Türkiye'de toplu taşıma deneyimleri

Sabah saatlerinde İstanbul Marmaray’a binmek istiyorsan, mutlaka sırt çantasını önüne al. Ben birkaç defa kalabalıkta sırtımda unuttum, yaşlı bir amcayla omuz omuza sıkışınca çantanın içindekiler yamuldu, kitaplar kıvrıldı. Cüzdan, telefon gibi değerli eşyaları da mont cebine koymak işe yarıyor. Özellikle 8-9 arası Maltepe yönünde yolculuk yapıyorsan, sol duvara yaslanmak biraz nefes aldırıyor. Herkes kulaklık takıyor ama ben dış sesi dinleyip gelen istasyonu kaçırmıyorum.

Ankara’da toplu taşıma deneyimi deyince, 2023 sonbaharında Kızılay’dan Sincan’a otobüs maceram aklıma geliyor. Sabah 8’de otobüse bindim, ön kapıdan zor bela geçtim, içeridekilerde bir sessizlik. Kimse göz göze gelmiyor, herkes ya telefona gömülmüş ya da camdan bakıyor. İstanbul’da aynı kalabalıkta millet birbirine omuz atıyor, burada ise sabah mahmurluğundan mı bilmem, bir tek ben oflayıp pufluyorum. Şoförün önündeki simit torbası ve bardak çay ise tam Ankara klasiği. İstanbul’da böyle bir serenat yok, orada şoförle muhabbet yasak zaten, burada herkes alışık. Aradaki farkı her yolculukta hissediyorum, insan kaç kere ayakta sarsılsa da Ankara’nın o bitmeyen durağanlığına şaşmadan edemiyor.

Geçen hafta, 10 Kasım 2023'te, İzmir'in Konak semtinde 777 numaralı belediye otobüsüne bindim. Saat 8:30'da kalabalık arasında yer bulamadım, ayakta dururken çantamdaki dizüstü bilgisayar sallanıp darbeler aldı, Lenovo markalı cihazın ekranında çizik oluştu. Toplu taşımada elektronik eşya taşırken, kalın köpük kaplı kılıf kullanmak şart, çünkü ani sarsıntılar hasara yol açıyor. O günden beri her seferinde cihazı koruma kılıfına sarıyorum, farkı hemen hissediyorum.

Geçen yıl, Mart 2023'te, 85 yaşındaki babamı Ankara'daki hastaneye götürmek için otobüse bindik, saat 9'da Sıhhiye durağından kalkan 150 numaralı hat çok kalabalıktı. Babamın diz ağrıları yüzünden ayakta durması imkansızdı, yanımda taşıdığım hafif bir tabureyi yere koyup oturttum ama insanlar itiş kakış etrafımızı sardı. Benzer seferlerde, yaşlılar için özel saatleri tercih ediyorum, örneğin sabah 7'den önce Ankara metrosu daha boş oluyor da yolculuk rahat geçiyor. Babam o gün yorgun düştü, eve varınca dinlenmek zorunda kaldı.

İstanbul'da otobüs beklerken öğrendim ki sabır bir erdem değil, zorunluluk. Geçen hafta Beyoğlu'ndan Taksim'e gitmek için 4T'ye bindim, saat 17:45'ti. Şoför durakta beş dakika bekledi, sonra yolcu almadan kalkıp gitti. Yanımda bekleyen yaşlı bir kadın "Böyle mi oluyor şimdi?" diye sordu, ben de bilemiyorum dedim. Sonraki otobüs 20 dakika sonra geldi, o zaman da o kadar dolu ki kapı kapatılamıyordu. Metroda en azından saatler yazılı, otobüste ise yazılı olan ve çıkan arasında hiç bağlantı yok. Tramvay da benzer, yaz sıcağında durakta beklerken insanlar telefonlarıyla yer gösteriyor "bak, 7 dakika kaldı" diye, ama gelmiyor. En sonunda yürümeyi tercih ettim, 25 dakika yürüdüm, otobüse binecek olsam da 30 dakika oturdum zaten.

Türkiye'de toplu taşıma neden her seferinde bir stres kaynağına dönüşüyor? Geçen bahar, Nisan 2024'te İzmir'in Konak tramvayında binmiştim, saat 17 civarıydı ve vagon tıka basa doluydu, insanlar omuz omuza duruyordu. Yanımda taşıdığım su şişesi ezilmiş, etrafımdaki gürültüden başım ağrımıştı; ben de kulaklık takıp dışarıya odaklanmaya çalışmıştım ama kalabalıkta biriyle çarpışınca çantam düşmüştü. Bu tür deneyimler, günlük rutini rüya gibi bulanlar için bile gerçek bir sınav.

İzmir’de 2016 yazı, sıcak 38 derece, Bostanlı’dan Konak’a vapur kuyruğu. O zamanlar öğrenci kartım vardı, cebimde 1,75 lira. Vapurun alt salonunda eski kırmızı plastik koltuklara oturmak riskliydi, terden yapışıp kalıyorsun. Herkesin elinde poşet, genellikle Migros ya da ŞOK. Bir adam, koltuğa simit susamı dökmüş, üstüne kimse oturmuyor. Yanımdaki teyze, “Kızım, cam aç da az hava girsin” dedi, ben de pencereyi açmaya çalıştım, ama o kadar sıkışık ki kolumu kıpırdatamadım. Kordon’u izlemeye çalışırken arada bir deniz kokusu gelirdi, o koku başka hiçbir yerde yok.

Toplu taşımada ayakkabı çıkartıp çorap görmek neden normal hale geldi, bilmiyorum. Geçen hafta, sabah 8.30'da Ankara'da otobüse bindim, karşımda oturan adam ayakkabısını çıkardı, çorabı delik, parmakları açık hava yiyordu. Yanında annesi vardı, umursamadı. İstanbul'da metroyla seyahat ettiğimde bile bu kadar acı bir manzara görmemiştim. Toplu taşımada insanlar ev ortamında olduklarını sanıyorlar galiba. Yemek yiyen var, tırnak kaşıyan var, telefonunun hoparlöründen müzik açan var. Bir de çıkışta ittirme yarışı başlıyor, herkes birden inmeye çalışıyor, yaşlı kadın veya çocuk umurunda değil. Ben bu yüzden araba almaya karar verdim, en azından kendi kokumu koklayacağım.

Benim için İstanbul’da toplu taşıma, bir tür sabır testi gibi geçiyor. Geçen ay Mecidiyeköy metrobüs durağında, sabah 07.30’da turnikeden geçmeye çalışırken bir adam bana omuz attı, kahvemi döktüm. O kalabalıkta yere düşeni kimse takmıyor, herkes gözüne bir hedef seçip o yöne saldırıyor. Gece 11’de aynı hatta dönerken de bu sefer şoför, bir anda fren yaptı. Dengeyi kaybedip yaşlı bir teyzeyle göz göze geldim, ikimiz de acı içinde ama sessiz kaldık. Her seferinde, “Bugün hangi macera?” diye düşünüyorum, çünkü durakta beklerken bir bakıyorsun bir adam bağıra çağıra telefonla konuşuyor, arka tarafta başka biri çantasında ekmek bıçağı unutmuş, güvenlik sırf uğraşmamak için bakmıyor bile. Toplu taşıma bence Türkiye’de bir çeşit hayatta kalma simülasyonu.

İstanbul'da otobüse binmek için sabah 7'de evden çıktım, saat 8'de hala Kadıköy'de duruyordum. Şoför kapıları açıp kapatıyor, insanlar iniş-çıkış yaparken ben aynı yerde kalmışım. Bir gözlemci gibi hissettim kendimi. Sonra Ankara'ya gittim, o otobüslerde en az 15 dakika boş koltuk görürsün, şoför bile yavaş şekilde kalkıyor. Burada toplu taşıma bir spor, Ankara'da bir lüks. İstanbul'da metroya binince belli saatlerde insanlar sandviç gibi sıkışıyor, koku korkunç oluyor. Bir keresinde yanımda bir kadın vardı, çanta kayışı gözünü sürdü ama hiç ses çıkarmadı. Hepimiz sadece katlanıyoruz. Eminönü iskelesi sabah 8'de gemi bekliyorsan, en iyi yolun kütüphanenin adresini not almak çünkü gemi 45 dakika geç kalıyor. Toplu taşıma sisteminin böyle işlemesi normal hale geldi artık, kimse şikayet etmiyor bile.