borsaci_dayi

Tatil deyince herkesin kafasında huzur resmi çiziliyor ya, ben genelde dönüş yolundayken “Niye bu kadar fotoğraf çektim?” diye kendime söyleniyorum. 2022 Eylül, Antalya Kaş’ta, gün batımında elli kere aynı kayalığın önünde poz vermişim. O an “anı biriktiriyorum” diye kasıyorsun, sonra eve gelince fotoğraflara bakmaya bile üşeniyorsun. Instagram'a üç tane at, kalan bin tanesi Google Drive çöplüğünde çürüyor. Tatilde anı yaşamak yerine sürekli belgelemeye çalışmak, sonra o belgelerin hiçbir işe yaramaması… O kadar hazırlık, tripod, GoPro, hepsi dolapta yer kaplıyor şimdi.

Yurt dışında Türk yemeği arayışı işin garip tarafı başlıyor. İstanbul'da hiç aradığın şey değil, ama Barselona'da saat 2'de yatakta yatıp menemen düşlüyorsun. 2019 yazında bir Türk restoranına girdim, adı Bosphorus, şef Kosovalı çıktı. Pide yaptı ama içi soğan ve mantarla dolu, hiç görmediğim bir şey. 18 euro verdim, yediğim zamanki hayal kırıklığı da aynı pahalı. Sonra başladım pazarlarda Türk pazarcısı aramaya. Brüksel'de bir Türk kasabında çöban salatası malzemeleri topladım, otel odasında kendim hazırladığımda daha iyiydi. Yurt dışında Türk yemeği yemek demek ya pahalı restoranda oyunsuzu görmek ya da kendi elinizle yapmak demek.

Tatilde en çok pişman olduğum şey, tatil planı yapmak. Seçenekleri araştırırken harcadığım saatler, orada geçireceğim günlerden daha uzun. Geçen Haziran'da Antalya'ya gittim, öncesinde iki hafta boyunca hangi plaja gideceğime, hangi saatte yüzüme karar verdim. Notlar tuttum, fotoğraf kaydettim, hatta bir Excel dosyası oluşturdum. Sonra orada ilk gün, o Excel dosyasını açtığımda ekranın güneşte ne kadar kör ettiğini gördüm.

Plajda otururken yanımdaki adamın hiçbir plan yapmaması beni çıldırttı. Uyandığında "nereye gitsem" diye düşünüyor, sabah kahvesini bitirdikten sonra karar veriyordu. Benim ise her saatim bölümlü, her etkinliğim takvimde, telefonumda üç farklı app açık duruyordu. Akşamüstü dönerken planladığım on yeri sekizini görmüş, iki tanesinde sıraya girmekten vazgeçmiştim.

Eğer yeniden gitsem, hiçbir araştırma yapmayacağım. Otele gideceğim, pencereden bakacağım, çıkacağım. Planlamaya harcadığım zamanın yarısını bile orada olsaydım daha dinlenmiş dönerdum. Ama biliyorum ki bir daha gitsem yine başlayacağım araştırmaya. Tatil benim için artık bir destinasyon değil, bir proje yönetim işi.

Tatilde en çok pişman olduğum şey, otele vardıktan sonra anladığım gerçek. Geçen ağustosta Antalya'ya gittim, "deniz ve rahat" diye planladım. Üç gün sonra akşam yemeğinde oturup hesap yaptığımda, gün başına harcadığım parayı gördüm – eve dönüşün taksisinden daha pahalı. Resepsiyon "all inclusive paket" dedi ama içkilerin kalitesi cezaevi menüsü gibi, yemekler 11'de bitiyordu. Sonra kafayı çalıştırdım, bir daha asla tatil paketine para vermeyeceğim. Otel, seni para harcatmak için tasarlanmış bir makine. Dışarı çıktığında da aynı şey – her dükkan turist gördüğü an fiyatı iki katına çıkarıyor. Evde oturup para biriktirmek, iki hafta kum yemekten çok daha mantıklı geldi bana.

sıfır araba mı ikinci el mi

sıfır araba almak için paranın yarısını vergi olarak devlete bırakmak hoşuma gitmedi hiç. 2018'de 180 bin lira biriktirmiştim, sıfır Volkswagen Polo'ya baktım. Vergileri çıkınca elime 120 binlik bir araba kaldı. Aynı gün ikinci el pazarında 2014 model Polo'yu 95 bin liraya gördüm, çok az kullanılmış, servis geçmişi temiz. Sıfırla ikinci el arasında 25 bin lira fark vardı, bu da benim için bir aylık maaştı.

garantinin değeri ne kadar gerçekten, bunu sordum kendime. ilk üç sene motor patlamaz zaten, hiç kimse patlatmamıştır. fabrika hatasıyla araba bozulursa garanti kapsar ama bu ihtimal yüzde kaç? ikinci el arabayı satın almadan önce mekanik arkadaşıma götürdüm, 150 lirasına tüm sistemi kontrol etti. "bu arabanın 10 sene daha ömrü var" dedi. o zaman neden sıfır için 25 bin daha vereyim?

sattığımda arabamı görüyorum. beş senede 35 bin kilometer çekmiş, hala sıfır gibi duruyor. ikinci el pazarında 95 bin liraya satılıyor, yani hiç değer kaybetmedi. sıfırdan alıp beş sene kullanan adamsa 2013 model palio'su 45 bin liraya çıktı. garantinin süresi de çoktan bitti, ama araba hala çalışıyor. benim seçimim doğru çıktı, onun seçimi de aynı şekilde çalıştı sadece. sıfır arabayı çok geç almayan insanlar, ikinci el arabayı çok erken satanlar hep kaybediyor.

Geçen yıl mart ayında, 600 bin liraya sıfır Renault Clio bakmıştım. O sırada ikinci el 2021 model aynı araba 460 bin liraydı ama plazada çalışan satışçı bana “Abi sıfırın keyfi başkadır, ilk sen bineceksin” diye gaz verdi. Sıfırı almadım tabii, çünkü o keyfe finansçılar “değer kaybı” diyor. İkinci el alsam, aynı arabayı bir sene sonra aldığım paranın biraz altına geri verirdim. Sıfır alıp da kontağı çevirince 60 bin lira çöpe gidiyor. Garantiliymiş, bakımlıymış, ilk sahibiymiş… Hepsi hikaye, bayi çıkışında o parayı anında yutuyor piyasa. Benim cebimde yutabilecek fazla bir şey yok zaten.

Karavanla Türkiye turu hayali diye bir şey vardır, ama gerçekliği bambaşka. Ben 2019 Mayısında bir Fiat Ducato kiralayıp Bursa'dan Çanakkale'ye gittim, dört gün planladım. İlk gün Bursa dağlarında motor patladı, tamirciye 1200 lira verdim. Paranın bitme hızı fena olmadı, her gece kamp alanında 80-100 lira, gün içinde yemek, benzin, su. Karavanın içi çabucak kokmuş, havalandırma sistemi zayıf çıktı. Ama Gelibolu'nun bir koyunda sabah uyanıp Ege'yi görünce, o 1200 lira akıldan çıktı. Eğer ciddi düşünüyorsan, ilk olarak kiralayıp dene. Satın almadan 15 gün uzun bir tur yap, sonra karar ver. Çünkü karavan romantizmi ile karavan gerçeği iki ayrı şey.

Bavul hazırlamak konusunda ben de hata yaptım tabii. 2015'te İstanbul'dan Bodrum'a giderken bavulun yarısını kitapla doldurdum. Plajda okuyacağım diye. Bodrum'da internet yok sanmışım herhalde. Kitaplar bavulda kaldı, ben sahilde telefonda Instagram'a baktım beş gün boyunca.

Asıl mesele şu: insanlar "belki lazım olur" diye hiç giymeyecekleri kıyafetler alırlar. Benim arkadaş Antalya'ya giderken balık eti ceketi aldı. Balık eti! Antalya'da Eylül ayında. Bavulun üçte birini o cekettin aldı. Dönüşte de çantada kaldı, hiç açılmadı.

Bir de şu var: herkes kendi ayakkabı numarasından emin değilmiş gibi davranır. Dört çift ayakkabı alır bavula, hepsi de biraz farklı beden. Sonra tatilde yerde gezdiği için hiçbirinin ayağa gelmediğinden şikayet eder. Ben şimdi tek ayakkabı alıyorum, o da terlik. Başka çözümü yok.

Otobüsle on iki saat yolculuk yapacaksan ilk kuralı öğren: ön koltuklar hiç boş değildir. Geçen kış Ankara'dan Trabzon'a gittim, sabah altıda çıktık, akşam altıda vardık. Koltuk arkaya yatmıyor, yan taraftan biri uyuyor, diğeri ayakkabısını çıkarıyor. Yanımda oturan adam uyurken başını omzuma yatırdı, ben de hareket edemediğim için telefonumla oyun oynadım dört saat. Mola yerlerinde yemek kuyruğu çekmektense marketten ekmek, peynir alıp yedim, çünkü orada on beş dakika beklemek çok luxe. Kulaklık şart, çünkü otobüsün ses sistemi ya çok yüksek ya hiç çalışmıyor. Yanına su şişesi ve sakız al, saatler geçerken çene hareketleri bacaklarına biraz kan akışı sağlıyor. Gece seferi seçersen en azından uyuyorsun, sabah kalktığında varınızın farkında değilsin bile.

Uçak korkusunu yenmenin yolları

2016 Nisan'da İstanbul'dan Londra'ya ilk uçuşumu yaptığımda, kalkıştan 10 saniye önce tuvalete koştum. Orada 5 dakika oturdum, hiç bir şey olmadı. Geri döndüm, uçak çoktan havalanmıştı. Korkunun asıl sorunu şu: hayal et, gerçek değil. Kalkışı izleyemezsen, beynin en kötü senaryoyu çizmeye başlıyor. Sonraki uçuşlarda pencere kenarına oturdum, motoru açılırken baktım, gerçek ne kadar da sıkıcı olduğunu gördüm. Türbülans geldiğinde de fark ettim: arabada kötü yolu geçerken neler yaşıyoruz, uçakta o kadar da berbat değil. Bir de şu işe yaradı, pilotla sohbet ettim. Dedi ki "bu uçağa binen 400 kişi var, ben de buraya ailemi bindiririm." Korkun anında bu cümleyi hatırladığında, biraz sakinleşiyorsun.

Otobüsle on saatlik yolculuğu ancak aisle oturan birine anlatabilirsin. Geçen kış Bursa'dan Trabzon'a gittim, koltuk öyle dar ki bacak açmaya yer yok, koltuk arkası da iki santim geri gidiyor. Yol boyunca sırt ağrısı başlar, üçüncü saatten sonra bacaklarında iğne batması hissi olur. Bir de yanında çantasını dizine koyacak kadar dar hissetmiş biri oturursa, sen o sekiz saatte yana yaslanıp kalmışsın. Tuvaleti mi kullanacaksın, molada sıraya gireceksin, tuvaletler ise genelde çok pis oluyor, deodorantan fazla bir şey yok. Telefonun şarj olmasa da problem, priz buluşmuş gibi davranmak gerekiyor. Başka çaresi yok, boynu pillow almıyorsan uyuyamazsın, uyursanız da bir saat sonra başınız sallantıdan ağrıyor. Yanına bir de ağır çantayı çıkartmak lazım, omuzun geri kalanını ezdirtme diye.

Sokak sanatının Türkiye'deki yeri, aslında belediye bütçesine bağlı. Kadıköy'de izin alan ressam, Beyoğlu'nda aynı işi yapan adamı polis arıyor. 2019'da Galata'daki bir duvarın tamamını kaplayan murale turiste hatıra fotoğrafı çektirir, ama komşu sokakta sprey sesiyle zabıta gelir. Fark sadece kâğıt değil, kimin dosyasında yazılı olduğu. Malzeme tarafından baktığında daha vahim, 2021'de 25 liraya aldığım sprey boya şimdi 110 lira. Gençler ya yok parasından vazgeçiyor ya da temiz duvarları arıyor. Ankara'da tanıdığım bir stencil sanatçısı, son iki yıldır sadece Instagram'da çalışıyor, caddede artık başını kaldırmıyor. Sokak sanatı Türkiye'de hep geçici, ya polis siliyor ya belediye ya enflasyon.

2017’de İzmir’deydim, bir ilişkiye başladım. Kız sürekli “neredesin, kimle konuşuyorsun, neden online’sın” diye sorguya çekiyordu. Cidden FBI stajı falan mı yaptı diye düşündüm. İki gün telefonu sessize aldım, bu sefer “beni sevmiyorsun” tripleri başladı. Arkadaşlarla Kordon’da bir kahve içmeye kalktığımda üç saat küs kaldı. Kendimi suçlu, eksik, her şeye yetemeyen biri gibi hissetmeye başladım. En son Galatasaray maçı izlerken bile “benden daha mı önemli” tartışması çıktı. Toksik ilişki dediğin böyle böyle insanı hayattan soğutuyor.

Türk kahvesi ritüeliyle Amerikan drip kahve arasındaki farkı anlatmak için iki farklı evren seçmiş gibiyim. 2012’de İzmir Kemeraltı’nda bir kahvecide, adam kahveyi cezveye koymadan önce çekirdekleri avucunda eze eze bir ritüel yapmıştı. “Bu köpük başka türlü çıkmaz” demişti. ABD’de ise Starbucks’ta sıraya giriyorsun, 2 dakikada kahven elinde, ritüel dediğin kartona isim yazmaları. Türk kahvesinde fincanın dibi, yanında su, hatta bazen lokum, üzerine fal bakmak, bir oturuşta beş saniyeye sığmayan detay var. Drip kahvede ise “şeker ister misin?” dışında sohbet bile yok. Benim için Türk kahvesi zamanla yarış değil, zamana direniş.

2019’da İzmir’in Buca otobüslerinden birine bindim, saat sabah 7.30. Arka kapıda sıkıştım, çantam bir öğrencinin ayaklarına dolandı, çocuk tepki bile veremedi, nefes almak için camı açmaya çalıştım ama kolu kopmuş. Şoför, trafik sıkışınca radyoda altın fiyatı dinlemeye başladı. Ben de orada, otobüsün içinde, ekonomiyle nefes almaya çalıştım. Şu toplu taşıma yolculuğunda en riskli yatırım, ayakta yolculuk herhalde.

Türk kahvesi ritüelleri

Dedem 1987'de Bursa'da bana öğretmişti: cezveyi ateşten çıkarmak köpük yükselmeden hemen önce, fincanı ılık tutmak, şekeri kahveyle birlikte cezveye koymak. Bütün bunlar ölçü meselesidir, sanat değil. Bir fincan Türk kahvesinin hazırlanması 7-8 dakika sürer ama ben İstanbul'da çalıştığım dönemde ofiste 45 saniyede nescafé döken adamları gördüm, hızlı hızlı kahve içiyorlardı. Fincan tutamıyorlardı bile, bardak kullanıyorlardı.

Ritüel diye adlandırdığımız şey aslında sabırlı olmaktır. Cezveyi ocaktan alıp köpüğünü kaşıkla alıp fincan dibine koymak, sonra tekrar ateşe koymak, bekleme. Bu bekleme sırasında insanlar konuşur, harita çıkarırlar, bardak kırarlar, sohbet ederler. Nescafé'de bekleme yoktur, suyu dök, karıştır, bitir.

Bir kahvecinin fincanı sunuş şekli de vardır. Tabağa koymak, tabağı tutup fincanı sunmak, fincanın kulpunu sağa bırakmak. Gaziantep'teki berber kahvesinde 2005 yılında gördüğüm Hasan Usta hiç kimseye aynı şekilde kahve sunmamıştı. Müşterinin hali, saati, yüzü, ruh hali. Onu okuyup fincanı sunardı.

kişisel gelişim kitapları. kapakta yine bir adam kollarını açmış, gökyüzüne bakıyor, başlıkta “kendini bul” yazıyor. 2017’de alıp başlamıştım, üçüncü bölümde “pozitif düşün” diyordu. borsa ekranı kırmızıya dönünce neye yarıyor o pozitiflik hala çözemedim.

Sosyal medya uygulamalarını telefondan sil, ama hesapları silme. Geçen ay Instagram'ı kaldırdım, ilk iki gün elim boş kaldığında refleks olarak uygulama simgesine dokundum. Beynin o kanala gitmek istedi ama bulamadı. Üçüncü günden itibaren fark ettim ki saat 11'de yatağa yattığımda daha az kaydırıyorum. Uygulaması olmayan sosyal medya hesabına girmek için bilgisayardan uğraşmak gerekiyor, o sırada aklın "buna değer mi?" diye soruyor. Değmediğini anlıyorsun. Uygulama silmek, şeker kavanozunu buzdolabına koymak gibi. Kavanoz hala orada, ama her an erişilir değil. Bu mesafe yeterli oluyor.

Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları çoğu zaman döviz kuruna indirgenmiş gibi konuşuluyor ama gerçek sorun çok daha basit: devlet ve bankalar seni bir kategoriye sığdırmakta acziyet çekiyorlar. Ben 2019'da Fiverr'den başladığımda ilk parayı çekmek için bir hafta araştırma yaptım. Paypal'ı açmaya çalışırken kimlik doğrulama için Türkiye'deki hesaplarını kapattığını öğrendim. Wise'a geçtim ama her ay bir farklı sorun çıkıyor, son ay hesabı "risk" diye kilitlediler, parayı almam üç hafta sürdü.

Vergi meselesi ayrı bir film. Freelancer olduğunu vergi dairesine söylemezsen kaçak sayılırsın. Söylersen esnaf statüsü alırsın, katma değer vergisi ödemeye başlarsın. Yurt dışından gelen her para gelir sayılır, yüzde 20 vergi yükümlülüğün var. Ama hesapta paranın yüzde 15'i zaten kur farkı ve transfer ücretlerine gidiyor. Geçen sene 3000 dolar kazandığımda eline geçen 1800 dolar oldu. Bunun hesabını kağıda yazınca aklım almadı.

Muhasebeci tutmak da çözüm değil, onlar da kafa karışık. Bir tanı danışmanlık masasında otuzuncu dakikada "aslında ben de net bilmiyorum" dedi. Upwork'te aldığı işin faturasını nasıl keseceğini söyleyemedi. Sonunda kendim öğrendim, template buldum internetten, muhasebeci imzaladı bitti.

İşin ironic yanı, Almanya'da freelancer olunca bu kadar sorun yoktu. Vergi otomatik kesiliyor, para hesaba geliyor, bitiriyorsun. Türkiye'de ise para gelse de kafan rahat değil, her an bir denetim korkusu var. Hem para kaygısı hem hukuk kaygısı taşıyorsun aynı anda.

netflix yorgunluğu, abonelik ücretini ödeyip iki ay hiç açmamak. ya da açıp 47 saat scroll ettikten sonra "hiçbir şey izleme modundayım" demek. geçen ay 4 netflix başladım, hiçbirini bitiremedim. biri 6 dakika, diğeri 2 bölüm sonra vazgeçtim. ücret kesiyor ama saat kesiyor, özellikle hava kararırken saat 19.30da "ne izlesem" endişesi başlıyor. kütüphane o kadar büyük ki seçmek imkânsız hale geliyor. sadece izlemek istediğim şey, izlemek istemediğim şeyler arasında kaybolup gidiyor. aboneliği iptal etmek yerine yeni sezon çıkmasını bekleyen 2 milyon insan var, ben de onlardan biriyim tabii.

Bayram ziyaretleri, çocukken şeker peşinde koştuğum, el öptükçe para saymaya çalıştığım günlerden bugün "kimseye sürpriz yapmayalım, önce mesaj atalım" evresine evrildi. 2015'te Kadıköy'de bayramda kapı çalana kapı açan mı kaldı, herkes ya tatilde ya parkta story’de. Eskiden annem liste çıkarırdı, hangi akraba hangi gün yoklama alınacak diye. Şimdi bayramda kuzenleri arıyorum, "Abi, online mı kutlasak, Zoom’dan mı girsek?" Nokta atışı bitti, herkes kendini kurtarma peşinde.

Netflix'te bir dizi açtım, Türkiye'de geçiyor. İlk sahne: İstanbul'da bir çatı barında, herkes İngilizce konuşuyor, background'da ezan sesi çalıyor. Karakterler fez takıyor. Fez. 2024'te. Biri "Aman, Osmanlı zamanlarından kalan gelenek" diyor. Dizinin yapımcısı Los Angeles'ta oturuyor, hiç gelmemiş buraya.

Başka bir dizi: Ankara'da bir suç hikayesi. Savcı çıkıyor, ofisinde Atatürk portresiyle beraber... bir Arapça yazılı halı. Sahnede kimse böyle bir çelişkiye değinmiyor, biz fark ettik. Oyuncu Amerikan aksanıyla türkçe konuşuyor, çevirmen sanırım tatilde gitti.

Problema bakınca şu ortaya çıkıyor: Hollywood'un Türkiye'si hiç Türkiye değil. Bir fantezi ülke, oryantalizm deposu. Kahramanların çoğu başka yerlerden geliyor, Türkiye'ye "egzotik macera" için uğruyor. Yerel karakterler ya garson ya koruma görevlisi. Diyaloglar internetten kopyalanmış gibi yapay, hiç ağız tadı yok.

En sinir bozucu tarafı: kimse düzeltmiyor. Yapımcı ekibi yerel danışman takmıyor, ya da takarsa söz dinlenmiyor. Sonuç olarak, dünyadaki milyonlar Türkiye'yi bir sahne dekorasyonu gibi tanıyor.

Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Dede dilinden kalan "duhul", "mübarek", "maziyet" gibi kelimeler artık sadece eski resmi belgelerde yaşıyor. Geçen ay bir 1950'li arsa tapusunu okurken anladım ki, o dönem insanı bizden çok daha farklı şeyler söylüyormuş aslında. "Müştemilatı" ne demek diye Google'a sormak zorunda kaldım, evi "müştemilatıyla satılır" yazıyordu, ek binalar demişti sonra anladım.

Benim nenem "hayır", "mübarek" gibi kelimeler kullanırken ben "güzel", "iyi" diyorum. Onun dilinde bir şeyler daha ağır, daha sağlam kalıyordu sanırım. Şimdi herkes "vibe" diyor, "energy" diyor. Türkçenin yerli kelimelerini kullanmak artık tuhaf kaçıyor, hatta biraz da yaşlı görünüyor insanı. Böyle bir şey yok aslında ama sosyal medyada "bu kelimeyi bilir misin" diye sorulan eski Türkçe kelimeleri çoğu genç bilmiyor, bu da bir gerçek.

Bunun sorumlusu ne eğitim sistemi ne de internet tek başına. Daha çok bir tür pratiklik meselesi. Hızlı, kısa kelimeler kazandı. Eski kelimeler ayakta kalmak için çabalasa da, bir yerden sonra kimse kullanmayınca ölüyor. Dil canlı bir şey, kullanılmazsa unutuluyor, hepsi bu.

2019 sonbaharı, netflix'te gezinirken 89 dakikalık bir film buldum. yönetmen ünlüydü, oyuncular ünlüydü, imdb puanı 6.2 idi. başladım izlemeye. yarım saat sonra anladım ki bu film benim hayatımdan 45 dakika çalacak, onu geri alamayacağım. ama devam ettim çünkü "belki sonra güzelleşir" umudundaydım. sonra güzelleşmedi. güzelleşmek bir yana daha da kötüleşti.

kötü film izlemek aslında bir felsefe meselesi. sen bu filmi seçtin, sen bunu başlatıp devam ettirdin, sen her sahnede "hadi biraz daha" dedin. sonunda çöpte bulduğun bir şeyi eve götürüp masanın üstüne koymak gibi hissettim. kötülüğü seçmek, kötülüğü tanımlamaktan daha kolay. daha da acısı, yönetmenin bu filmi çekmek için belki iki sene çalıştığını, oyuncuların rollerini hazırladığını düşünmek. hepsi boşa gitmiş. benim zamanım da boşa gitmiş. herkes kaybetmiş.

şimdi bunu anlatırken bile neden tamamladığımı merak ediyorum.

Pazartesi sendromu diye bir hastalık yoktur, var olan şey haftalık döngünün psikolojisidir. Ben 2015'te borsada başladığımda haftanın ilk günü saat 09:30'da açılış zilini duyunca midem bulanırdı. Pazar akşamı portföyümü kontrol ediyorum, pazartesi sabahı haberler geliyorum, fakat araya hiç uyku girmemiş gibi hissediyorum. Şu an 32 yaşındayım ve bu hâl hiç değişmedi. Sadece artık o midenin bulanması benim için bir sinyal haline geldi. Pazartesi sabahı o hissi yaşamayan biri varsa demek ki hafta boyunca hiç risk almamış demektir. Sendrom aslında canlı olmanın bir göstergesi.