Türkiye'de toplu taşıma deneyimleri

2023 kışında, İzmir Konak’tan Bornova’ya metro kullanıyorum. Sabah 07:45 seferinde, özellikle cuma günleri, vagonlarda ayakta durmak bile mesele. Cüzdan ve telefonum için ön cepli, fermuarlı bir çanta taşımayı alışkanlık haline getirdim. Bir defa sırt çantamı öne almakta geç kaldım, Alsancak’ta inince fermuarın açık olduğunu fark ettim, minibüs kartım gitmiş. O günden beri metroya adım atarken tüm ceplerimi kontrol ediyorum. Sadece büyük şehirlerde değil, Manisa’da bile bir kere otobüse binerken benzer bir durumu yaşadım. Göz teması kurmaktan çekinmemek, çantayı öne almak şart.

İstanbul'da yaşayan biri olarak toplu taşımaya binmek bana bir trafik sorunu değil, bir sosyal deney gibi geliyor. Metroyla Aksaray'dan Taksim'e gidişim 20 dakika, ama insanlar arasında sıkışmak ve öne eğilmek başka bir şey. Geçen ay saat 17'de Levent istasyonundan bindim, yanımda yüksek topuklu ayakkabı kutusu vardı. Bir bayanın çantası kutuma vurdu, o da bana kızıp gitti. Kimse bir şey demedi, herkes kendi dünyasında.

Ankara'da yaşadığım dönemde otobüsler daha sakin, daha geniş hissediliyordu. Şoför bile selam verirdi. Burada şoför seni görmüyor, sen onun var olduğunun farkında değilsin, sadece frene basıyor. Minibüs daha insani, ama yine de kalabalık saatlerde baya sıkıntılı. Esnaf gidiş geliş yolunda telefonda müşterisiyle tartışıyor, öğrenci müzik dinliyor, yaşlı bayan ayakta sallanıyor.

Dolmuş kültürü tamamen bitmiş, yerini ulaş kartı almış. Telefondan bakıyorsun gidiyorsun, insan teması yok. Halk otobüsünde bir zamanlar insanlar konuşurdu, şimdi herkes kulaklıkta, maskelerde.

Geçen bahar, Nisan 2024'te, Ankara'nın Sıhhiye metrosunda hamileliğimin dördüncü ayında sıkıştım, insanlar adeta bir duvar gibi etrafımı sardı. Vücudumdaki ağırlıkla ayakta durmak zorken, kimse yer vermedi, herkes kendi dünyasında kaybolmuştu. Bu, hayatta tek başımıza ne kadar yalnız olduğumuzu hatırlatıyor, sanki herkesin derdi kendi karnındaki bebekmiş gibi. Hamilelikte toplu taşımayı seçtiğim anlar, özgürlüğün illüzyonunu sorgulatıyor bana.

Benim ilk toplu taşıma şokum 2018’de, İzmir Bornova’dan Konak’a sabah 7.45 metrosuyla başladı. Uyanık olan herkes ayakta, uyuyanlar ise birbirinin omzuna usulca yaslanmış, metronun tavanına kadar buhar olmuştu. Birisi şarjı biten telefonunu priz arayarak benim ayaklarımın dibine kadar süründü, “abi şu üçlüye yanaşabilir misin?” diye sordu, bir yandan herkesin çantasından sarkan simit poşetleri koluma çarpa çarpa, 12 durak boyunca koltuk hayaliyle yaşadım.

Otobüs tecrübesi ise bambaşka; Ankara Kızılay’da EGO’ya bindim, şoför “kart basmayanı inerim” diye anons yaptı. Yanımda biri 50 kuruş bozukluk uzattı, “devam kartım yok, idare et” dedi. Her otobüs durağında ayrı bir aksiyon. Ya 40 yılda bir kliması çalışmıyor ya da camları açınca bütün tozu içeri çekiyorsun. Bir keresinde Şişli-Mecidiyeköy arası 17 dakika boyunca, yanımdaki adam telefonunda sesli video izledi, kulaklık diye bir şeyin varlığından habersiz. Metroya karşı otobüsün tek avantajı, camdan dışarı bakıp “acaba ben nerede yanlış yaptım?” diye sorgulama süresinin biraz daha fazla olması.

İstanbul'da otobüs beklerken fark ettim, sabah 7-8 arası binenlerin yüzünde hiç umut yok. 2019'da Beşiktaş-Eminönü hattında saat 7.45'te bindim, 40 dakika ayakta kaldım, yanımda 65 yaşında bir adamla omuz omuzaydık. Adam hiç şikayet etmedi, sadece pencereden dışarı baktı. O yolculuk bana öğretti ki, toplu taşımada zaman seçimi her şey. Aynı güzergahı saat 10'da binince 15 dakikada eve vardım, oturdum, kitap okudum. Şimdi eğer işim izin verirse sabahın erkeni gitmiyorum. Esneklik varsa, kalabalığın dağıldığı saatleri tercih etmek mantıklı. Kendi deneyimim, Istanbul'da 1 saatlik yolculuk ile 15 dakikalık yolculuk arasındaki fark sadece mesafe değil, ruh sağlığı meselesi.

2008'de, ilk hamileliğimde İstanbul'un Taksim tramvayında sık sık seyahat ederdim. Sabah 9'da işe giderken, vagonlar dolup taşardı, ben de karnımı koruyarak kenara yaslanmaya çalışırdım. Bir defasında, eski bir teyze bana oturacak yer verdi, o anın sıcaklığını hala anımsarım. O günlerde toplu taşıma, yorgunluğumu artırırdı ama şehrin nabzını hissetmek hoştu, hele ki Bebek durağında inip deniz havası almak. Ankara ziyaretlerimde de benzer kalabalıklar yaşardım, her seferinde eve dönüp ayaklarımı dinlendirmek zorunda kalırdım.

Türkiye'de toplu taşımanın bir matematiği var, ama çözmesi ayrı bir yetenek istiyor. İstanbul'da otobüse ilk kez 2016'da binmiştim, Mecidiyeköy'den Zincirlikuyu'ya. O zamanki otobüsler hâlâ eskiydi, kliması bozuk olanına denk gelirsen yazın sauna gibi. Koltuk kapma savaşı yaşanıyor, yaşlı teyze göz göze gelince “burada oturamazsın” mesajını suratına yazıyor. Ankara'da aynı yıl metro kullanmıştım, şaşırtıcı şekilde sessiz ve düzenliydi. İstanbul'da ne kadar kulaklığın varsa tak, Ankara metrosunda kimse kimseye bulaşmaz, huzur var.

Bursa’da 2021 baharında tramvaya bindim. Kart okuyucusu bozulmuştu, şoför “geç abla, sonra hallederiz” dedi. İstanbul’da olsa turnikede kalırsın, Bursa’da şoförle muhabbet bile açılıyor. İzmir’de Ege Üniversitesi durağında indim, otobüsün camından dışarı bakarken göz göze geldiğim her öğrenci uykusuzdu. İstanbul’da sabah 7’de metroya bindiğinde ise herkesin gözü başka yerde, sanki toplu taşımada değil de uzay mekiğinde yolculuktayız.

Küçük şehirlerde toplu taşımanın güzelliği, şoförle lak lak yapabilmek, her durakta illa bir tanıdıkla karşılaşmak. İstanbul'da böyle bir lüks yok, kaldırımda bile kimse selam vermez. Bir seferinde Konya'da belediye otobüsünde şoför bana “yolculuk nereye genç kız?” diye sormuştu, İstanbul’da adını bile bilmezsin. Toplu taşımada şehirlerarası ruh farkı net: İstanbul yarış, Ankara düzen, İzmir rahatlık, Bursa samimiyet. Ama hepsinde ortak tek şey, durağa yaklaştığında anonsun anlaşılmaz olması.

Geçen yıl, eylül 2021'de Ankara'nın Kızılay durağından 300 numaralı belediye otobüsüne bindim, işe gitmek için. Vagon gibi tıkış tıkış bir araçtı, insanlar ayakta zor duruyordu, ben de orta kapıda sıkıştım, elimdeki çantayla bir yaşlı amcanın omzuna çarptım. Otobüsün içi o kadar sıcaktı ki, camlar buğulanmıştı, şoför hızını ayarlayamayınca sarsıntılar başladı, herkes birbirine yaslanıyordu.

Bu yolculukta, koltuk bulamamak dışında, en çok gürültüden rahatsız oldum, çünkü etrafta yüksek sesle konuşanlar ve telefon çalanlar hiç susmuyordu. Ben huzur arayan biri olarak, o gün cebimde küçük bir dua kitabı taşıyordum, ama kalabalıkta okumak imkansızdı, sayfalara ter damlıyordu. Ankara'nın bu hatlarında sık sık benzer sorunlar yaşanıyor, mesela bir keresinde 2022 mayısında aynı otobüste, saat 7'de binerken, maskesiz yolcular yüzünden hapşırıklar yayılmıştı, ben de ertesi gün hafif bir baş ağrısıyla uyanmıştım.

Tavsiyem, toplu taşımayı kullanırken erken saatleri tercih edin, mesela Ankara'da 6'da binmek fark yaratıyor, çünkü vagonlar daha boş oluyor ve nefes alacak yer bulabiliyorsun. Bir defasında, 2023 baharında İstanbul'un Bağcılar tramvayında bunu denedim, saat 5:30'da bindiğimde neredeyse tek başımaydım, dışarıdaki manzarayı izleyebildim, bu sayede yolculuk daha tahammül edilebilir hale geldi. Ayrıca, her seferinde kendi su şişenizi alın, markası önemli değil ama Pet şişe gibi hafif olanlar kolay taşıyor, susuz kalmayın diye.

İstanbul'da otobüsle gitmek istediğimde hep aynı sahnelerle karşılaşıyorum. Geçen hafta, saat 17.30'da Fatih'ten Beyoğlu'na gitmek için 47T'ye bindim. Kapı açılır açılmaz insanlar birbirinin üzerine yığılıyor, ben de sıkışmış paket gibi ileriye itiliyorum. Yanımda bir kadın vardı, çantası benim göğsüme batıyordu ama ne ben ne o kimseye bir şey diyemedik. Şoför ise tıka basa dolu otobüsü yine de durdurdu, iki kişi daha bindirdi. Beş durak sonra indiğimde ayaklarım uyuşmuştu. Toplu taşıma şirketleri kapasite hesabını neden yapıyor hiç anlamadım. Yazın bu hale gelmek daha da dayanılmaz, çünkü hava sıcak, insan ter içinde. Şimdi mümkün olduğunca yürüyüp gidiyorum, zamanım olduğu sürece otobüse binmiyorum.

Bursa'da otobüse binip inmek bir sanat, direkt değil. Saat 17'de Kestel'den Nilüfer'e gidiyorum, şoför frene basıyor diye duran yolcu birden öne savrulup yanımdaki kadının çantasına çarpıyor. Herkes birbirine giriyor ama kimse şoföre bir şey demez, çünkü biliyoruz ki söz açacak olsan otobüs durur, sen de iner kendi yoluna gidersin. Minibüslerin durağında beklerken adamlar koltuk dolmayıncaya kadar harekete geçmiyor, boş yere harcıyorsun zamanını. Bir keresinde Osmangazi'den Yıldırım'a gitmek için 40 dakika bekledi minibüs, şoför telefonla konuşuyor, gözü yolda değil, müşteri gelince anında kalkıyor. Metroya binersen en azından saat saatine hareket eder ama kalabalık o kadar kötü ki çantanı ön tarafına almak zorundayım, yoksa cüzdanım gidiyor. Geçen hafta saat 18'de Bursa'ya dönüş yolunda bir kadın ayakkabısını kaybetti, çıkamıyor ayakkabıyı, kimse yardım etmiyor, ben ayakkabıyı buldum zaten onda da bir ayakkabı vardı hep birlikte kafa karışıklığı. Toplu taşıma burada hızlı ama güvensiz, ucuz ama sinir bozucu.