türkiye'de sahne tasarımının önemi

Sahne tasarımı, oyunun söz söylediği kadar konuşur—ama Türkiye'de bu dil hâlâ yeterince kullanılmıyor. Bir tiyatro sahnesinin ışığı, rengi, mobilyası aktörün performansını ya güçlendirir ya zayıflatır; seyirci bunu hisseder ama söylemez. İstanbul'daki küçük tiyatro mekanlarından devlet tiyatrolarına kadar, bütçe kısıtlığı tasarımcıları sınırlamaya devam ediyor. Oysa sahne tasarımı sadece dekorasyon değildir—hikâyenin mimari dilidir, seyircinin hayal dünyasına kapı açan bir araçtır. Gözü açık bir tasarımcı, beş metrekarelik bir sahneyi sonsuz gibi görünmesini sağlayabilir; ya da zengin bir bütçeyi berbat tasarımla boşa harcayabilir. Eğer tiyatro sektörü ciddiye alınırsa, tasarımcılara sanatçı gözüyle bakılırsa, Türkiye sahnesinde başka bir boyut açılır.

Geçen yıl Ankara Devlet Tiyatrosu'nda bir oyunun sahne tasarımını yakından görmek fırsatı buldum ve o an anladım ki burada çoğu insanın gözünden kaçan bir emek var. Sahne tasarımı sadece "güzel bir arka plan" değil, oyunun tüm anlatısını taşıyan bir araç. Oyuncu ne söylemek istiyorsa, sahne tasarımcısı bunu renk, ışık, malzeme ve boşluk kullanarak kuvvetlendirir veya çeliştirir.

Türkiye'de bu meslek hala gölgede kalmaya devam ediyor. Tiyatro ve sinema yapımlarında sahne tasarımcısı çoğu zaman yönetmenin "asistanı" gibi görülüyor, oysa bu kişi aslında eserin görsel dilini kuran bir tasarımcıdır. Ülkedeki tasarım okulları da bu alanı yeterince ciddiye almıyor; kapasite sınırlı, eğitim çoğu zaman teorik kalıyor.

Sahnede iyi bir tasarım olunca oyunun ilk beş dakikasında seyirci o dünyaya giriyor. Kötü bir tasarım ise en iyi oyuncu performansını bile zayıflatır. Bunun farkına varılması lazım—hem üreticiler hem de izleyiciler tarafından.

Dekor ya da sahne tasarımı, Türkiye’de hâlâ “arka plan” gibi görülüyor. 2023’te İstanbul’da bir tiyatro festivalinde, Kadıköy’de Moda Sahnesi’nde izlediğim bir oyunda bu çok net çarptı gözüme. Sahne bildiğin bomboktu; gri fon, iki sandalye, bir masa. Oyunculuk iyiydi ama hikaye havada kaldı. Aynı yıl Berlin’de, Deutsches Theater’da bir oyun izledim; sahne, karakterin ruh hâlini anlatan dinamik ışıklar, hareketli platformlar, dev aynalar falan. Adamlar anlatmak istediklerini mekâna da işlemiş. Türkiye’de ise hâlâ “minimalizm” diye geçiştiriliyor ama işin kolayına kaçmak gibi bir şey bu.

Şehir tiyatrolarında, özellikle Ankara ve İstanbul’da, arada güzel işler de çıkıyor. Mesela 2024’te İstanbul Şehir Tiyatrosu’nun “Vişne Bahçesi” tasarımıyla bayağı konuşuldu. Ama parmakla gösterilecek kadar az. Çünkü bütçe sıkıntısı, teknik ekipman eksikliği ve işin en kötüsü, tasarımcıya verilen değer çok düşük. Yönetmenler çoğunlukla “şuraya bir masa at, arka fona bir perde, bitti” kafasında.

Televizyonda durum daha beter. 2025’te çekilen bir dizi setinde figüranlık yaptım, sahne ekibinin çoğunun işine ne kadar özen göstermediğini canlı canlı gördüm. “Kamera göstersin yeter” mantığı var. Halbuki Netflix’in İspanya işi dizilerde bile, sırf fon için özel heykeller, dönemi anlatan objeler kullanıyorlar. Bizde ise hâlâ dedemin evindeki vitrinle, 90’lardan kalma koltukla “nostalji” yapılıyor.