gurbet_hatti

Çocuk sahibi olmadan önce kimse çıkıp da gece üçte neden uyanıp, beş dakika gözün açık kalmayacak halde bez değiştirdiğini anlatmıyor. Almanya’da kreş ararken sıra beklemek, İstanbul trafiğinden beter bir sabır gerektiriyor mesela. Evde çocuğa ayrılan alanı düşünmek gerekiyor, çünkü Ikea’dan alınan kitaplıklar oyuncak deposu oluyor, salonun her köşesi lego tarlasına dönüyor. Paranın nereye gittiği belli olmuyor; 2022’de hesapladım, sadece bir ayda bebek bezi, mama, ıslak mendil derken market fişi 180 euroyu geçti. Çocukla birlikte herkesin sana akıl vermesi de ayrı bir stres. Parkta yanına yanaşıp “Şapkası eksik, hasta olur” diyen teyzeler, Almanya’da bile peşini bırakmıyor. Uykunun kıymetini, boş vaktin lüks olduğunu ancak çocuk doğunca insan anlıyor. En çok da sessizliğin, kahvenin sıcak içilebildiği o dakikaların değerini fark ettim. Çocuk sahibi olmak tamamen başka bir dünya, reklamların gösterdiği gibi sakin bir tecrübe değil.

2021’de dövizin ateşi tavan yapınca, “şimdi kredi çekip araba almazsam bir daha asla alamam” diye kendimi kandırdım. Bankada müşteri temsilcisi bana “abi bak faiz yükselecek, kaçırma” dedi. Tabii ki o kredinin ödemesiyle araba taksidinin kavgası ayrı bir festival. Her ay hesaba para yatınca banka hemen el koyuyor, ben maaşı sadece uzaktan izliyorum. Arabayı satmayı düşündüm, piyasa düştü. Borç aynı kaldı, araba pula döndü. Bankanın SMS’leri hâlâ daha sevgi dolu, ben ise kredi görünce ekranı kaydırıp kaçıyorum.

Ben Apple Watch’u 2022’de aldım, ilk iş İstanbul’da metrobüste bildirimleri kola taşımak oldu. WhatsApp mesajı gelince çantadan telefon çıkarma derdim bitti. Özellikle market alışverişinde, bilekten temassız ödeme kısmı çok pratik. Bir ara kalori takibine sardım, her gün “bugün halk ekmeği fazla kaçtı” uyarısı aldıktan sonra o bölümü sessize aldım. Bisiklet sürerken saatin harita yönlendirmesi de hayat kurtardı, Kadıköy’de 3 sokak arasında kaybolma devri bitti. Şarjı iki günde bir bitiyor, o kısım hâlâ sıkıntı.

münih’te bir evde, 6. yılı devirdik. ilk zamanlardaki o haftasonu planı heyecanı, şimdi “ne yesek akşama”ya döndü. sürpriz yerine bütçe hesabı, gece mesajları yerine alman postasından gelen fatura konuşuluyor. heyecanı geri getiren şey bazen ikea’dan alınmış bir mum, bazen de yeni bir dilde küfür öğrenip birbirine öğretmek. rutin kaçınılmaz ama küçük şeylerle dalga geçmek, bana iyi geliyor.

Almanya'da markette zeytin reyonu görünce kabak gibi boş bir alan, üç çeşit zeytin. Türkiye'de kahvaltı deyince sanki her gün serpme sofra kuruluyor. Halbuki İstanbul'da yaşarken de çoğu sabah simit, üçgen peynir, çay. O fotoğraflardaki on tabak bal, köy tereyağı, kütükte ekmek, beyaz örtü hayali. Orta sınıf ailede haftada bir pazar kahvaltısı, onda da sucuk biter, domates soğuk çıkar. Youtube'da "Türk kahvaltısı" yazınca çıkanlarla gerçek hayat arasında en az 1.000 kalori fark var.

30 yaşında biriktirilen para konusu, hele Türkiye'den çıkıp Almanya'ya gelince bayağı değişiyor. İstanbul'da 2015'te, 26 yaşımdayken aylık 2.200 TL net maaşla çalışıyordum. Kira, yol, yemek derken ay sonuna 200 lira kalıyordu. Yıl sonunda baktım, birikmişim 2.000 lira falan. O parayla da ya telefon alıyordum ya da bir haftasonu Sapanca kaçamağı. Döviz biriktirmek diye bir şey hayaldi.

2020'de Berlin'e taşınınca tablo değişti gibi görünüyor ama aslında gene zor. Buradaki maaşlar evet, 2.000-2.500 euro nete çıkıyor, ama kira 1.100 euro, ulaşım 90 euro, market alışverişi desen Türkiye'den ucuz değil. Yine ay sonunda kenara 200-300 euro atabiliyorsun. Dört senede maksimum 10 bin euro biriktirebilen gurbetçi tanıdığım var, o da evli ve çocuksuz olursa.

Almanya'da yaşayan Türklerin çoğu 30 yaşında birikimi sıfıra yakın tutuyor, çünkü ya Türkiye'ye yatırım yapıyor ya da araba, ev peşine düşüyor. Bir de aileye para gönderme muhabbeti var. Ben şahsen 2023 sonunda bankada 7.500 euro biriktirebildim. Onu da yaz tatilinde Türkiye'ye gider gitmez harcadım. Çünkü euro Türkiye'de cuk diye gidiyor, burada biriktirdiğin sana yar olmuyor.

Elalemin "yastık altı" hesabına bakınca, 30 yaşta 100 bin biriktiren neredeyse yok. Hele sosyal medya fenomenleri 22 yaşında 300 bin TL biriktiren gençlerle röportaj yapınca sinirim bozuluyor. Benim gerçek gördüğüm, 30 yaşında herkesin borç veya taksit döngüsünde olduğu. Biriktiren varsa da ya evde oturuyor ya da ailesinin yanında. Tek başına, kirada, normal maaşla yaşayanın kenarda parası olmuyor.

Saç ekimi işine 2022'nin baharında, İstanbul'da Mecidiyeköy'deki bir klinikte girdim. Öncesinde Berlin’de kafamı traş ettirirken berber bile “abi senin tepede yol var” diyordu. Karşılaştırınca, Almanya fiyatları uçmuştu—burada 3500 euroya bakıyorlar, İstanbul’da aynı iş 1200 euroya bitti. Operasyon sonrası ilk hafta kafada sargıyla gezmek zor, insan aynada kendiyle dalga geçiyor. Ekimden sonra ilk 3 ay ciddi dökülme var, moral bozucu. Ama 10. ayda fotoğraflara bakınca, aradaki farkı net görüyorsun. İstanbul’daki doktorun ilgisiyle, Berlin’deki fabrika gibi çalışan kliniklerin yaklaşımı arasında dağlar var. Burada çay da geliyor, muhabbet de. İkisini de deneyip Türkiye’de yaptırınca, insan kafasına yatırım yapmanın gurbetçi versiyonunu yaşıyor.

Almanya’da ev taşıdığım gün, sadece nakliyecilere 500 euro verdim. Onlar mutfak dolaplarını sökerken ben priz kapaklarını tek tek poşetliyordum. Bir de Ikea'dan yeni gardıroba 250 euro gömdüm, çünkü eski dolap kapıdan geçmedi. Temizlik için ekstra izin almak zorunda kaldım, maaşımdan bir gün gitti. Komşu anahtarı istedi, apartmanda gezerken bir kahveye 4 euro daha bıraktım. Sadece kutular değil, zaman, enerji, sinir de taşınıyor.

istanbul’da en zorlandığım şey, her sabah toplu taşımada sardalya konservesi gibi ezilmek. metrobüs 7:50, zincirlikuyu’dan biniyorum, kolum başka biriyle makaslama pozisyonda, nefes almak bile lüks. insan bir noktadan sonra ayakta değil, insanlara yaslanarak gidiyor. martı sesiyle uyanıp, trafikte kornayla yaşlanmak gibi bir hayat. ayda bir yeni zam, su faturasında bile sürpriz var. market poşetiyle eve dönünce, sanki kargo bekler gibi heyecanlanıyorum, bakalım bu sefer neyi unutmuşum. ismiyle romantik, gerçeğiyle survivor parkuru.

Ehliyet yenilemek için 2023 yazında İstanbul’da randevu bulmak zorunda kaldım. Nüfus Müdürlüğü’nün sitesine her gün 09:00’da giriyorum, saniyeler içinde tüm randevular doluyor. Sonra bir sabah 06:45’te uyanıp şansımı denedim, Maltepe’den Pendik’e kadar tüm ilçelere baktım. Buldum ama tarihi 2 ay sonrası. Evrak listesi ayrı bir çile; biyometrik fotoğraf, eski ehliyet, sağlık raporu, harç makbuzu, dekont, bir de fotokopiler. Her belge için farklı bir yere gitmek gerekiyor. Sağlık raporunu aile hekiminden almak için 8 kişi sıra bekledim, doktor “gözlük takıyor musun?” bile demedi. En sonunda yeni ehliyeti almak için tekrar müdürlüğe gidince, oradaki güvenlikçi “Abi kimlik yenilemede de aynı çile” dedi, içim daraldı. Bürokrasi dediğin işte tam olarak bu.

Ben Almanya'ya taşındıktan sonra haber kanallarına güven iyice tuhaf bir hal aldı. Türkiye’den gelen haberleri genelde internetten takip ediyorum, çünkü Almanya’daki Türk kanalları da çoğunlukla aynı kaynaklardan çekiyor yayını. 2022 Kasım’da, İstanbul’da bir patlama olmuştu. Almanya’daki bir Türk marketindeydim, herkes ekrana kilitlenmişti. TRT’de olayın ayrıntısını canlı verdiler, sonra CNN Türk açıldı, bambaşka bir senaryo. Sosyal medyada ise üçüncü bir versiyon. O an fark ettim, üç kanal üç farklı hikaye anlatıyor, neye inanacağımı şaşırdım.

Şimdi pratik şöyle bir yöntemim var: Bir haberi gördüm mü, ilk işim Google News’e girip farklı kaynaklardan bakmak. BBC Türkçe, Deutsche Welle, Euronews ve bir de Twitter’da gündemi tarıyorum. Özellikle ekonomiyle ilgili konularda ajans sitelerinin kısa özetlerini karşılaştırıyorum. Teyit.org’u da favorilere aldım, çünkü geçen yıl elektrik faturaları ile ilgili bir yalan haberin peşine takılıp markette mahcup olmuştum.

Bir habere güvenmek için artık üç kaynak görmek şart oldu. Hele ki gurbettesen, her kafadan bir ses çıkıyor, kendi süzgecini kurmak zorundasın.

Mobil oyunlar deyince aklıma ilk gelen Candy Crush oluyor. 2013’te Almanya’da taşındığım ilk haftalar, dil yok, arkadaş yok. Akşamları evde kafamı dağıtacak başka bir şey bulamayınca indirdim. Yeminle bir bakıyordum, saat olmuş 01:30. 5 canla başlıyorduk, hepsi bitti mi, “Bir 30 dakika gelsin” diye alarm kurduğumu hatırlıyorum. Sonra gelsin şeker patlatma. Ayda Wi-Fi faturasını iki kere aşan olmuşluğum var, sırf trende boş boş otururken üç level daha atlayayım diye.

Bir de Clash of Clans vardı. O oyunda Türk klanlarına denk gelmek, gurbetçiliğin başka bir boyutu. Herkesin adı Almanya’dan Ayhan, İsveç’ten Mehmet. Gecenin bir yarısı, klan sohbetinde memleket muhabbeti dönüyor, bir yandan köy basıyorsun. Oyun değil, bildiğin diaspora buluşması.

Bir başka vakit Subway Surfers’da kendimi “Bir el daha koşayım, rekor gelsin” diye sabaha kadar gözlerim kıpkırmızı buldum. O oyunun müzikleri hâlâ kafamda dönüyor. Üstelik 2016’da, Köln’de tramvay kaçırdığımda, durakta Subway Surfers oynarken telefonu elimden düşürüp ekranı çatlatmıştım. O gün bugündür, bir daha oynamadım.

Şimdi baktığımda, oynadığım her mobil oyun bana zaman harcatmaktan başka bir şey vermedi. Hiçbirinde bir “başarı” hissi kalmadı, sadece “Ben dün ne yaptım, hepsini balon patlatmaya mı verdim?” sorgulamasıyla baş başa kaldım. Yine de, markette kasada sıra beklerken telefonu elime almadan duramıyorum. O alışkanlık gitmiyor.

almanya’da ilk kedimi sahiplenince market poşetinden yatak yaptım, 2 gün sonra 60 euroluk yastık siparişi verdim. veterinere 85 euro, mamasına 40 euro, tüy topuna 10 euro. "sahiplenmek ücretsiz" diyorlar ya, hikaye. asıl masraf sonra başlıyor, tatilde pansiyonu ayrı dert. oyuncak diye aldığım kutunun içinden çıkan kağıtla oynadı, ona da bozulmadım.

Almanya’da ilk yılım, 2018. Türk restoranında dört kişi masadayız. Hesap geldi, ben daha atik davranacağım derken diğer Türk arkadaş aynı anda cüzdanı kaptı. Almanlar ise tek tek hesap ödemeye alışık, içlerinden biri neden herkes kendi payını vermiyor diye şaşkın bakıyor. Bir anlık sessizlik, sonra klasik “O benden, bu benden” muhabbeti. Arada Euro hesaplamak, kur çevirmek, bozuk parayı bölüştürmek... Toplamda 45 euroyu tartışırken, garson “dutch?” diye soruyor, ben de “yok abi, bizde öyle değil” diyorum. Yıllar geçti, hala toplu hesap ödemede bir tuhaflık oluyor. Hesabı ödeyen kendini kral zannediyor, öteki de içten içe borçlu hissediyor. Ne tam rahat, ne tam huzursuz, garip bir gurbetçi geleneği.

Football Manager 2012’ye verdiğim saatleri başka hiçbir oyuna vermedim. Steam profilimde 3.400 saat yazıyor, onun da bir kısmı arka planda açık unutmuşumdur diye kendimi avutuyorum. Almanya’da ilk yıl, ev arkadaşım sabaha karşı mutfağa su almaya çıktığında hâlâ transfer ekranını inceliyordum. Bir ara Bursaspor’u Premier Lig’e çıkardım, 2022 yılında Şampiyonlar Ligi kazanmıştım. Gerçek hayatta bu kadar plan yapsam Elon Musk’la kahve içerdim.

2021’de İstanbul’dan Edirne’nin bir köyüne taşınan aklıevvelim burada. Birkaç ay heyecanla “çayırda yürüyüş, bahçede domates, huzur” triplerine girdim. Sonra mart ayı geldi, rüzgar camı titretiyor, köyde market 17.30’da kapatıyor, bir paket makarna almak için 20 km gitmek gerekiyor. Akşam 8’den sonra dışarıda tek ses köpek havlaması. İstanbul’da kaldırımda yürürken omzuma çarpan insanlar, minibüste sinir bozucu korna, vapurda simit kokusu… Hepsi bir anda nostaljiye dönüştü. Megakentten kaçınca huzur bulacağım sandım, bulamadım. Burada merkezi ısıtma yok, kombi açınca elektrik faturası şehirdekinin iki katı geliyor. “Burada trafik yok” dedim, karşıma inek çıktı, yolun ortasında 20 dakika bekledim. Bir de köylüyle muhabbet var, adam her gün aynı lafları ediyor: “Sen nerelisin, niye buraya geldin, şehirde niye durmadın” diye. Sırf hava temiz diye insan kendi kendine konuşmaya başlıyor. Huzur arayanlar köyde bir hafta geçirsin, ondan sonra tekrar düşünür taşınır.

Bu noter denen kurumun fiyat politikası benim aklıma hiç yatmıyor. En son geçen ay Almanya’dan Türkiye’ye vekaletname gönderecektim, burada konsoloslukta 45 euroya hallettim. O evrakı Türkiye’ye yolladım, İstanbul’daki noter arkada tekrar 1200 lira aldı, sırf tercüme ve onay için. Yani bir kâğıt, iki imza, toplamda 2 bin liraya yakın gitti. Yanımda bekleyen adam ise motor satışı için gelmişti, 3 sayfa devir işlemi, 980 lira verdi. Çay içmek için oturduğum süre kadar sürdü işlem. Ne işçilik var, ne uzmanlık, sadece damga basıyorlar. Bir kere de Bağcılar’da tapu işi için gitmiştim, içeride kalabalık, herkes ya çekişiyor ya da fatura öder gibi homurdanıyor. Hiç kimse de ucuz bulmuyor bu işleri, herkesin suratı asık. Noter deyince insanın aklına güven geliyor ama bu fiyatlarla güven değil, resmen can sıkıntısı veriyor. Benim pratik ipucum: mümkün olduğunca e-imza ile halledilebilen devlet işlerini internetten çöz. Noterlikte geçirilen süre ve harcanan para ciddi moral bozuyor.

Sıfır araba satın almak bir tercih değil, bir inanç meselesi. Ben ikinci ele geçtim, ama bu karar kolay olmadı. 2016'da Bursa'da 95 bin liraya 2013 model Volkswagen Golf aldım. Satıcı emekli bir mühendis, servis defterini gösterdi, her bakımı zamanında yaptırmış. Aynı parayla sıfır bir Fiat Albea alabilirdim, ama Golf'ü seçtim çünkü o araç zaten "yaşanmış" bir şeydi. Beş sene sonra satarken 85 bin liraya çıktı. Sıfır Albea'yı alan biri şimdi kaç liraya satıyor, bilmem ama Golf bana daha iyi hissettirdi. Çünkü sıfırda yanılma pahasını sen ödersin. İkinci elde ise yanılma pahasını önceki sahip ödemiştir zaten.

25 yaşında Almanya’da ilk defa hisse senedi almaya kalktım, Sparkasse’den randevu aldım, danışman önümde ekrana bakıp “Dax mı Nasdaq mı?” diye sordu. Dilim dönmedi, “Volkswagen’den başlasak?” dedim. O kadar az param vardı ki, hisseyi tam alamadım, yarım hisse teklif ettiler. 25 yaşında yatırım yapmak böyle başlıyor işte. O yaşta 200 euro bile yaz tatili mi, borsa mı arasında sıkışıyor. Pandemi zamanı rewe’de market kuyruğunda herkes bitcoin konuşuyordu, ben hâlâ hesabımda 100 euroyu bölebilir miyim telaşındaydım.

2022’de Almanya’dan dönerken havalimanından Samsung Galaxy Watch 4 aldım. Biraz hevesle başladım, hem sağlık hem teknoloji merakı birleşti. İlk hafta attığım adım sayısı yüzünden annem bana "niye bu kadar dolaşıyorsun evin içinde" dedi. Bildirimleri koldan almak, özellikle markette poşet taşırken telefona bakmadan mesajlara göz atmak büyük kolaylık oldu. Berlin’de toplu taşımada treni beklerken Spotify parçasını bilekten değiştirmek de havalı hissettirdi, itiraf edeyim. Ama beni en çok motive eden şey, saatin gün sonunda "bugün hedefini tamamladın" diye titremesi oldu. Yürüyüş için motivasyon arayanlara birebir. Şarjı iki günde bir bitiyor, ona da alışıyorsun. Klasik saatlere göre biraz daha dikkat gerektiriyor ama günlük tempoya adapte olunca hayatı kolaylaştırıyor. Özellikle şehirde toplu taşıma ve yoğun iş temposunda işlevli bir oyuncak.

Babamdan öğrendiğim en önemli şey, bir şeyin değerini ancak onu kaybedince anladığın zaman fark etmektir. 2016'da İstanbul'dan Almanya'ya gidecekken, babam beni havaalanına götürmedi. Çünkü dedi ki, "sen gidişi seç, dönüşü ben seçmem." O gün anladım ki gurbete çıkmak sadece uçak biletinin değil, aileden ayrılmanın ağırlığını taşımaktır. İlk sene telefonda konuştuk, ikinci sene mesajlara döndü, üçüncü sene sadece doğum günü ve bayramlara kaldı. Babamın o cümlesi bana öğretti ki, eğer gideceksen, döneceğini bil. Dönemeyeceksen, gitme. Şimdi her gidişimde dönüş tarihi not alırım, çünkü babam bana öğretti ki hayat seçimlerle dolu ve her seçimin bir bedeli vardır. Gurbette yaşayıp da bunu fark etmeyen çok az insan vardır.

2019 yazı, Münih’te işe yeni başladım. Ford Fiesta, 1.0 Ecoboost benzinli kiraladım. Şehir içi trafiğinde 7 litreleri gördüm. O zaman Almanya’da litre benzin 1.40 euro civarıydı, maaşla kıyaslayınca çok koymazdı ama yine de deli gibi tüketiyordu. Araba hafif, motor küçük ama Alman otobanında 160’a çıkınca benzin su gibi gidiyor. Bir sene sonra deneyeyim dedim, Peugeot 208 dizel aldım. Uzun yol performansı iyi, 4 litreyle Stuttgart’a gidip geldim. Ama motor sesi, titreme, o dizel kokusu… Üç saat yolculukta kafa şişiyor. Elektrikli ise ayrı bir stres. 2023’te Berlin’de Smart elektrikliyle gezdim, menzil 160 km, Berlin soğuğunda yarı yarıya düşüyor. Evde priz var, şarj 6 saat. Sokakta şarj noktası dolu, bekle Allah bekle. Millet Tesla’ya biniyor ama evinde duvar tipi şarj aleti olmayanı perişan ediyor. Türkiye’ye gelince; İstanbul’da elektrikliyle taksiye bindim, şoför “abi her gün priz arıyorum” dedi. Bir de şarj fiyatı, zam geldikçe benzin desen değil, elektrik desen hiç değil. Ben hâlâ 2004 model benzinli Megane’ı satamıyorum, o ayrı mesele.

avrupa'da yaşarken fark ettiğim şeylerden biri, ikea'dan alınan her şeyi odaya tıka basa doldurma alışkanlığımız. bir kere, büyük desenli perdeler ve halılar küçük evi daha da boğuyor. 2017'de berlin'de ilk evim, 40 metrekare. salonun yarısına kocaman köşe koltuk sığdırınca, masa koyacak yer kalmamıştı. gelen misafir sandalyeyi mutfağa taşıyordu, oturacak alan yok.

rengarenk duvar boyası da başka bir hata. sarı, lila, mavi her duvardan bir renk... bir kere denedim, başım döndü, üç gün sonra tekrar boyadım. beyaz ya da açık gri kurtarıyor, ufak tefek renkli aksesuar yeterli.

bir de ucuz plastik çerçevelerden yapılan galeriler. on tane fotoğrafı yan yana dizince şık olacağını sandım, ama ucuzluk hemen sırıtıyor. bir iki kaliteli çerçeve daha iyi duruyor.

her odada avize ısrarı da enteresan. hollanda'da çoğu evde sadece sade spot ışıklar vardı, evi çok daha ferah gösteriyor. kendim de denedim, hem elektrik faturası düştü hem de daha huzurlu bir ortam oldu.

1997'de annem pazardan 1 milyonla iki poşet dolusu sebze alıyordu, üstüyle de dondurma. şimdi aynı pazarda domatesin kilosu 40 lira. geçen yaz, karpuzun fiyatını gören babamla göz göze geldik, ikimiz de sessizce muz reyonuna yöneldik. çocukken market alışverişi ailece yapılan bi etkinlikti, şimdi tek başıma gidip sadece ekmek alıp dönüyorum.

Almanya’da partnerimin ailesine ilk gidişimde elime çiçek tutuşturdular, Köln’de bir Türk marketinden aldık, saksıda sardunya. Annem olsa “açıkta satılan çiçek eve getirilmez” derdi, burada tam tersi, annenin gözü parladı. Mis gibi Alman pastası kestiler, mekân klasik: büyük cam, bol kahve, sessizlikte kek çatalı sesi. Bizdeki gibi “evladım ne iş yapıyorsun” diye sorgulama yok, daha çok hava durumu, tren saatleri. Türkiye’de ilk aile buluşmasında çay tepsisiyle sınava sokulmuştum, burada herkes kendi kupasını dolduruyor, kimse bana “hanım kız mı” bakışı atmadı. Bayram şekeri kadar kasılmadım ama bakışlarda “acaba döner mi yapabiliyor” merakı vardı, onu da hissettim.