fenomen_yiyen_trol

Akıllı saat aldıktan üç gün sonra fark ettim ki hayatım bir rakam oyununa dönüşmüş. Apple Watch Series 8'i bilekime taktığım ilk hafta, günde 10 bin adım hedefi için akşam 11'de apartman merdivenlerinde çıkış aşağı yapıyordum. Komşular beni deli sandı, ben de umursamadım çünkü o halka kapatmak için 847 adım daha lazımdı.

Uyku takibine gelince, saatin söylediği şeylere inanmaya başladım. Gece uyandığımda saat "hafif uyku" yazıyorsa ben de kendimi yorgun hissediyordum, saatin yazması fark etmese ben de iyiyim diye sabah kalkıyordum. Bir ay sonra anladım ki kafamda gerçek olan şey, saatin gösterdiği veri değil. Çıkardım bilekten, sadece koşuya giderken takıyorum.

Kalp atış hızı bildirimleri en kötü özellik. Stres altında 95 atışa çıkıyor diye saat bana haber verirse, ben de panik atağı geçiriyorum. Sonra kalp atış hızı 110'a çıkıyor, saatin haklı olduğunu düşünüyorum. Halbuki saat benim panikten dolayı 110'a çıkarmış, ben de bunu kendi sağlık sorunuma çevirmiş oluyorum.

Telefonuma daha az bakıyor olmam tek iyi tarafı. O da yeterli değil.

Şu ana kadar 58 hesabım var. Gmail, Instagram, X, LinkedIn, bankalar, e-devlet, kütüphane, spor salonu, 2014'te açtığım unuttuğum bir e-ticaret sitesi. Hepsi farklı kural istiyor: biri en az 12 karakter, biri 8 karakter, biri "!" zorunlu, biri "@" yasak. Geçen ay bir hesaba girmek için 35 dakika harcadım, üç kez "şifremi unuttum" butonuna bastım. Güvenlik sorusu sordu: "İlk evcil hayvanınızın adı?" O dönemde üç tane kedim vardı, şimdi kaçını hatırladığımı bilmiyorum. İnsan beyni 15 haneli alfanümerik şifreyi tutamıyor ama 2001'de izlediği bir dizi'nin bölüm sırasını hatırlıyor. Şifre yöneticileri güven vermiyor, hepsine şifre koymam gerekiyor, sonra onları da unutuyorum. Biyometrik giriş çıkana kadar insanlar masaüstünün altına yapışkan notlara yazıyordu. Şimdi bulut depolama, şifre yöneticisi, iki aşamalı doğrulama daha kötü yaptı işi.

Geçen cuma akşam internet gitti, modem yanmış. Cumartesi sabaha kadar bekleyecektim. İlk saat telefonu elime aldım, alışkanlık. Ekran açıldı, hiçbir bildirim yok. Garip bir boşluk hissettim, sanki cüzdan unutmuş gibi.

Öğlen saatlerinde evde kalan kitaplardan birini açtım. Üç sayfa okudum, sonra beynimin arka tarafında bir ses başladı: "Bunu niye not almıyorum, paylaşmıyorum?" Hiç kimse görmeyecek, hiç kimse beğenmeyecek. Kitap okumak birden saçma geldi, sosyal medya olmadan.

Akşam yemeğinde aileme dedim internet yok diye. Babam gazetesini okudu, annem dizisi izledi, ben oturdum. Aralar dolmaya çalıştım, bir şey söyledim ama hiç kimse cevap vermiş gibi olmadı. Telefon çıkarmadığım için fark etmemiş miyim, yoksa sohbet bu kadar mı saçmalıydı? Bilmiyorum.

Sabah modem tamir oldu, internet geri geldi. Beş dakikada 47 bildirim kontrol ettim. Hiçbirinin önemi yoktu ama yine de kontrol etmek gerekiyordu.

Şifre hatırlamak en büyük modern sorun

İnsan beyninin kapasitesi sabit ama dijital hayatımız her gün yeni bir hesap açmamızı istiyor. Ben şu anda 52 şifre yönetiyorum. Gmail, Instagram, TikTok, Spotify, Netflix, bankacılık uygulaması, devlet e-imza sistemi, eski bir yazı blogu, çevrimiçi kütüphane, üniversite portalı, spor salonunun mobil uygulaması, kargo takibi, e-ticaret siteleri, sosyal medya platformları. Hepsi farklı kurallar istiyor. Biri minimum 12 karakter, diğeri 8. Biri sembol zorunlu, diğeri sembol yasak. Biri her 90 günde değişim istiyor, diğeri aynı şifreyi iki kez kullanmanı engellemiş.

Geçen ay LinkedIn hesabımı kilitledim. Üç kez yanlış şifre girince sistem kapandı. Kurtarma e-postası açtım, güvenlik sorusu çıktı: "İlk evcil hayvanınızın adı nedir?" Okulda iki tane kedi vardı, hangisini yazmıştım? Beş yıl önce açmıştım hesabı. Şu anda kaç tane köpeğim olduğunu bile unuttum, o dönemdekini hatırlama ihtimalim sıfır. İkinci soruya geçtim: "En sevdiğin şarkı sanatçısı?" 2018'de açmışım demek, o zamanlar kimi severim ben? Üç denemede başarısız oldum.

Şifre yöneticileri kullanıyorum ama güven vermiyorlar. Tüm şifrelerim bir yerde toplandığında, o yeri birisi çalsa ben mahvoldum. Masaüstüne not yazıyorum ama not defteri kaybolabilir. Telefona yazıyorum ama telefon çalınabilir. Beynime yazıyorum ama beyin unutuyor. Bu döngü hiç bitmeyecek, biz de hiç rahat olmayacağız.

turknet'i 2019'da kullanmaya başladım, 16 mbps aldığım ilk ay gerçekten 16 mbps'yi görmüştüm. sonra düştü 8'e, kaldı orada. superonline'a geçtim 2022 ocak'ta, 50 mbps paketine imza attım. ilk hafta müthişti, sonra o da 25'e oturdu ama en azından sabit kaldı. turknet'le her gün farklı bir sayı görüyorsun, sanki rastgele sayı üreticisi çalıştırıyorlar. superonline da yavaşladı ama turknet'in aksine teknisyen çağırdığımda birisi geldi, kablolama kontrol etti. turknet'te beş kez çağırdım, üç kez kimse gelmedi, iki kez "sizin modem eski" dedi. superonline'ın müşteri hizmetleri de berbat ama en azından hizmet var. turknet ucuz, bu doğru, ama ucuzluğun sebebi anlaşılıyor.

Akıllı saat aldığımda ilk iki ay nabzımı saatte bir kontrol ettim. Kalp atışım 72'ye çıkınca "ölüyorum" diye düşündüm, 68'e düşünce rahatladım. Sonra fark ettim ki saati takı takmaz endişe başlıyor, çıkarınca bitiyordu. Adım sayısına gelince, 10 bin adım hedefi koydum kendime. Şimdi bunun için gereksiz yere 20 dakika daha yürüyorum, işin bitmiş olmasına rağmen. Uyku takibinde gece 3'te uyandığımda "uyku skorun düştü" uyarısı alınca, aslında normal olan şeyi sorun haline getiriyor saat. Sabahları alarmı bilekten titreyerek vermesi iyi, ama veriye takıntılı olmak çok kötü. Sonunda saati sadece egzersiz yaparken takıyorum, geri kalanı zamanı cebimde telefon olmadan geçiyor. Akıllı saat kendini satmak için iyi, ama seni sürekli ölçülen bir veri noktasına dönüştürmek için de iyi.

Basılı kitap okuyorum çünkü e-kitapta okuduğum şeyleri unutuyorum. Geçen ay Kindle'dan bir polisiye aldım, iki haftada bitirdim, hikayeyi anlatamadım arkadaşa. Basılı kitapla durum farklı: sayfanın sağ tarafında önemli bir sahne varsa, beynimin kâğıdın pozisyonunu kaydedip tutuyor. Ekranda her şey aynı kare içinde akıyor, hiçbir fiziksel referans noktası yok. Kindle'da yüzde 75'e gelmişim mi, 80'e gelmişim mi, fark etmiyorum. Ama basılı kitapta kalınlığını göz kara biliyorum, kaç sayfa kaldığını hissediyorum. E-kitaplar tatile giderken pratik, ama evde okunan her şey kağıtta daha derinleşiyor bende.

Geçen Ramazan Bayramı'nda saat 14.00'te anneme "Akşam gelirim" dedim, o da bekledi. Saat 19.00'de WhatsApp'ta yazı attım, trafiğin kötü olduğunu söyledim. Gerçek sebep şu: İstanbul'da oturuyorum, işten çıkınca Anadolu Yakası'nda sıkışıp kalmak istemiyordum. Annem "Tamam oğlum, sen bilirsin" dedi, ama mesajın iki dakika sonra görüldü işareti gelip gelmedi. Bayram ziyaretleri artık bu hale geldi. Eski bayramlarda saat altıda evden çıkıp akşam dokuzda kapıyı çalardık, annem kahvaltı hazırlamış beklerdi. Şimdi ben kendi zamanımı planlıyorum, annem kendi beklentisini. İkimiz de telefonun ekranında, ama aynı odada değiliz. Benzin pahalı, şehirler büyüdü, herkes yorgun. Ama asıl kırıntı bu: Bayram ziyareti artık zorunluluk değil, seçenek oldu. Gitmeyince de kimse sormıyor, herkes kendi hikayesini Instagram'da yayınlıyor.

Ben 2019’da yazılım işine girmeye çalıştım, herkes Python diye bağırıyor, JavaScript diyenler “web yap web!” diye yazıyor. Ama ortalıkta deli gibi Udemy kursu, YouTube videosu, Telegram grubu var; nereye tıklasam başka bir guru. Kod yazmaya çalışırken VS Code’un ayarlarından daha çok ayar oldum. İlk günlerde “Hello World” yazdım, kendimi teknoloji tanrısı sandım, sonra döngüler, fonksiyonlar filan uğraşa uğraşa moralim yerle bir. Kodlama işi meğer “neden çalışmıyor” diye ekrana bakmakmış, kimse anlatmıyor. 3 ay boyunca Stack Overflow’dan kod kopyaladım, hala bir şey anlamıyorum. Herkes kendi yolunu buluyor ama biri bana en başta “önce ne yapmak istediğine karar ver” deseydi, bu kadar saçma sapan online kursa para gömmezdim.

Evde çalışmaya başladığım ilk ay verimlilik gökyüzüne çıktı, ikinci ayda yere çakıldı. Sebep basit: ofiste vardiya vardır, evde yoktur. Saat 9'da başlayan işim akşam 11'e kaymıştı, cuma sabahı bitirdiğim raporları pazartesi sabahı tekrar açıyordum çünkü "biraz daha düzelt" diye bir boş zamanım vardı. Bilgisayar hep açık, hep mesaj gelebilir, hep bir şey eksik kalmış gibi hissediyorsun.

Elektrik kesintisinin ben ne kadar sorun olduğunu anlattığım zaman insanlar gülüyor. Geçen yaz iki kez elektrik gitti, sunucu bağlantısı koptu, dosyalar bozuldu. Ofisler jeneratörlü, şirket IT'si yedekli sistemleri var. Evde sen kendi IT'sisin ve yedeksin. Bulut hizmeti de kullansan, o da elektrik gerekli, modem de.

Sosyal izolasyon meselesi ayrı bir hava. Ama kimse konuşmuyor: evde boş zaman çok berbattır. Saat 14.30'de mutfakta duruyorsun, buzdolabını açıp kapatıyorsun, hiçbir şey almadan kapıyorsun. Bu boş zaman beynini yer, sen de fark etmeden ekstra 2-3 saat daha çalışıyorsun. Ofiste en azından kapı kapatıp gidiyordun.

Elektrik gitti diye sunucu bağlantısı düştü, 3 saatlik çalışma dosyası silindi. Ofisteyken jeneratör var, evde sen harita. İnternet kesintisinden bahseden yüzlerce yazı okudum ama kimse elektrik konusunda konuşmuyor, belki de yaşayanlar az. Yazın sıcaktan bilgisayar kapanıyor, kışın ısıtma masrafı katlanıyor. Ofiste klima ve ısınma şirketin sorunu, evde senin cebinden çıkıyor. Bi de iş saatinin sınırı kalktı bende, sabah 8 açıyorsun bilgisayarı, gece 20'de kapatıyorsun. Araya molalar giriyormuş gibi gözüküyor ama beyin asla çıkışı görmüyor. Ofiste en azından kapı kapatıp çıkıyordun, burada evin kendisi ofis, hiçbir yer güvenli değil.

Sosyal medya bağımlılığından kurtulmak, aslında hiç de dramatik değildir. Ben Mayıs 2019'da Instagram'ı sildim, ama o kadar kolay olmadı. İlk üç gün elim cebime gidiyor, adet gibi bir şey. Dördüncü gün fark ettim, sabah kahveyi içerken pencereden dışarıyı seyrediyor olduğumu. Telefon açmıyorum çünkü uygulama yok, ama açsam bile ne yapardım bilemiyorum artık. Eski zamanlar vardı ya, 2014'te, Taksim'de arkadaş grubumuz birbirimize bakıyor, kimse telefon çıkarmıyordu. Konuşma hızlı, gülüşler gerçekti. Şimdi aynı grubun fotoğrafına bakıyorum, herkes ekranına eğilmiş. O nostaljik acı hissettim, sonra sileceği anladım. Algoritma olmayınca insan daha çok düşünüyor, ama başta sıkıcı geliyor. Kendi kafan kendi feed'in oluyor, bir hafta sonra alışıyorsun. Üç yıl geçti, hiç geri yüklemiş değilim.

2019 yazında yüksek bütçeli bi distopya filmi vardı, ismini bile hatırlamak istemiyorum. iki buçuk saat boyunca karakterler boş koridor yürüdü, ara sıra birbirlerine şeyler söyledi ama hiçbir şey olmadı. sinema salonu doluyddu, ben de merak ettim, belki çok zekiyim de anlamıyorum diye. çıkışta yanımda oturan adam da aynı ifadeyle çıktı, bana baktı, ben ona baktım. sözümüz olmadı. o filmden sonra iki hafta sinema gitmemeye karar verdim.

Netflix'i açıp 45 dakika scroll ettikten sonra kapatmanın sanatı. Geçen ay bir Pazartesi akşamı tam 2 saat 17 dakika harcadım, hiç play tuşuna basmadan. Saat 21.30'da başladım, 23.47'de telefonu koydum. Bu arada 89 farklı başlık üzerine mouseyu gezdirdim, üçünün fragmanını izledim, hiçbirini açmadım. Ertesi gün aynı başlıkları yeniden gördüm, bu sefer 72 dakika sürdü.

Problem seçim fazlalığı değil, seçim sorumluluğu. Netflix'in 5000 başlığı varsa ve ben sadece 4 saat uyuyabiliyorsam, o başlıklar beni suçlu hissettiriyor. Açıyorum, ilk 3 dakika bir dizi, sonra "ama şu da güzelmiş" diye başka bir şey görüyorum. Beyin kararamıyor çünkü her seçim diğer seçimi öldürüyor. Kore dizisi mi, İskandinav krimisi mi, 2010 yapımı komedi mi? Üç saat sonra "hiç izleme modundayım" demek çok daha kolay.

Benim için Netflix yorgunluğu aslında beklentinin ölümü. Dört sene önce bir dizi başladığımda, onu bitireceğimi biliyordum. Şimdi başladığımda, yarıda bırakacağımı biliyorum. Geçen hafta iki bölüm izledim, başında heyecanlı başlayan dizinin üçüncü bölümü açılmadı. Kütüphanedeki 47 kitap gibi duruyor şimdi. Abonelik parasını ödüyorum ama izleyemiyor gibiyim.

Netflix yorgunluğu, aslında para verdiğin halde zamanını harcamaktan korkmak. Geçen Salı akşam saat 21.30'da açtım, ana sayfada 73 başlık gördüm. Yirmi dakika içinde hepsine baktım, hiçbirini açmadım. Sonra telefonu koydum, kitap aldım, onda da okuyamadım. Beyin kapalı kalmıştı, seçme yeteneği tükenmiş. Iki sene öncesinde Netflix'i açıp Westworld'e başlamak kolay bir karardı. Şimdi 500 saatlik içerik var, algoritma bana "senin için seçtik" diyor ama seçimi benim yapmam gerekiyor. İronisi şu: ödediğim ücret ne kadar yüksekse, harcadığım zaman o kadar az. Arkadaş WhatsApp'ta "ne izle" diye soruyor, ben "bilmiyorum" diyorum. Bu da yorgunluğun başka adı, seçim felaketi değil, seçim direnci.

Netflix'i açtığımda artık bir heyecan yok, sadece sorumluluk hissi var. Ödemiş olduğum parayı haklı çıkarmak gibi bir zorunluluk. Geçen ay Türk dizisine başladım, 3 bölüm sonra bıraktım. Daha sonra Kore yapımına geçtim, 45 dakika izledim, durdum. Haftaya açtığımda nerede kaldığımı hatırlamadığım için yeniden başlamak istemedim. Şimdi her açışımda yapacak bir şey bulma çabasında, hiçbir şey izlememe durumuna düşüyorum. Katalog o kadar geniş ki seçim değil, karar felaketi yaşıyorsun. Eski zamanlar beş dizi varken en azından birisine bağlanıyordun. Şimdi 2000 başlık arasında en kötüsünü seçmekten korkan bir tüketici oldum. Üstelik her ay yeni fiyat zammı geliyor, izlemediğim şeyler için daha pahalı bir hizmet almış oluyorum.

iphone mu android mi tartışması

2019'da bir iPhone 11 Pro aldım, üç ay kullandım, geri Android'e döndüm. O dönem Twitter'da "Apple'ı seçmeyenler teknoloji anlamıyor" yazıları çoktu. Şimdi o tweetleri arayıp bulamıyorum ama fark etmiyor çünkü konu hala aynı.

iPhone'un güzelliği basitlikte. Appstore'dan indir, çalış, bitti. Hiç ayar yapma, hiç kurulum, hiç "niye bu uygulamaya kamera izni vermeli" sorusu. Ama ben bu soruyu seviyorum aslında. Android'de her seçim bana ait. Xiaomi'de özel launcher kurar, dosya yöneticisini açar, sistem yazı tipini değiştirir, Samsung'da Knox'la uğraşırım. iPhone'da böyle şey yok. Hepsi Apple'ın istediği gibi.

Gerçek sorun ise hiçbir taraf diğerini anlamak istemiyor. iPhone kullanıcısı Android'i "tamir etmeyi sevenlerin telefonu" sanıyor. Android kullanıcısı iPhone'u "zenginlerin oyuncağı" diye görüyor. İkisi de haklı aslında ama yanlış yüzden. Ben şu anda Redmi Note 13 Pro kullanıyorum, dört bin liraya aldım, hiç sorun yok. Ama arkadaşımın 2021 model iPhone 12'si hala yeni gibi. Telefon alırken paranın yanında zamanını da harcayacağını bilmeli insan. Biri seni sadık tutmak ister, diğeri seni oyalak tutmak ister. Tercih kişinin.

2023’te ChatGPT çıktı, milletin hayatı değişti sandık. Patronlar toplantıda “yapay zeka kullanıyoruz” diyerek LinkedIn postu atıyor, arka planda hâlâ Excel 2007’yi açamayan müdür var. Ben denedim, Midjourney’de görsel yaptım, 6 parmaktan aşağı inmedi. “Yapay zeka işimizi elimizden alacak” diyenler hâlâ fotokopi sırasına giriyor. Akşam haberlerinde robotlar dünyayı ele geçirecek diyorlar, evde bulaşık makinesine doğru deterjanı koyamayan teknolojiyle savaşıyoruz. Herkes uçuyor, ben hâlâ WhatsApp Web’de oturum açık kalınca sevinçten bayram havası yaşıyorum.

Sosyal medya 2015'te benim için bir haber uygulamasıydı, 2024'te ise bir psikolojik savaş alanı. Fark şu: eskiden bir olayı öğrenirdim, şaşırırdım, ardından unuturdum. Şimdi aynı olayı 47 farklı versiyondan, 12 farklı açıdan, 8 saat boyunca tüketiyorum. Beynim daha bilgili mi? Kesinlikle hayır, daha yorgun.

Whatsapp grup sohbetleriyle başladı her şey. 2016'da bir grup vardı, 40 kişi, hepsi lise arkadaşları. Sabah açtığımda 300 mesaj. Gece kapattığımda 500. Kimse kimseyi dinlemiyordu, herkes kendi seçtiği haberle savaşıyordu. Şimdi farkı görüyorum: o zamanlar tartışma vardı, insanlar ısınırdı ama ertesi gün unutürlerdü. Şimdi her tartışma arşivlenir, her söz ölümsüzleşir. Biri 2019'de yazdığı bir tweet için 2024'te ceza çekebiliyor.

Instagram'ın ruhu tamamen değişti. 2017'de gerçek fotoğraf paylaşıyorduk, saçı dağınık, fonda çaydanlık vardı. Şimdi herkes katalog sayfası. Filtre, açı, ışık, yazı tipi. Yaşamı yaşamıyoruz, yaşamın görüntüsünü üretiyoruz. Bir arkadaş, Galata Kulesi'nde 15 dakika fotoğraf çekti, 30 saniye oturdu. Sosyal medyada 2 dakikada tüketildi, gerçek hayatta unutuldu.

Algoritma dedikleri şey de aslında bir tuzak. Beynine benzer şeyi gösteriyor, kendi düşünceni genişletmiyor. Ben sağcıyım, sağcı içeriği görürüm. Sol tarafta ne olduğunu bilemem. Herkes kendi gerçekliğinde yaşıyor. Tartışma değil, monolog var. Linç kültürü bundan doğdu, çünkü insanlar birbirini dinlemeyi unuttu.

türkiye'de yapay zeka girişimleri çoğunlukla yatırımcıları ikna etmeye çalışan, ürün çıkarmayan şirketler. 2023'te istanbul'da gördüğüm bir startup sunumunda adam 45 dakika "büyük veri" ve "machine learning" dedi, sonra çıkıp linkedin'de "yapay zeka çözümleri" yazmaya devam etti. beş kişilik bir ekip, zero revenue. gerçek olan işler sessizce yapılıyor, konuşan işler genellikle yatırım turunda para topluyor. benim bildiğim kadarıyla ürün çıkaran yerler pazarlama yapmıyor, sadece müşterileri var.