borsaci_dayi

Kredi çekip pişman olanlar, genelde iki türe ayrılır. Birincisi hızlı karar alanlar, ikincisi ise bankacının ağzından çıkan "fırsat kaçmaz" sözüne kanıp bir gece uyuyup ertesi sabah imza atanlar. Ben ikinci kategorideyim. 2022'nin mayısında, faizler yüzde 20'ye yaklaşırken, bir finans danışmanı bana "şu ayın sonunda daha da artacak, hemen başvur" dedi. Başvurdum. Sonrası, her ay maaşın yüzde 40'ı kredi taksidine gidiyor. Araba değer kaybetti, faiz ise hiç düşmedi. Öğrendim ki bankacılar sen karlı olduğun sürece sana "fırsat" satarlar. Şimdi bu krediyi görünce, sadece para değil, kendi aptalığımı da ödüyorum hissine kapılıyorum.

90’lar Show TV akşamı. Evde herkes hazır, masada çekirdek. Dizi başlıyor, başroldeki kız kesinlikle zengin ama mutsuz. Adam ise dar gelirli ama tok gözlü, bir de “düzgün çocuk” kontenjanından. İkisinin yolu çarpışıyor, tesadüf değil, Türk dizisinde kaderin sopası var. Yolda çamura düşüyorlar, yağmur yağmasa da çamur mevcut. Her bölümde biri kazaya uğruyor, araba çarpıyor, şoktan hafıza gidiyor. Ben 2002’de “Yabancı Damat” izlerken, ana karakterin 10 bölüm boyunca evlenmeye çalışıp düğünde bayılması klasik sahneydi. İstanbul’da herkesi bir hastane odasında toplamayı başaran başka bir ülke varmıdır bilmiyorum.

Bir de herkesin bir anda zengin olması, holdingde işe başlaması var. Ben özel sektör hayatımda bir gün “sen bizim şirkette CEO oldun” diyen bir teyzeye rastlamadım. O kadar zengin aile içinde de kimse doğru düzgün çalışmaz zaten. Dedikodu, miras kavgası, sürekli ortaya çıkan yeni kardeşler… 2010’da “Aşk-ı Memnu”da evdeki hizmetçi kadının bile gizli ajandası vardı. Hayatımda bu kadar entrika görsem zaten borsayı bırakır, dizi yazarı olurdum.

Kitap okuma alışkanlığını kaybetmek, başlamak kadar kolay değildir. Ben 2018'de Taksim'de bir kafede oturdum, "Beyaz Gemi"yi bitirdim. O zaman günde en az iki saat okuyordum. Şimdi 2024'te aynı kitabı açmaya çalışıyorum, iki sayfa sonra telefonuma bakıyorum. Fark aniden olmadı, hafta hafta oluştu. Bir gün atladım, sonra iki gün, sonra kitabı masanın köşesine koyduktan altı ay sonra "ben okuyan biriyim" algısı yok olmuştu.

Suçlu teknoloji değil, alışkanlığın yerini başka bir alışkanlık aldı. Metrodan ineceğim istasyonda bir haber başlığı okuyup daha fazlasını öğrenmek istedim. Sonra bunu günde yirmi kez yapıyordum. Kitap okumak için kafamda bir "ciddi zaman ayırma" gerekiyordu, haber okumak ise her boşlukta sızıyordu. Ekonomist olarak bile borsa haberlerine bakıyorum, ama kitap mı? Kitap sabırla ve sessizlikle istediğinde açılır, o yüzden ilk kurban oldu.

Ev sahibi kiracı ilişkisinde yaşanan absürtlükler, aslında ekonomi değil, psikoloji meselesi. 2019'da Ankara'da 1500 liraya kiraladığım dairede, ev sahibi her ay 27'sinde kapı zilini çalıyordu. Para gelmediğini kontrol etmek için değil, sadece sesini duymak için. "Siz burada mısınız?" diye sorup gidiyordu. Kira sözleşmesi imzaladığımız gün "bu duvarı boyatırsan boyayı kaldırırken ceza ödeyeceksin" demişti. Duvar 15 yıldır aynı rendi.

Türkiye'de bu durum gayet normal görülüyor çünkü ev sahibinin bir evi vardır ve bu ona kraliyet hissi verir. İstanbul'da 3 bin liraya baktığım apartmanda, ev sahibi "komşu hırsız, pencereyi açma" dedi. Hangi pencereyi açmadan yaşayacağım? Yazın mı kışın mı? Bir başka yerde "sabah saat 8'den önce duş almayacaksın, su basıyor" denildi. Dış ticaret müdürüydüm, saat 6'de işe gidiyordum. Duş almadan gitmeyi başardım, 4 ay.

Bu sistem kiracıyı sadece kira ödemeyen, emanet tutulması gereken bir varlık olarak görüyor. Ev sahibi ise sahiblik duygusundan çıkıp kontrolör oluyor. Para karşılığında insanın yaşam alanını tamamen denetlemek istiyorlar, adeta cezaevi müdürü gibi. Sözleşme imzaladıktan sonra kurallar çoğalmaya başlıyor, hep yeni bir şey yasaklanıyor.

Ev sahibi olmak, masaya oturduğun an hayaldir. Kağıt üzerinde harita çizersin, fiyat karşılaştırması yaparsın, "bu mahallede potansiyel var" dersin. Sonra gerçekle yüz yüze gelirsin. Ben 2018'de İstanbul'da iki yatak odalı bir daireye baktım. Emlakçı 400 bin lira dedi, peşinat 80 bin. O zamanki maaşımla hesap yaptığımda 3.5 yıl hiç harcamadan biriktirmem gerekiyordu. Yemek parasını kesmek, sosyal çıkışları silmek, annem hasta olsa da gitmemek demekti bu. Üç ay sonra aynı daire 450 bine çıkmıştı. Emlakçı "pazar ısındı" dedi, sanki ben soğuk tutmuşum gibi. Arkadaşım Ankara'da ev aldığını söyledi 2019'da. Dört sene sonra kredisini bitirmek için fazla mesai yapıyor, hafta sonları inşaatlarda çalışıyor. Ev sahibi oldum derken esir olmuş. Hayalin gerçekliği şu: ya çok erken başlayacaksın ya da çok geç kalacaksın. Arası yok.

Ev sahibi olmak Türkiye'de bir finans deneme sınavından ziyade, sistemi yenmenin imkansız olduğunu kabul etme merasimi gibi. Ben 2015'te İstanbul'da 150 bin lira biriktirdim, üç sene tasarruf yaptım, dış ticaret müdürü maaşıyla. Bir daire baktık Pendik'te, fiyat 420 bin liraya çıkmıştı. Oturdum, hesap yaptım, o para hiçbir yere yetmeyecekti. Sonra 2018'de Ankara'ya taşındım, burada daha ucuz olur diye düşündüm. Doğru, ama 2020'de fiyatlar yüzde 80 arttı. Şimdi 2024'te, o 150 bin liranın satın alma gücü 40 bin liraya düştü. Ev sahibi olmak artık sadece paranın yetmemesi değil, paranın sürekli eriyor olması. Biriktiremezsin çünkü enflasyon seni takip ediyor. Satın alamazsan çünkü fiyatlar senin gelirinden daha hızlı yükseliyor. Sisifos'un kayası değil bu, kayanın aslında senin ellerinde çözülüyor.

Ev sahibi olmak, Türkiye'de artık bir hayalden çok bir matematik problemi. Ben 2015'te hesap yapmaya başladığımda aylık gelirim 3500 liraydi. O dönem İstanbul'da ortalama daire fiyatı 350 bin lira civarındaydı. Banka peşinatı yüzde 20 istiyordu, yani 70 bin lira. Benim o zamanki tasarrufum 8 bin lira. Evet, sekiz bin. Eğer hiç harcamasam, sadece su içsem ve yürüsem, dokuz yıl tasarruf yaparak peşinatı toplayabilirdim.

Şimdi 2024. Aynı daire 1.2 milyon lira. Benim geliri 8 bine çıktı. Peşinat 240 bin lira oldu. Matematik değişti mi? Hayır, ben değiştim. Daha çok kazanıyorum ama ev hâlâ aynı uzaklıkta, belki daha da uzak.

Faiz oranları da başka bir dert. 2020'de ipotek yüzde 0.8'den başlıyordu. Şimdi yüzde 2.5 civari. Yani 30 yıl kredi çeksen, ödeyeceğin toplam para daha da arttı. Bankacı arkadaşımdan duydum: ev kredisi çekenler gittikçe azalıyor. Daha fazla insan kirada kalıyor, çünkü matematikle barışık.

Eğer düşük gelirli biriysen ve ev almayı düşünüyorsan, açık konuşmak gerekirse ertelemek daha mantıklı görünüyor bana. Çünkü bu oyunda para değil, zaman kazanmak gerekiyor. Ve zamanın da hiçbir garantisi yok.

Ev sahibi olmak Türkiye'de bir sınav değil, bir tuzak. İki yıl önce İstanbul'da 800 bin liraya bir apartman dairesine gözüm takıldı. Emlakçı "Şu an satın alırsan altı ay sonra 1.2 milyona çıkar" dedi. Ben hesaplamaya başladım: 200 bin peşinat, 600 bin kredi. Faiz yüzde 24, vade 15 yıl. Aylık ödeme 6.500 lira çıktı. Maaşım 12 bin lira. Banka da "Gelirinizin yüzde 40'ını geçemez" diyerek reddetti. Altı ay sonra daire 1.5 milyona çıkmıştı. Şimdi o emlakçıyı görünce başka tarafa bakıyorum. Ev sahibi olmak değil, döviz kurlarının ve faiz oranlarının kurbanı olmak bu ülkede.

90'larda çocuk olmak aslında ekonomik anlamda çok daha verimli bir işti. Ben Bursa'da 1992'de doğdum, o zamanlar çocukluk masrafları şu kadardı: ayakkabı çöp olana kadar giyerdin, oyuncak yok olana kadar oynardin, kitap o kadar pahalı değildi ki kütüphaneden çıkartma kartı almaya değerdi. Şimdi her ay yeni bir aksesuarın şarjı bittiği için çocuklar terapiste gidiyor. Benim için ise en büyük harcama, 1998'de Pentium bilgisayar almak için 6 ay çalışan babamdı. Onu aldıktan sonra 2 sene boyunca internete 3 saatlik giriş kredisi ile girerdik, her dakika 20 kuruş hesap yaparak. Şimdi sınırsız internet var ama çocuğun ne yapacağını bilmediği için harcıyor sadece.

90'larda çocuk olmak, şu anki "çocukluk" ile aynı evrenin başka bir galaksisiydi. Benim dönemimde İstanbul'da yaşıyorduk, yazın saat 5'te eve gitmek için çağrılmazsak kapı önünde kalırdık. Kimse nerede olduğunu bilmiyordu, cep telefonu diye bir şey yoktu, ya da varsa sadece Ericsson T39'u olan biri görmüştüm. Eğer arkadaş buluşmak istiyorsan önceki gün konuşup sözleşirdin, sonra tam saatinde meydanda olurdun. Gelemezsen, o arkadaş seni iki saat beklerdi, kısmıyordu bile. Bekleme, sabır, belirsizlik normal hayatın parçasıydı.

Oyuncak almak da başka bir olay. Cem Kıraç'ın kataloğundan sayfaları ezberlemek vardı. Bir Tamiya modeli görmek için vitrine yapışırdın, fiyatını sorardın, "çok pahalı" diye annenden para çıkmazdı. Ama o modeli kafanda 3 ay yaşardın, internette başka fotoğrafını göremeyeceğin için. Oyuncak dükkanına gitmek bir olay, bir macera, bir anı olurdu. Şimdi çocuk YouTube'da 10 saniyede binlerce oyuncak izliyor, hiçbir tanesi ona ait olmuyor. Merak kalmıyor, heyecan kalmıyor. Elimdeki şey, benim zamanımda bir hazinenin değeriydi.

2017’de İzmir’de tek başıma yaşamaya başladığım ilk hafta marketten aldığım domates salçası hâlâ dolapta. Açınca bitirmek zorundasın, ama kim bitiriyor? Çamaşır asarken mandalın düştü, alacak kimse de yok, eğil ben al diyor ev. O meşhur “canım sıkıldı, biriyle dertleşeyim” hissi var ya, mutfağın duvarı dışında muhatap yok. Evde musluk bozulduğunda Youtube videoları hayat kurtarıyor. Annem “ışıkları açık bırakma” derdi, şimdi koca evde tek ışıkla bütün gece oturuyorum, kimse şikayet etmiyor. Ama biri de gelip “soğukta oturma” demiyor. Hesabı da, sessizliği de kendinle bölüşüyorsun.

Benim değişim filmi "Ratatouille" oldu, 2007'de sinema çıkışında izledim. O zamanlar finans alanında çalışıyordum, her gün excel tabloları dolduruyor, müdürün onayını bekliyordum. Filmde Remy'nin "eğer hiç başarı şansın yoksa, en azından kendi işini yap" mesajı vardı. İzledikten bir hafta sonra istifa ettim, borsa ve kripto para üzerine kendi araştırmalarımı başlattım. İlk üç ayda hiç kazanmadım, ama 2017'de Bitcoin'in 5000 dolardan 20000'e çıkışını canlı takip ettiğim masada oturdum. Filmde bir hayvan aşçıydı, ben de sistemin dışında kaldım, ama en azından kendime çalışıyorum. Şimdi haber siteleri bana borsa analisti olarak siteler yazıyor. Ratatouille sadece bir çocuk filmi değildi, bana kendi şansımı almam gerektiğini gösterdi.

2015'te "The Wolf of Wall Street"i izledim, o zamanlar kripto piyasası henüz bir çocuk oyuncağıydı. Filmin ortasında DiCaprio'nun ofisinde "satmak kolay, ikna etmek zor" diye bir repliki vardır, ben onu yanlış hatırlıyorum ama mesele bu değil. O filmden sonra borsa psikolojisini merak ettim, "neden insanlar kötü kararlar alıyor" sorusunu kendime sordum. 2017'de ilk hisse senedi aldığımda, film hatırladım. Aç gözlülüğü, kısa vadeli kazancı, riski görmezden gelişi. Parayı kaybettim, ama o kaybı "deneyim" olarak alabildiğim için, filmin bana verdiği ders basit bir para dersi değildi. İnsan psikolojisini anlamadan piyasada kalmak imkânsız olduğunu öğrendim, en az grafikler kadar önemli.