hale getirmişti. Gece saat 3'te uyandığımda saatin uyku skorumun düştüğünü görmek, aslında hiç uyku sorunum olmadığı halde uyku sorunum olduğunu sanmama neden oldu. Sonra saati bilekimde taşımayı bıraktım, sadece antrenman yaparken takıyorum. Veriye takıntılı olmak kadar zararlı. Akıllı saat iyi bir araç ama insanlar çoğu zaman verileri kendi kendilerini kaygılandırmak için kullanıyor. Fiziksel aktivite takibi ve spor performansı için faydalı. Sağlık endişesi olunca başka desen.

Geçen sene akıllı ev sistemine 3500 lira verdim. Alexa, akıllı ampul, termostat, hepsi birlikte. İlk haftada "Alexa, ışığı aç" diye bağırdığım için komşu kapıyı çalıp sesim niye yüksek diye sordu. Şimdi telefonda bir uygulamada 7 adım atıp lambayı açıyorum. Analog düğme basmanın tek adım olduğunu fark edene kadar 2 ay geçti. Termostat ise hava durumunu bildiği için kışın evi 14 dereceye düşürüyor, ben de şort giymiyorum artık sadece battaniyeyle yaşıyorum. Akıllı cihazlar genelde çalışmayı bırakıyor eve bir misafir gelince. Telefon şarjı biterse sistem çöküyor. Elektrik faturası yüzde 40 arttı, tasarruf etmek için aldığım şey bana zarar verdi. Basit anahtarlar hiç arızalanmaz, yazılım güncellemesi talep etmez, casus yazılımla telefonu izlemez.

Şifre hatırlamak en büyük modern sorun

İnsan hafızası şifreler için değişmedi ama şifreler insan için değişti. Geçen hafta hesaplarımı saydım: 47 tane. Gmail, Twitter, LinkedIn, bankacılık uygulaması, kütüphane, üniversite sistemi, spor salonunun eski üyelik sayfası, 2015'te açtığım e-ticaret hesabı. Hepsi başka başka kural istiyor. En az 8 karakter, büyük harf, küçük harf, sayı, sembol. Bazıları "!" yasak, bazıları "!" zorunlu. Bu bir sorun değil, bir insan hakkı ihlalidir.

Yazı tahtasına not almayı yasaklayan bilgisayar güvenliği, kendini alaşağı ediyor. Çünkü ben bir not aldığımda en az 47 şifreyi hatırlamaya çalışmak yerine 1 tanesini hatırlamaya çalışıyorum. Yazı tahtasındaki not ben için kaynağı, internet için değil. Ama bu argümanı söylemek hoş karşılanmıyor.

Kimlik doğrulama uygulamaları var elbette. Google Authenticator, Microsoft Authenticator, biometrik giriş. Ama bunlar da çöp. Telefonu unuttum, uygulamayı sildim, backup kodlarını bulamadım. Şimdi bir hesaba girebilmek için müşteri temsilcisine kimliğimi ispat etmek zorundayım. Oysa şifreyi hatırlasaydım 20 saniyede girerdim.

Sorun şu: sistem beni şifreyi unutmaktan korumak istiyor ama beni unutmaya zorluyor. Beynimin kapasitesini aşıyor. Hafızamı kullanan 47 tane farklı sisteme güvenmek yerine, parolayı not ettiğim defterin güvenliğine güvenmeyi tercih ediyorum. Defter en az 47 farklı kuralı değiştirmiyor.

E-Kitap mı basılı kitap mı sorusu aslında yanlış sorudur. Ben 2019'da bir e-okuyucu aldım, üç yıl kullandım, sonra satıp geri basılı kitaplara döndüm. Bunun nedeni teknolojik yetersizlik değildi, düz işlevsellik meselesi idi.

E-kitaplar sayfayı çevirmek için ekrana basıyor, gözümün yorulması hızlandı. Ama asıl sorun başka yerdeydi: beş dakika sonra hangi sayfada olduğumu unutuyordum. Basılı kitapta sayfanın kalınlığını, metnin konumunu bedeninle hatırlıyorsun. E-okuyucuda yüzde kaçlık ilerleme çubuğu gördüğüm zaman zihinsel bir yer işareti yok.

Ayrıca dijital ortamda okurken arka planda biriyle sohbet etmek, başka sekmeyi açmak çok kolay. Basılı kitapla bunları yapamazsın, o yüzden daha konsantre okuyorsun. Bir sayfayı bitirmiş olmanın tatmini de farklı.

İlginç olan şu: kitap endüstrisi e-kitap devriminin geleceğini söylüyordu ama okurlar başka şey istiyordu. 2023 verileri gösteriyor ki basılı kitap satışları tekrar arttı. Demek ki sadece taşınabilirlik değil, okuma deneyiminin tamamı önemli.

Türknet'i 2020 sonbaharında Kadıköy'deki ofiste kullanmaya başladım, 30 mbps paketine imza attım. İlk iki hafta söylenen hızı görmüştüm ama kasım ortasından itibaren öğleden sonra 5'e 8 mbps arasında düşüyordu. Teknik destek aradığımda cevap hep aynıydı: "Ağ yoğun, normal bir durumdur." Üç ay dayanıp Superonline'a geçtim, aynı fiyata 60 mbps aldım. Geçen iki yıl içinde hiç destek hattını aramadım, sabah 7 ile gece 11 arasında hız neredeyse hiç düşmedi. Kurulum sırasında teknisyen gelip eski kablolama yerine yenisini çekti, Türknet'te ise telefonla "modem yeniden başlatın" diye söyleşti bitirdi. Bölgeye göre değişebilir ama en azından ben bunu yaşadım.

Otuz bin lira bugün bir telefon için harcadığında aslında neyi satın aldığını sorgulamak gerekiyor. Teknolojinin gelişim hızı ile paranın değer kaybı arasındaki o garip denge noktasında duruyorsun. Ben bu fiyat bandında birkaç kez dolaştım, her seferinde farklı bir cevap buldum.

Geçen yıl Kasım ayında Xiaomi 13T'yi 29.500 liraya aldığımda, kamera test etmek için hemen Galata Kulesi'nin altına gittim. Gündüz ışığında portre modunu açtığımda, dört yıl önceki iPhone 13'ten çok daha temiz renk geçişi gördüm. O telefon şu anda masada duruyor, bataryası hala 1,5 güne yetiyorsa da, hızlı şarj kısmı beni çok etkiledi—sıfırdan yüze 40 dakika. Bir arkadaş Samsung Galaxy A55'i takip ediyordu, aynı fiyat bandında, ama plastik gövdeye otuz bin vermek hoşuma gitmedi. Telefon nihayet bir alet, dokunduğunda ucuz hissettiğinde, paranın manası kalıyor.

Apple tarafını söylemek gerekirse, bu bütçeyle yeni bir iPhone alamıyorsun. İkinci el iPhone 12 Pro Max belki 30 bine yaklaşır, 128 gigabayt ile. Ama oradan itibaren, kullanıcı deneyimi başlıyor değişmeye. Şarj kablosu kutuda yok, ekran onarımı para cezası gibi geliyor. Google Pixel'i görenler var, ama Türkiye'de yetkili serviste bulunması bulmacaya dönüyor.

Otuz bin liranın gerçek anlamı bu: Xiaomi ekosisteminde rahat, Samsung'da ödün verme, Apple'da ikinci el ve sınırlandırma. Benim açımdan Xiaomi 13T, gece fotoğrafçılığında göz kamaştırıcı sonuçlar veriyor. Ekran 120 hertz olunca, başka telefonlar donuk gelmeye başlıyor. Pil ömrü iki gün vaat etmiyor ama, normal kullanımda 1,5 gün veriyorsa, bana yeterli. Fiyat performans denklemi bu bütçede hala buraya işaret ediyor. Tabii, bir sene sonra bu yazı başka bir telefonu işaret edecek.

Yazılım öğrenmeye nereden başlanır

Ben 2019'da Java ile başladım, iki ay sonra bıraktım. Sebep: bir şey yapmak istememişim. Sadece "yazılımcı olmak cool" diye girmiştim. Sonra 2021'de makine öğrenmesi merak ettim, veri analizi ile uğraşan bir arkadaş vardı, onun çalışmasını izledim. O zaman Python'a döndüm, bu sefer farklıydı. Bir amacım vardı: verilerden anlam çıkarmak.

Şu an da onu söylerim: hangi dili öğrendiğin değil, neyi yapmak istediğin önemli. Web sitesi yapmak istiyorsan JavaScript'e git. Veri analizi mi? Python. Oyun mu? C# veya C++. Ama en başta "ben programcı olacağım" demekle başlama, o boş kalır.

İlk adım bir proje bul. Küçük olabilir. Benim bir arkadaş hesap defterini kodlamak istedi, Excel'den sıkılmıştı. O proje sayesinde SQL öğrendi. Başında "ben veritabanı öğreneceğim" demese, hiç başlamazdı. Proje seni çeker, dili değil.

Nokia 3310'u 2005'te aldığımda telefonun arka kapağını çıkardım, bataryasını kontrol ettim, sonra iki yıl boyunca hiç açmadım. Şarj her dört günde bir yapıyordum, tuşlar öyle bir tıklamıyordu ki mesaj yazarken parmağım yorulurdu. Ekranı kırdığımda, yani gerçekten çatladığında, ışık sızıntısı vardı ama çalışmaya devam etti. Bir arkadaşımın aynı model telefonu kaç kere düşürdü, suya batırdı, bir keresinde çantaya çimento tozu karıştı. Cihaz sakin sakin titriyordu, sesini açıyor kapatıyordu ama konuşma bölümü hep temiz kaldı.

Şimdiki telefonlar cam ve alüminyum. Zarif, evet, ama ilk düşüşte ekran kırılıyor. Yazılım güncellemelerinden sonra pil bitmiş gibi oluyor. Bataryayı değiştirteceksin, servisçi "bu model artık çok eski" diyor, sonra yeni telefon almaya başlarsın. O zamanlar eski demek beş yıl demekti. Şimdi iki yıl geçti mi zaten "neden hala bunu taşıyorsun" diye soruyorlar. Eski telefonlar dayanıklı değildi çünkü güzel yapılmışlardı. Şimdikiler güzel görünüyor çünkü dayanıksız olması planlanmış.

Yabancı dizi yapımcıları Türkiye'ye gelince haritayı açmayı unutmuş olmalılar. Netflix'teki bir Amerikan yapımında Ankara'da geçen sahnede arka fonda Boğaz manzarası vardı. Coğrafya yanlışı değil, bu. Senaristin hiç Türkiye'ye bakmadığının kanıtı. Daha komik olan tarafı Türk iş insanının her zaman iki uçta gösterilmesi: ya milyarder ya da mafya reisi. Ortada normal bir muhasebeci yok, fotoğrafçı yok, öğretmen yok. Geçen yıl bir HBO dizisinde izledim, Türk karakteri çıkınca hemen oryantal müzik başladı. Darbuka, zurna, sanki Osmanlı sarayında konuşuyor gibiydi. Senaristin aklında 2024 değil 1824 var anlaşılan. Bunu gördükçe aynı Batılı yapımcıların Japonya'ya gitmediğini, Hindistan'ı da stereotip olarak çektiğini fark ediyorum. Sadece bize özgü değil bu durum ama yine de garip hissettiriyor. Çünkü gerçek Türkiye'yi göstermeye çalışmıyor, sadece daha egzotik hale getirmek için modifiye ediyor.

iPhone mu Android mi tartışması

Ben 2015'te Samsung Galaxy S6 aldığımda dört arkadaşımın üçü "niye Apple almadın" diye sordu. Aradan dokuz yıl geçti, hala aynı soruyu soruyorlar. Cevap hep aynı: telefon değiştirdiğim zaman hangisi işime yarayorsa onu alırım.

iPhone seçenler genelde ekosistem sunucusuna kilitli olmaktan hoşlanıyor. AirDrop, iCloud, Apple Watch entegrasyonu. Bir kere girdin mi çıkması zor. Android tarafında ise özgürlük var ama sorumluluk da. Hangi telefonu alacağını, hangi uygulamaları yükleyeceğini, güvenlik güncellemelerini ne zaman alacağını sen karar veriyorsun.

Gerçek mesele bu değil. Mesele şu: hangi telefonla daha fazla zaman geçiriyorsun, hangisinde daha az hata yapıyor, bataryası seni cepte bırakıyor mu bırakmıyor mu. Benim için 2023'te Xiaomi 13 Pro, senin için iPhone 15 Pro olabilir. İkisi de telefondu.

Yapay zekayı ilk defa 2017'de laboratuvarda veri analizine soktuk, R programı takır takır kod üretmeye başladı. Biz lisans döneminde haftalarca uğraşıp hata bulamazdık, bu yazılım iki dakikada istatistiği hazırladı. Şimdi aynı sistemi, yemek siparişinde, yol tarifinde ya da makale özetinde kullanıyorum. Eskiden bir makaleyi oturup üç saat okurdum, şimdi GPT'ye özetletince on dakikada bitiyor. Teknoloji gözümün önünde işsizleştiriyor, ama zaman kazancını inkâr edemiyorum. Kendi öğrencilerime bile ödev verirken artık Google araması değil, “ChatGPT kullandıysan belirt” demek zorunda kaldım.

Netflix yorgunluğu aslında seçim probleminden ziyade içerik tekrarının bıkkınlığıdır. Ben Ocak ayında premium aboneliğe geçtim, ilk iki hafta gerçekten heyecan yaşadım. Sonra Şubat'ta başladı: açıyorum, ana sayfada ya Güney Kore romantik dizisi ya da beş farklı platform tarafından aynı formülle yapılmış suç draması. Geçen ay dört dizi başladım, hiçbirini bitiremedim. Biri altı dakika, diğeri ikinci bölümde kapattım.

Mevcut entry'lerde de belirtildiği gibi, sorun seçeneklerin çokluğu değil. Seçeneklerin birbiriyle aynı olması. Netflix'in algoritması sana beğendiklerinin klonlarını gösteriyor. Bir dizi bitirdikten sonra "benzer içerikler" bölümü açılıyor, orada da tamamen aynı şeyler duruyor. Seçim bunalımı değil, seçimin illüzyonu bu.

Üstelik ücret kesiyor ama saat kesmiyor. Saat 19.30'da "ne izlesem" endişesi başlıyor. Kütüphane öylesine büyük ki seçmek imkânsız hale geliyor. Sonunda telefonu açıp YouTube'da 15 dakikalık video izliyorum. Bu da yorgunluğun gerçek sebebi: Netflix artık eğlence değil, kararlaştırma işiymiş gibi hissettiriyor.